ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداعان «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا ء«بىز «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرۋدى قولعا الدىق. بۇعان دەيىن ايتقانىمداي, بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندار تەك ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ماسەلەسىنە بايلانىستى جاۋاپ قاتۋى ءتيىس دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل ەڭ الدىمەن, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگ» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن.
ادەتتە, جەرگىلىكتى بيلىككە ەل تاراپىنان وكپە-ناز تۇرمىستىق قارەكەتكە بايلانىستى ءجيى ايتىلىپ جاتادى. ونىڭ ىشىندە ءوتىنىش-شاعىمعا جاۋاپ بەرىلگەنىمەن, وپ-وڭاي شارۋا ۋاقتىلى تىندىرىلماسا, رەنىش تە ەسەلەنە تۇسپەك. ول ءوز الدىنا. جەرگىلىكتى اكىم-قارالاردىڭ حالىققا داۋىس كوتەرۋى, مىنەز كورسەتۋى ەكى اراداعى ىزگىلىكتى بايلانىسقا سىزات ءتۇسىرىپ, ءتىپتى الىستاتا بەرەدى. وسىنداي ماسەلەلەر قوردالانا كەلە, بيلىكتىڭ بەينەسىن جاعىمسىز جاعىنان سومدايتىنى دا بار. وبلىستا ءوتىنىش ايتىپ كەلگەن حالقىنا دورەكى سويلەگەن, شىندىعىن ايتقاندا, جەر-جەبىرىنە جەتىپ ۇرىسقان بىرەر اكىمنىڭ شەكتەن شىققان ءىس-ارەكەتى وبلىستىق تارتىپتىك كەڭەستە قارالعانى بار. تۇتاس بيلىك وكىلدەرى ءدال وسىنداي دەۋدەن اۋلاقپىز. دەگەنمەن, ء«بىر قۇمالاقتىڭ ءبىر قارىن مايدى شىرىتەتىنى» سياقتى, بولماشى مىسالدىڭ بوياۋى قالىڭداپ, جالپاق جۇرت قۇلاقتانعان سوڭ اكىم-قارالاردىڭ قادىرى قاشا باستايدى.
ەندىگى ءسوزدىڭ ءبىر پاراسى ەل تىلەگىنىڭ ەلەۋسىز قالۋى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىك. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ىنتىماق كوشەسى 29 ا-ۇيدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ زەينەتكەرلەرى تۇرادى. 9 وتباسى. 1990 جىلدىڭ باسىندا بۇل ءۇي ەتس-166/24 مەكەمەسىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسىنەن اجىراتىلىپ تاستالعان. سەبەبى بۇرىن جىلۋ بەرىپ كەلگەن قازاندىقتىڭ جۇمىسى توقتاعان. پاتەر يەلەرى جەكە-جەكە پەش قويىپ, ءۇي جىلىتۋعا كوشكەن. ايتپاقشى, بۇل ۇيدە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ زەينەتكەرلەرىمەن بىرگە, كوپبالالى, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار دا كۇن كەشىپ جاتىر. ءۇيدى ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەگە قوسۋ ءۇشىن قاراجات قاجەت. ونشالىقتى كوپ تە ەمەس, بار بولعانى 5,9 ميلليون تەڭگە. ورتالىق جىلۋ جۇيەسى شامامەن 500 مەتر جەردەن وتەدى. ورتالىق جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلۋ تۋرالى رۇقساتنامانى «كوكشەتاۋ جىلۋ» مەكەمەسى №ت-486-ا بەرگەنى تۋرالى 2017 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندەگى قاۋلىدا كورسەتىلگەن. ءۇي يەلەرى ونداعان جىل بويى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ بارلىعىنا, ونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋ قالاسى اكىمىنە, قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمىنە سان مارتە حات جازعان. حات كوشىرمەلەرىنىڭ ءوزى الدەنەشە توم. كەلگەن جاۋاپتارى دا بار. بيلىك تاراپىنان قايتارىلعان حاتتاردا «ماسەلە قاراستىرىلىپ جاتىر, الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تابادى» دەگەن سىرعىتپا جاۋاپ تۇنىپ تۇر. بىراق وكىنىشكە قاراي, ەل تىلەگى اياقسىز قالۋدا. كوكشەتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ش.سادۋاقاسوۆتىڭ 2016 جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە بەرگەن جاۋابىندا «ىنتىماق كوشەسىندەگى, 29 ا-ءۇي ماياكوۆسكي كوشەسىندەگى بالالارباقشاسى سالىنىپ بىتكەن كەزدە جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلادى» دەگەن ءۋاج ايتىلادى. ودان بەرى نە زامان؟! «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس» دەمەكشى, وزگەرگەن ەشتەڭە جوق.
– كەزىندە وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى سەرگەي كۋلاگينگە دە قۇلاققاعىس ەتكەن بولاتىنبىز, – دەيدى وسى ءۇيدىڭ تۇرعىنى قوسمان ەلەۋىشوۆ, – قالا اكىمىنە كىرۋ مۇمكىن ەمەس. جازعان حاتتا ەسەپ جوق. ەندى قانداي قايران قىلارىمىزدى بىلمەي ابدىراپ وتىرعان جايىمىز بار.
ءۇي تۇرعىندارى كوكتەمگى قار ەرىپ, قىزىل سۋ قاپتاعان كەزدە جولدى, ءۇي ىرگەسىن سۋ باسىپ قالاتىندىعىن ايتىپ زار يلەپ وتىر. بىراق ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنا جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسەر ەمەس. جولدانعان حاتقا ادەتتەگىدەي ۋادە بەرىلىپ, كەمشىلىكتىڭ جويىلاتىندىعى ايتىلعانىمەن, ناقتى ءىس جوق. ماسەلەن, قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى يۋ.شيدلوۆسكي ءوز جاۋابىندا «ىنتىماق كوشەسىنەن ميچۋرين كوشەسىنە دەيىن ينەرتتى ماتەريالدار توسەلەدى» دەپ ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرگەنىمەن, شىبىق باسى سىندىرىلعان جوق. توعىز پاتەردىڭ تۇرعىندارى تەگىس قول قويىپ, ارىز-شاعىمىن جازا-جازا ناتيجە بولماعاننان كەيىن وكپەلەرى قارا قازانداي بولىپ وتىر.
تۇرمىستىق جاعدايدىڭ كەيپى وسىنداي بولعاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ويسىراپ تۇرعان ولقىلىقتىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە ەڭ سوقتالىسى, بالالاردىڭ كوز اۋرۋلارىنىڭ ۇدەپ كەتكەندىگى. اتا-انالار تاراپىنان ارىز-شاعىم ءجيى ايتىلىپ, كوتەرگەن ماسەلەلەرى جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ قۇلاعىنا جەتپەي جۇرگەن سوڭ ءبىز بۇل تاقىرىپتى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جان-جاقتى جازعان بولاتىنبىز. ەشبىر قورىتىندى جوق. ال بۇل نازار اۋداراتىن وتكىر ماسەلە. ايتالىق وبلىس ورتالىعىنداعى «باسار» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ماماندارى №17 مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا كوز اۋرۋلارىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەندىگىن انىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. 863 وقۋشى تەكسەرىستەن وتكىزىلگەن كەزدە, 11 پايىزى كوزىلدىرىك كيەتىندىگى, 32 پايىزىنىڭ كوز اۋرۋلارىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى پايدا بولعاندىعى, ال 43 پايىزىنىڭ كورۋ مۇمكىندىگى ازايىپ بارا جاتقاندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل تاراپتا دا اتا-انالار ونداعان جىل بويى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ارىزدانىپ كەلەدى. وبلىس ورتالىعىندا بالالار كوز دارىگەرى جوقتىڭ قاسى. ال وبلىستىق اۋرۋحاناداعى كوز بولىمشەسىندەگى قۇرال-جابدىقتىڭ ءبارى ەسكىرگەن. ەڭ كەرەكتى اپپاراتۋرالارىنىڭ ءوزى 1970 جىلدارى شىعارىلعان. تىعىرىقتان شىعار جول قايدا؟! قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى «باسار» سەرىكتەستىگىندە ءبىرشاما جاقسى جاعداي بار. ولار بالالاردىڭ كوز اۋرۋلارىن انىقتاۋعا جانە ەمدەۋگە قاجەتتى «سينوپتوفور سينف-1», «ۆيزوتروننيك مز» ءتارىزدى اپپاراتۋرالارمەن جابدىقتالعان. بىراق مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قاراجات بولىنبەگەندىكتەن, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى ەمدەلە الماي وتىر. بۇل تاراپتا دا اتا-انالاردىڭ ارىز-شاعىمدارى از ەمەس. ايتسە دە, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلارى وسى جايدى كەلىپ كورۋگە ۋاقىت تاپپاي وتىر.
ەندى بيلىك پەن قوعام اراسىن قالاي جاقىنداتامىز, الەۋمەتتىڭ ارىزىنا قالاي قۇلاق اسىرامىز دەيتىن ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن بولساق, ونىڭ دا ءتاپ-ءتاۋىر مىسالى بار. ماسەلەن, كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى قالاداعى سالا باسشىلارىن بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا شاقىرىپ, جۇرتشىلىقپەن جۇزدەستىرۋدى ۇيىمداستىرىپ وتىر.
– ەل تاراپىنان ايتىلاتىن وكپە-ناز كوبىنە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى, – دەيدى كەڭەس توراعاسى شياپ اليەۆ, – تالاي ماسەلە شەشىلدى. ايتقان وتىنىشتەرى ورىندالعان سوڭ ارداگەرلەر دە باسشىلارعا رازى بولىپ قالادى.
جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ نازارىن اۋدارتۋ ءۇشىن قوعامدىق ورىنداردىڭ دا ىقپالى كەرەك شىعار. بارشا جۇرت ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن يلەپ, ورتاق ىستەن ورىندى ناتيجە شىعارسا, بيلىك تە سۇيكىمدى بولا تۇسپەي مە؟!
اقمولا وبلىسى