«ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى, قيىننان قيىستىرار ەر داناسى» دەپ ابايشا ايتقاندا قالىڭ جۇرتشىلىق تۇعىرىنا قونعان اقىن دەپ باعاسىن بەرگەن ءارى ليريكاعا تولى اۋەندەرىمەن تانىمال تۇلعا تۇركى پوەزياسى حالىقارالىق فەستيۆالىنىڭ, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى يسرايل ساپارباي قوعامنىڭ بۇگىنگى رۋحاني بولمىسىنا الاڭدايدى. ءومىرىن ولەڭمەن ءورىپ, كوڭىل تۇكپىرىندەگى سەزىمدەردى ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك, قاراپايىمدىلىقپەن بايلانىستىراتىن اقىن كۇش-قايراتى سارقىلعانشا ەلىنە قىزمەت ەتۋدى ماقسات ەتەدى. ۇلت مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا تاريح قويناۋىندا جاتقان, ءالى دە عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن شەتەل ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەردى, تاۋەلسىزدىك جولىندا قىزمەت ەتكەن تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەۋ ءىسىن جالعاستىرۋ دا اقىن ءومىرىنىڭ ءبىر پاراسىنداي. اقىنمەن اڭگىمەمىزدە بىرقاتار تۇيتكىلدى جايتتارعا قانىققان ەدىك.
– يسرايل اعا, «مەن الدىمەن اقىنمىن» دەيسىز. الايدا ءسىزدىڭ اۋەزدى اۋەندەرىڭىزدى ەستىگەن تىڭدارمان سازگەرلىگىڭىزگە كوڭىل ءبولىپ جاتادى. كورەرمەن دراماتۋرگياڭىزعا ءتانتى. شىعارماشىلىقتا قايسىسىنا باسىمدىق بەرەسىز؟
– اقىندىق مەنىڭ قانىممەن كەلگەن, ەسەيە كەلە سانالى تۇردە تاڭداعان تاعدىر-تالايىم. نەگىزى قازاق تابيعاتىنان اقىن حالىق قوي. ءسوزدىڭ نارقىن, پارقىن بىلەتىن حالىق رەتىندە ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى كوركەم ۇلگىگە قۇرىلادى. سوناۋ تونىكوك, كۇلتەگىن زامانىنان قالعان ۇلتتىق مۇرامىزدىڭ كيەسى – ءسوز. وسى ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن ۇعىنا بىلگەن قازاق حالقىنىڭ باي مۇراسى كۇنى بۇگىنگە داستاندار, قيسسالار, اڭىز اڭگىمەلەر ارقىلى جەتتى. تاريحى تەرەڭدە جاتقان تالاپشىل دا, تالعامپاز حالىق ءۇشىن اقىندىق تاڭسىق ەمەس. دەگەنمەن بۇگىندە ءسوزدىڭ پارقىن قاشىرىپ الدىق. اقىنبىز دەپ جۇرگەندەر كوپ. كەزىندە قادىر اعامىز شىعىستىڭ جەتى اقىنىن, ابايدى تۋا بىتتىگە جاتقىزسا, توقسان توعىز پايىزى ەڭبەكپەن عانا كەلەتىن اقىندىق تۋرالى دا ايتقان ەدى. بالا كۇنىمدە حالىق شىعارماشىلىعىنا قانىعىپ ءوستىم. ال اقىندىق ۇزدىكسىز وقۋدى, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل جولدا ءجۇزدىڭ ىشىنەن وزىپ شىعۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسى انىق. ال مەن كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قالعىم كەلمەيدى.
– ومىرباياندىق دەرەكتەرىڭىزگە سۇيەنسەك, «قازاقتەلەفيلم», ودان ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگىندەگى قىزمەتتەرىڭىز جايىنداعى مالىمەتتەر كوزگە تۇسەدى. دەگەنمەن, ءسىزدىڭ ماقسات ەتكەن سالاڭىز ديپلوماتيا بولماسا كەرەك دەپ توپشىلاپ وتىرمىن.
– ديپلوماتياداعى قىزمەتىم كەيىنگى جىلدارداعى ەڭبەك جولىممەن بايلانىستى. ونداعى ماقساتىم وزبەكستانعا بارۋ ەدى. ول ءۇشىن ءۇش اي تاجىريبەدەن ءوتۋىم قاجەت ەكەن. سودان 1997 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ءIى حاتشىسى بولىپ ىستەدىم. مينيستر – قازىرگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بولاتىن. سەگىز ايعى جۇمىس تاجىريبەمنەن كەيىن ىستەگەن جۇمىسىمدى باعالاپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى شەتەلدەردىڭ بىرىنە بارۋىمدى ماقۇلدادى. ارابيا, امەريكا, باتىس ەلدەرىنە بارۋعا ءتىل بىلمەيتىندىگىمدى ايتىپ, وزبەكستاندى تاڭدادىم. ويتكەنى, سامارقان جەرىندە اكەم جاتىر ءارى وزبەكتىڭ ءتىلىن دە, ءدىلىن دە جەتە بىلەمىن. سونىمەن قاتار ءا.بوكەيحان, ن.تورەقۇلوۆ, م.جۇماباەۆتاي ۇلت زيالىلارىنىڭ ءومىر-تاريحىن زەرتتەپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال س.راقىموۆ تۋرالى كىتاپ جازعىم كەلگەن. بۇل ەلگە بارۋداعى ماقساتىم دا وسى ەدى. قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگىندە ەكى جىلداي ءىى حاتشى بولىپ قىزمەت ەتتىم. بىرقاتار زەرتتەۋلەرگە كىرىسكەن كەزىمدە بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن قىسقارىپ قالدىم. كەيىننەن ءمينيستردىڭ قابىلداۋىنا كىرۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى... كورشى ەلدە جاساعان اۋقىمدى ەڭبەكتەرىمنىڭ ءبىرى – «يمام يسمايل بۇحاريدىڭ «اقيقي حاديستەرى». قازاقستان ءدىني باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى باس ءمۇفتيى ءا.دەربىسالى مەنىڭ اۋدارمالارىممەن جاقسى تانىس ەكەن. ءابساتتار قاجى ءارى پەدينستيتۋتتا بىرگە وقىعان كۋرستاسىم بولىپ كەلەدى. ەلگە ورالعاننان كەيىن يماندىلىق جايىندا جۋرنال شىعارۋ تۋرالى ويىن ءبىلدىردى. بۇل سالادا اجەپتاۋىر ءبىلىمىم بار, مۇفتياتقا جۇمىسقا ورنالاسىپ, «يمان» اتتى ءدىني-رۋحاني جۋرنال شىعارىپ, سوعان باسشىلىق ەتتىم.
– اڭگىمەڭىزدەن بالا كۇندە كوڭىلگە توقىعان اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنىڭ اقىندىققا كەلۋىڭىزگە اسەرى كوپ بولعانىن ءارى ءوزىڭىز تۋىپ-وسكەن سامارقان جەرىنە دەگەن ساعىنىشتىڭ تابى بايقالادى. وتكەن كۇندەر ءسىزدى كوپ تولعاندىراتىن ءتارىزدى.
– تۋىپ-وسكەن تۇركىستان جەرىنەن سامارقانعا بارعاننان اكەمنىڭ كاسىبى ۇستالىق بولىپتى. ەتىك, ءماسى تىگىپ بالا-شاعاسىن اسىراعان ەكەن. شاماسى مەنىڭ ەكى جاسىمدا اكەم ومىردەن وزدى. ءبىر انادان سەگىز ەدىك, كوزى ءتىرى تورتەۋ عانا قالدىق. بەينەسى ەسىمدە قالماعانمەن, اكەم جايلى ويلاعاندا كوزىندەي بولعان مىنا ءبىر كۇمىس قۇمعانعا قاراپ, تەرەڭ ويعا شوماتىنىم بار. ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز اۋىر كەزەڭدەرمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ەكى جارىم جاسىمدا سال بولىپ قالعان مەنى انام ءوزى ەمدەپ العان ەكەن. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, بەس-التىعا شىققاندا اسىق ويناپ ءجۇرىپ ەكى اياعىمدى شوققا كۇيدىرىپ الىپپىن. وندا دا انام بايەك بوپ ءجۇرىپ ەم-دومىن جاسايدى. قاتتى كۇيىپ كەتكەندىكتەن, اياعىم قاتتى زاقىمداندى. بالالاردىڭ كەلەمەجىنە شىداماي, نامىسشىلدىعىمنان تۇندە اي جارىعىندا جاتتىعىپ ءجۇرىپ, ءتۇزۋ جۇرۋگە ماشىقتاندىم. ايتپەگەندە, مۇگەدەك بولىپ قالۋىم ابدەن مۇمكىن ەدى. ەسەيە كەلە اعام يسمايىل شىمكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءتامامداپ, مەنىڭ دە جوعارى بىلىمگە جولىم ءتۇستى. ال اقىندىعىم انا سۇتىمەن دارىعان دەسەم ارتىق ايتپاسپىن. انامنىڭ ايتۋىنشا, ناعاشى اعايىم ەسالى سۋىرىپ سالما اقىن ەكەن. مىنەزىنىڭ وتكىر, بەت قاراتپايتىندىعىنان اۋىلداستارى شوراعاسى, وجار دەپ اتاپ كەتكەن. ارتىندا نە ءبىر اۋىز ولەڭى, نە پەرزەنتى قالمادى. ال ون ءۇش-ون تورتىندە ۇزاتىلعان انام ايتكۇل بارعان جەرىندە اتاسىمەن دە, قايناعاسىمەن دە, اۋىلداستارىمەن دە ايتىسۋعا شەبەر بولىپتى. انام «ناعاشىڭا تارتقانسىڭ, بىراق وعان جەتۋ قايدا؟» دەپ مەنى دە ءجيى قايراپ وتىراتىن. اللا تاعالا ول كۇندەرگە جەتكىزسە, ومىرىمدە ەرەكشە ءىز قالدىرعان انام جايلى, ارتتا قالعان ساعىنىش تولى كۇندەرىمدى دە قاعاز بەتىنە تۇسىرمەك ويىم بار. ال بالا كۇننەن قيسسا, داستانداردى جاتتاپ وسكەندىگىمنىڭ اقىندىققا كەلۋىمە اسەرى بولماي قويعان جوق. العاشقى ۇستازىم – يسمايىل اعام. ءوزى دە ولەڭ جازاتىن. پەدينستيتۋتتى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن اۋداندىق گازەتتە ىستەدى. بۇل مەنىڭ دە ولەڭ جازۋعا تالپىنعان شاعىم. قويىن داپتەرىمدە اجەپتاۋىر ولەڭدەرىم بار. بىردە اعايىم قولجازبامدى كورىپ قالىپ, مومىندىعىما بولا ۇرسىپ, ءوزى جەتەلەي ءجۇرىپ, اۋداندىق گازەتتەردە ولەڭدەرىمدى جاريالادى. كەيىننەن «لەنينشىل جاسقا» شىعا باستادى. سودان بىردە «سەنىڭ جولىڭدى اشتىم, مەن ەندى ولەڭ جازبايمىن», دەپ ماعان اماناتتادى. ادەبيەت پانىنەن بەرگەن ەلتاي اعايىمدى ەكىنشى ۇستازىم دەپ بىلەمىن. ال الماتىعا كەلگەندە كەڭشىلىك, جۇمەكەن, جاراسقانداردىڭ مەكتەبى اقىندىقتىڭ تاعى ءبىر بەلەسىنە اينالدى.
– اقىندىقتىڭ الامان بايگەسىنە ءتۇسۋ قاناتى قاتايماعان جاس قالامگەر ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولعانى انىق. «اققۋ ارمان» اتتى العاشقى ولەڭدەر جيناعىڭىزدىڭ كەشتەۋ جارىق كورگەندىگى دە كوڭىلىڭىزگە قاياۋ تۇسىرگەندەي. دەگەنمەن, الدىڭىزدا ناقتى ماقسات تۇرعانمەن, عىلىم سالاسى, جۋرناليستيكانىڭ دا اۋىلىن اينالىپ وتپەگەن ەكەنسىز.
– ۋاقىت تەزىنەن قاراعاندا ءبىراز جىلدارىمدى ۇنەمدى پايدالانا الماعان ەكەنمىن. جيىرما التىمدا ءۇيلى بولدىم. اسكەرى بار, ستۋدەنتتىك شاعىم, جۋرناليستيكاداعى قىزمەتىمە بايلانىستى شىعارماشىلىقپەن تولىققاندى اينالىسا المادىم. الماتىعا تابان تىرەگەن كەزدەن باستاپ ناعىز الامان بايگەگە ءتۇستىم. جوعارىدا ەسىمدەرىن اتاپ كەتكەن جولداستارىمنىڭ اراسىندا, سونداي-اق ادەبي ورتادا تانىلۋ جولىندا كوپ ەڭبەكتەندىم. دەسەم دە, بالا-شاعاسى جىراقتا, پاتەردە جۇرگەن اقىندا قانداي كۇي بولا قويسىن. وبلىستىق گازەتتە جۇرگەن كەزىم. بىردە الماتىنى اڭساپ جۇرگەنىمنەن حاباردار «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى امىرسەيىت اليەۆ «پارتيا مەكتەبىنە باراسىڭ با», دەدى. ارمانىم قالايدا الماتىعا جەتۋ ەدى عوي, بىردەن كەلىسە كەتتىم. سودان پارتيا مەكتەبىنە ءتۇسىپ, 1973-1975 جىلدارى ءبىلىم الىپ شىقتىم. «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جيناعان ءۇش اي تاجىريبەم تاعى بار. وسى كەزدە ءۇي الاتىن مۇمكىندىك تە تۋعان ەدى, الايدا جولىم بولمادى. ەندى قايدا بارماقپىن, كوڭىلىم ءتۇسىپ اۋىلىما قايتا ورالۋىما تۋرا كەلدى. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ ءۇش وبلىستا بولىمشەسى اشىلعان ەدى, قىزمەتىمدى سوندا جالعاستىردىم. ال اڭسارىم اۋعان الماتىعا 1983 جىلى قايتا كەلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. «جازۋشى», «جالىن» باسپالارىندا قىزمەت ەتتىم. ول كەزدە پۋبليتسيستيكام دا ءتاپ-ءتاۋىر بولىپ قالعان. سودان مەنى «قازاق ادەبيەتىنە» شەرحان اعا شاقىردى. تالاپشىل ەدى عوي. گازەتىمىزدىڭ دۇركىرەپ تۇرعان شاعى. سۇيەكتى-سۇيەكتى دۇنيەلەر بەرەمىز. ورالحانمەن دە تانىستىعىم وسى كەزدەن باستالدى. بۇل شەراعانىڭ ورالحاندى الماتىعا شاقىرتقان كەزى بولاتىن. بۇگىندە جۋرناليستيكادا شەرحان اعانىڭ ورنى ويسىراپ-اق تۇر... «اققۋ ارمان» جيناعىم راسىمەن دە باسپادا بەس جىلداي جاتىپ قالدى. ءوزى قالاقتاي عانا وتىز شاقتى ولەڭىم ەنگەن جيناق بولاتىن. انە شىعادى, مىنە شىعادىمەن ۋاقىت سىرعىپ وتە بەردى. مەن دە اقىندىعىما كۇماندانا باستاعاندايمىن. ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنا كەلە قالعان مەنى «جالىننىڭ» سول كەزدەگى باس رەداكتورى قابدىكارىم ىدىرىسوۆ اعامىز كەزدەستىرىپ قالىپ, ء«وي, سەن قايدا ءجۇرسىڭ, كىتابىڭ شىقتى عوي», دەدى. مەن اڭ-تاڭمىن. قاتتى قوبالجىعاننان كىتابىمنىڭ ءسۇيىنشى دانالارىن كورە سالا جانارىما جاس كەلگەنىن دە بايقاماي قالىپپىن. وسىلايشا قولتىعىمنان دەمەيتىن جان جوق, الماتىعا جالعىز كەلىپ, كۇدەرىمدى ۇزگەن ساتتە «اققۋ ارمان» ماعان ءۇمىت سىيلادى. وسىدان كەيىن كىتاپتارىم ۇزدىكسىز شىعا باستادى. «اققۋ ارمانىممەن» وداققا مۇشەلىككە ءوتتىم.
– «قازاقتەلەفيلمگە» «قازاق ادەبيەتىنەن» كەيىن كەلدىڭىز بە؟
– ويلاپ وتىرسام, ەڭبەك جولىمنىڭ قيىنشىلىعى دا, قىزىعى دا جەتەرلىك ەكەن. كەيدە جاستىق البىرتتىقتان دا كوپ نارسەنىڭ پارقىن ۇعىنا بەرمەگەن ەكەنمىن دەيمىن. «قازاق ادەبيەتىنەن» باسپاعا باردىم, ودان قايتا اينالىپ شەرحان اعانىڭ قول استىنا ورالعاننان كەيىنگى جۇمىسىم «قازاقتەلەفيلم» بولدى. ستۋديادا دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلەتىن. تاقىرىپتىق جوسپار ءبىر جىلعا جاسالادى. ءوندىرىس تولىعىمەن ورىس تىلىندە. باسشىلىق ماعان قازاق تىلىندەگى جوبالاردى دامىتۋدى جۇكتەدى. سول كەزەڭدە اقيىق اقىنىمىز مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءۇش بولىمنەن تۇراتىن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. ودان كەيىن ءشامشى قالداياقوۆ تۋرالى ءفيلمدى تۋعان جەرى شاۋىلدىرگە ءتورت وپەراتورىمىزبەن بىرگە بارىپ ءتۇسىرىپ قايتقان ەدىك. بۇگىندە وسى ءفيلمنىڭ ۇزىندىلەرى كوزىمە وتتاي باسىلادى. ستۋديا جوسپارىندا شەرحان اعامىز جايلى دا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ بولعان ەدى. بىراق «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى بەلگىسىز سەبەپتەرمەن تاراپ كەتتى. دەگەنمەن دە حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن مۇقاعالي مەن شامشىدەي تۇلعالار جايىندا تۇسىرىلگەن فيلمدەردە قولتاڭبام قالدى.
– قادىر مىرزاليەۆ اعامىز «يسرايل بىرىنشىدەن – اقىن, ودان كەيىن سازگەر-دراماتۋرگتىگى بار, ودان قالسا پۋبليتسيستيكاسىنىڭ ءوزى ءبىر توبە» دەپ ايتقانىنىڭ نەگىزى وسىنداي ەڭبەكتەرىڭىزگە قاراتا ايتىلسا كەرەك...
– الماتىعا ورنىعىپ ءوز-وزىمە كەلگەن سوڭ سىرباي ماۋلەنوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ سىندى تۇلعالاردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, اكەلىك, اعالىق قامقورلىعىن كوپ كوردىم. اقىندىقتىڭ اڭعال ساتتەرىندە سىرباي اعا مەن قاسىم اعا قاناتىنىڭ استىنا الدى. تۇماعاڭ – اق كوڭىل بالاداي, ول كىسىدەن جايساڭدىقتى ۇيرەندىم. ال قادىر اعادان مەن كوپ كەرەگىمدى الدىم. ۋاقىتقا ۇنەمشىل, وزىنە قاتاڭ تالاپ قوياتىن, ولەڭدەرىن پىشاقتىڭ جۇزىنەن وتكەندەي جىلتىراتىپ وتىراتىن ەڭبەكقورلىعىنا قىزىقتىم. شاشىلىپ, توگىلىپ جۇرە بەرەتىن ماعان قادىر اعا بىردە «سەن جولىڭدى اشىپ كەلەسىڭ. اقىن-سازگەرسىڭ, دراماتۋرگياڭ بار, ال پۋبليتسيستيكاڭ ءوز الدىنا» دەپ باعا بەرگەنى شىعارماشىلىعىمدى شىڭداي ءتۇستى.
– اۋدارمالارىڭىزدىڭ ىشىندە سوپىلىق ىلىمگە قاتىستى شىعارمالاردى كوپ كەزدەستىرەمىز. ال ۇلى اباي جايىندا ءسوز ەتكەندە, ء«وز ابايىم – وزىمدە» دەيسىز. ونىڭ ءمانىسى نەدە؟
– ء«وز ابايىم – وزىمدە» دەيتىنىم, ابايدى تانۋعا, بىلۋگە تىرىستىم. بىراق مەن دە, وزگەلەر دە ءالى كۇنگە اباي فيلوسوفياسىنىڭ كىلتىن تابا الماي كەلەمىز. ولەڭدەرى, قارا ءسوزى قازاقشا بولا تۇرا, بايىبىنا بارا المادىق. ال ولەڭ جازۋدا ابايدان, ماعجاننان جاتىق تىركەس, شىمىر ۇيقاستى قامتىدىم. اجارلى ءسوزدى كوڭىلىمە توقىدىم. اباي شىعارمالارىنداعى قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ كوركەم ۇلگىسىن كوردىم. بالا كەزدەن بويىما دارىعان حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي ۇلگىلەرىن قالامىما ارقاۋ ەتتىم. ال اۋدارما سالاسىنا كەلەر بولسام, يران, پارسى ءتىلىن بىلمەگەندىگىم, شىعىستىڭ شايىرلارىن اۋدارۋعا كوپ كەدەرگى كەلتىردى. اۋدارمالارىمنىڭ قاتارىندا ومار حايامنىڭ «ناۋرىزناما», ء«امىر تەمىر اماناتى», دجوردجە كاتيچتىڭ «سالەمدەمەسى», «لۇقپان حاكىم», «مىڭ ءبىر ساۋال» (قۇراندى تاپسىرلەۋ), ءابدىراحيم پراتوۆتىڭ ء«بىر تال گۇل», ەركىن قۇشۋاقتوۆتىڭ «قىزىل الما» دراماسى جانە دە پۋشكين, ەسەنيندەي, ت.ب. ورىس قالامگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى بار. دەگەنمەن, مىڭ جىلدىق سوپىلىق ءىلىمنىڭ كىلتى اسپاندا ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. سوڭعى ون-ون بەس جىل شاماسىندا سوپىلىق ءىلىمدى زەرتتەپ, زەردەلەۋمەن كەلەمىن. بۇل تاقىرىپقا كەزىندە ءابىراش جامىشەۆ, فاريزا, جاراسقان دا باردى. بىردە مانكەنتكە جولىم تۇسكەندە مۋزەيدەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەش جەردە جاريالانباعان حيكمەتتەرىن قولىما ءتۇسىردىم. اۋدارۋعا ۇزاق دايىندالعانىممەن, كىرىسە المادىم. مەكەمتاس اعامىز بىردە «كىلتىن مەن دە تابا الماي ءجۇرمىن. ەستۋىمشە يديريس شاح دەگەن سوپىلىق اقىن بار ەكەن. سونى ىزدەستىرىپ كور», دەدى. ول كىتاپتى دا قولىما ءتۇسىردىم. الايدا, ازىرگە قۇپياسىن تابا الماي كەلەمىن. گەتەنىڭ ءوزى كەزىندە شىعىستىڭ جەتى شايىرىنا قوسىلسام ارمانىم جوق دەپ بەكەر ايتپاعان. شىعىستىڭ جەتى ۇلى شايىرى كەڭەس كەزىندە ورىس تىلىنە اۋدارىلدى. ال قازاق تىلىندە اۋدارماسى جوق. وسى ورايدا جازۋشىلار وداعى جانىنان, بولماسا دەربەس اۋدارما ورتالىعىن اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ەلىمىزدە مىقتى دەگەن تاريحشىلار دا, فيلوسوفتار دا, وزگە سالادا عالىمدارىمىز بارشىلىق. وسى ورايدا, كەزىندە شەتەلدەرگە شاشىراپ كەتكەن عالىمداردى جيناۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە دەپ ويلايمىن. ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا – 1150 جىل, ابايدىڭ 175 جىلدىعى تۇسىندا, سونداي-اق ۇلتتىق مۇرامىزدىڭ قاينارلارىن زەرتتەۋدە قازاق عالىمدارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى قاجەت-اق.
– ءسىزدىڭ بۇگىندە جۇرتشىلىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن ەكى جۇزدەن استام ءانىڭىز بار ەكەن. مەنىڭ جوبالاۋىمشا, بۇل كورسەتكىش بۇدان ەكى ەسەگە كوپ سياقتى. جاستى دا, كارىنى دە باۋراپ الا كەتەتىن ليريكالىق تۋىندىلارىڭىزعا ءالى كۇنگە سۇرانىس جوعارى. تىڭدارمان جۇرەگىن قوزعايتىن اندەردىڭ وزەگىن قايدان الاسىز, قۇپياسى نەدە؟
– سازگەرلىككە مەن كەيىنىرەك كەلدىم. ارنايى ديپلومىم دا جوق. ولەڭ جازۋ ءۇشىن تەبىرەنەسىڭ, ەڭبەكتەنەسىڭ, ىزدەنەسىڭ. ال اۋەن ماعان عارىشتان كەلىپ, ايان بەرەدى. رۋحاني تازا بولماساڭ وتە كىرپياز, ۇركىتسەڭ, قاشىرىپ الاسىڭ. ار جاعى ماعان دا جۇمباق. ءان تۋا قالعاندا دەرەۋ تاسپاعا جازىپ الا قويامىن. بۇگىندە ءالى ءسوزى جازىلماعان الپىسقا جۋىق ءانىم بار. ال جارىققا شىققان اندەردىڭ ستاتيستيكاسىن ارنايى جۇرگىزىپ كورگەنىم جوق. دەگەنمەن دەرەكتەرگە زەر سالسام, سول ءتورت ءجۇزدىڭ ار جاق-بەر جاعىندا سياقتى... ءوز باسىم كوپ ءتۇس كورەمىن. ءتۇستى پەرىشتە, ادامي, شايتان ءتۇس دەپ جىكتەدىم. پەرىشتە ءتۇس عايىپتان كەلەدى. جاقىندا «ەلەس» دەگەن پوەما باستادىم. بۇل سوناۋ بالالىق شاقتا قالعان وقيعا. جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە ءبىر كوشەدە تۇراتىن مەنەن ەكى جاس كىشىلەۋ قىزبەن ارامىزدا ءبىر سەزىم جىلت ەتتى. وسىدان ءۇش ءتورت اي بۇرىن سول قىز باياعى كەيپىندە مەنىڭ تۇسىمە ەندى. ول قانداي سەزىم, تۇسىنبەيمىن. الداعى ۋاقىتتا ساحنالىق دۇنيە جاساماق ويىمدا بار. ال دراماتۋرگياعا مەن سانالى تۇردە قادام باستىم. بۇگىندە پەسالارىم ون بەسكە تاياپ قالدى. كەيدە تاقىرىپ تاڭداۋداعى ىزدەنىستەرىمدە جۋرناليستيكاداعى قىزمەتىمنىڭ دە پايداسى بولدى دەپ ويلايمىن. قالاعا كەلگەندە جالعىز باستى كەمپىردىڭ ءۇيىن جالداپ تۇردىم. سوندا اۋىلدان كەلگەن جاس قىزدارعا پاتەر تاۋىپ بەرىپ, وقۋعا تۇسىرگەنسىپ, الداپ جۇرەتىن ايەلدىڭ كەسىرىنەن تاعدىرى بۇزىلعان قازاق قىزىنىڭ ءومىرى «اۋىلدان كەلگەن ارۋ» شىعارماما ارقاۋ بولدى. ون جىلدان استام جاستار تەاترىندا قويىلدى. جازىلعانىنا دا وتىز جىلداي بولىپ قالىپتى. ودان كەيىن ء«امىر تەمىر», «اباي – توعجان», «سىعان سەرەناداسى» جازىلدى.
– «سىعان سەرەناداسى» پەساڭىزدىڭ جازىلۋ تاريحىنا قاتىستى ەكىۇشتى پىكىرلەر كوپ ايتىلدى. پەسا توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەردىڭ نەگىزسىز ەكەندىگى دە ءجيى كوتەرىلگەنى بەلگىلى. كوركەم تۋىندى ءۇشىن ناقتى فاكتىلەردىڭ بولۋى ماڭىزدى ما؟
– اۋرۋحانادا جاتقاندا ءشامشى اعانىڭ كوڭىلىن سۇراي باردىم. پالاتادا جالعىز ءوزى جاتىر ەكەن. مەنى بىردەن تانىدى. شاي دەمدەپ, جاستىعىن ىڭعايلاپ, سۇراعىما جاۋاپ ىزدەي كەلگەنىمدى ايتتىم. «ۆالس كورولى» دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيتىنىمدى ءارى ىرعاقتى اندەرىنىڭ كوپ ەكەندىگىن ايتىپ, وي تاستادىم. اسىرەسە, شىعارماشىلىعىندا وزگە اندەرى ءبىر توبە بولسا, «سىعان سەرەناداسىنىڭ» ورنى بيىكتە ەكەندىگىن جەتكىزدىم. وسى ءبىر بەس مينۋتتىق اڭگىمەدە وسى ءاننىڭ تاريحىنا قانىق بولدىم. اسەرلى كەزدەسۋدەن كەيىن كوركەم وچەرك, پوەما جازسام دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ قالدىم. اقىرى پەسا جازام دەپ شەشتىم. سودان «سىعان سەرەناداسى» پەساسىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترىنا ۇسىندىم. وكىنىشكە قاراي ەكى جىلدان استام جاتىپ قالدى. ودان كەيىن تەاتر جاريالاعان بايگەدەن ىرىكتەلىپ, م.اۋەزوۆ تەاترىندا ساحنالاندى. پەسا ساحنالانعانعا دەيىن ءشامشى اعا قايتىس بولىپ كەتتى... كوپەن كىتاپ شىعاردى. وسى ساتتە ءشامشىنى دە تاني الماي ءجۇرمىز-اۋ دەگەن ويعا قالدىم.
– ءسىز «رۋحاني تويىمسىز اداممىن. باسىمدى تاسقا دا, تاۋعا دا ۇرامىن» دەگەندى ءجيى ايتاسىز. قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز, شىعارماشىلىعىڭىزدا وقىرمانىڭىزدى, كورەرمەنىڭىزدى, تىڭدارمانىڭىزدى سەلت ەتكىزەر قانداي تۋىندىلارىڭىز بار؟
– ەلىمىز ۇلكەن قيىندىقتار كەزەڭىندە تۇر. ىندەتتىڭ سالدارى دا وڭاي بولعان جوق. بىردە الماتىعا بارا قالسام, قالادا جان ادام كورىنبەيدى, جىم-جىرت. سودان پاندەمياعا بايلانىستى بىرنەشە ولەڭ جازدىم. دەگەنمەن, شىعارماشىلىق ادامى تىنىشتىققا, ءۇي جاعدايىنداعى جالعىزدىققا ۇيىرسەك كەلەدى عوي. سوڭعى ۋاقىتتا «قازىنا» كىتاپ ۇيىنەن بيىل جارىق كورگەن «وي تۇمار» جاڭا جيناعىمدى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىندىم. بۇل ون-ون بەس جىل بويعى ەڭبەگىمنىڭ جيىنتىعى. «الەم. ايەل جانە مەن» كىتابىم مەن بىرنەشە قولجازبام دايار تۇر. بۇگىندە ايەل ادامنىڭ قۇپياسىن اشقان ادام جوق. ەل باسىنا كۇن تۋعان قانداي كەزەڭدەردە دە قازاق قىزى ءوز تۇعىرىنان, بيىگىنەن تۇسپەگەن. ال قازاق جىگىتتەرىنىڭ ۇساقتالىپ, كوشە سىپىرىپ جۇرگەنىنە قىنجىلامىن. سوڭعى جازعان «ادام اتا – حاۋا انا» پەسامدى تەاتر رەپەرتۋارىنا ۇسىندىم. ادام جاراتىلىسى جۇمباق قوي. بۇل ەشبىر دراماتۋرگ جازباعان رۋحاني شىعارما. شەت تىلدەرىنە اۋدارىلسا, الەمدىك دەڭگەيگە شىعار ەدى دەپ تە ويلايمىن. ال «سەن ەرتەڭ ولەسىڭ!» دەيتىن ەكىنشى شىعارمامنىڭ نەگىزى وسىدان جەتى جىل بۇرىن قالاندى. ەس پەن ءتۇستىڭ اراسىندا ايان بولىپ كەلگەن پەسا دا زامان ۇدەسىنەن شىعادى دەپ ويلايمىن. بايلىقتىڭ سوڭىندا كەتكەن اقشاقۇمارلار ءۇشىن تاربيەلىك ءمانى بار تۋىندى. وسى ورايدا تەاترلارعا بۇگىنگى قوعام ماسەلەسىن, ادام ءومىرىن بەينەلەيتىن كورەرمەنگە ىقشام, شىنايى قويىلىمدار كەرەك. دەگەنمەن تەاتر سىنشىسى, زەرتتەۋشىسى سيرەگەن قوعامدا تەاترلاردىڭ دا بەدەلى تومەندەپ قالعانداي كورىنەدى. ديرەكتور ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى ە.وباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا دا ەكى جىلداي ادەبي كەڭەسشى قىزمەتىن اتقارعانىم بار. ال بۇگىندە دراماعا ارقاۋ بولاتىن تاقىرىپ كوپ. دراماتۋرگتەرىمىز دە بارشىلىق. بىراق تەاترلارمەن ارادا بايلانىس كەمشىن.
– ادەتتە ادەبيەت, ونەر جولىنداعى تۇلعالار وتباسىنا, بالا تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولە المادىم دەگەن وكىنىشىن ايتىپ جاتاتىنىن ەستيمىز. ءسىز بالالارىڭىزدى قالاي تاربيەلەدىڭىز؟ ونەر جولىنا كەلگەندەرى بار ما؟
– قالام, قاعاز ۇستاعاننان كەيىن وتباسىنداعى تىرلىككە, بالا تاربيەسىنە كوپ ارالاستىم دەپ ايتا المايمىن. ومىرلىك سەرىگىم جۇپاردىڭ ارقاسىندا بالالارىم ءوسىپ, ەسەيدى. قىزىم – جانار چايكوۆسكي اتىنداعى ۋچيليششەنى بىتىرگەن. ورتاڭعى بالام نۇرلان تۇركيادان ءبىلىم الىپ كەلدى. بۇگىندە تۇرىك كومپانياسىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. كەنجەم – ەركەبۇلان سكريپكاشى. بالا كەزىنەن مۋزىكا تىڭداپ وسكەندىكتەن بە, تۇلا بويىنا مۋزىكا ءسىڭىپ كەتكەندىگىن بايقايمىن. ماسكەۋدەن كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ كەلدى. الماتىدا كونسەرۆاتوريادا ساباق بەرەدى ءارى جامبىل اتىنداعى فيلارمونيانىڭ ءسوليسى, سيمفونيالىق وركەستردىڭ كونتسەرتمەيستەرى. كىشكەنتاي ەكى نەمەرەم دە وسى ونەر جولىندا كەلەدى. ەسەيگەندە بولاشاعىن وزدەرى باعامداي جاتار دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»