موينىنداعى كوپ كرەديتىن وتەي الماي, «قارا تىزىمگە» ەنىپ كەتكەن ازاماتتار از ەمەس ەلىمىزدە. «قارا تىزىمدەگىلەردىڭ» قاتارى كوبەيە بەرسە, ونىڭ الەۋمەتتىك زاردابى زور بولماق. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اتاپ ءوتتى.
«تۇتىنۋشىلارعا توقتاۋسىز, ءتىپتى جاۋاپسىز نەسيە بەرۋگە نورماتيۆتىك تۇرعىدان توسقاۋىل قويۋ كەرەك. ونىڭ ايتارلىقتاي الەۋمەتتىك زاردابى بولۋى مۇمكىن. ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى ولارعا ءتۇرلى نەسيەنى ءجون-جوسىقسىز تىقپالاۋعا سەبەپ بولماۋى كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇل قۋانىشتا دا, قازادا دا نەسيەگە جۇگىنەتىن جانداردىڭ قولىن قاقپاي كەلگەن قارجىلىق ۇيىمداردىڭ تىزگىنىن تارتۋىنا تۇرتكى بولماق. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدە قىزمەتىنە مەملەكەت اسا ارالاسا بەرمەيتىن ميكروقارجى ۇيىمدارى, لومباردتار مەن باسقا دا قارجى مەكەمەلەرى كوپ.
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا تۇتىنۋ نەسيەسىن وڭدى-سولدى تاراتىپ كەلگەن مۇنداي ۇيىمداردىڭ قىزمەتى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلەتىنىن مالىمدەدى.
داعدارىس داۋىلى تۇرىپ, ەلدىڭ تابىسى ازايىپ, قارىزعا باتۋ قاۋپى ارتقان تۇستا مۇنداي قادامنىڭ جاسالۋى قۇپتارلىق, ارينە. بۇل ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازا وزگەرتىلىپ, قارىز الۋشىنىڭ تولەم قابىلەتىن باعالاۋعا قاتىستى تالاپتار ەداۋىر كۇشەيتىلۋگە ءتيىس.
2020 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18,7 ملن ادامدى قۇرادى. ونىڭ شامامەن 9 ملن-نان استامى جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى, ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىندار توبىنا جاتادى. جىل باسىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ شامامەن 71 پايىزى كرەديت العان. ال نەسيە الماعانداردىڭ ۇلەسى 1,77 ملن ادام نەمەسە 19 پايىزعا تەڭ. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ جالپى كرەديتتىك قورجىنى اقپان ايىندا 25 ترلن تەڭگە بولدى. مۇنىڭ ىشىندە زاڭدى تۇلعالار دا, جەكە تۇلعالار دا بار. تارقاتا ايتساق, جالپى سومانىڭ 74 پايىزىن نەمەسە 17 ترلن تەڭگەدەن استامىن زاڭدى تۇلعالار, ياعني كاسىپكەرلەر, كومپانيالار العان. جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسى – 7,4 ترلن تەڭگە. بۇل – جالپى كرەديتتىك قورجىننىڭ 26 پايىزى.
ەندى مىنا ءبىر دەرەككە نازار سالايىق. ء«بىرىنشى كرەديت بيۋروسى» جشس-ءنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى اسەم نۇرعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا جەكە تۇلعالار اراسىنداعى تولەم مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن كرەديتتەردىڭ ۇلەسى 12 پايىزعا جەتكەن.
– ەلدەگى توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى قارىز الۋشىلارعا ءۇش ايلىق ءۇزىلىس بەرىلگەنى بەلگىلى. وسى ارالىقتا كرەديتتەر بويىنشا ءوسىمپۇل دا, ايىپپۇل دا ەسەپتەلگەن جوق. مەملەكەتتىڭ كرەديتى بارلارعا جاساعان جەڭىلدىگى 15 ماۋسىمدا اياقتالدى. بىراق كارانتيندىك شارالار جەڭىلدەتىلسە دە, جالعاسۋدا. دەمەك, ەل ىشىندە جۇمىسقا شىقپاعاندار ءالى دە بار. سوندىقتان تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا تولەم مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن كرەديتتەر كوبەيۋى مۇمكىن, – دەيدى اسەم نۇرعاليەۆا.
دەمەك, جوعارىدا ءبىز ايتقان «قارا ءتىزىم» قىركۇيەك ايىنان كەيىن تاعى دا تولىعۋى ىقتيمال. كرەديتتىڭ الەۋمەتتىك زاردابى دا سول تۇستا بايقالۋى ابدەن مۇمكىن.
قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل ۇكىمەتى بىلتىردان بەرى كرەديتتى وڭدى-سولدى بەرۋدى شەكتەۋدىڭ قامىنا كىرىستى. ماسەلەن, وتكەن جىلى بانكتەردىڭ كرەديت بەرۋىنە قاتىستى نورماتيۆتىك ەرەجەلەردىڭ ءىشىنارا وزگەرتىلۋى سونىڭ دالەلى.
– جاڭاشىلدىققا سايكەس, تابىسى ءتيىستى مولشەردەن تومەن ادامدارعا ەشقانداي ۇيىم نەسيە بەرمەۋى كەرەك. الايدا بۇل تالاپ تۇبەگەيلى ورىندالىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان ءالى دە قوسىمشا شارالار قابىلداۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋدا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارۋى بانكتەردى جاعدايعا ودان ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىرارى ءسوزسىز. زەينەتاقى تولەمى مۇلدەم جوق ادامدارعا نەسيە بەرۋ بانك ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە قاۋىپتى, – دەيدى ساراپشى.
ا.چەبوتارەۆ زاڭنامالىق, قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋدەن بولەك, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا دا دەن قويعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى.
– كرەديت – قارجىلىق قۇرال. ورنىمەن الىپ, ۇقساتا بىلگەن ادامعا پايداسى مول. بالعا سەكىلدى دەر ەدىم. ونىمەن بىرەۋدىڭ باسىن جارۋعا دا, ءزاۋلىم ءۇي سالۋعا دا بولادى. ياعني, پايداسى دا, زيانى دا بار. ءبىز حالىققا قارجىنى ءتيىمدى جۇمساۋدىڭ تەتىكتەرىن ۇيرەتۋىمىز كەرەك. قارجىلىق ساۋاتتىلىق تۋرالى جولداۋدا دا ايتىلدى. راس, حالىقتىڭ كوبى قارجى جۇمساۋعا قىرسىز كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا تۇرعىندار كرەديت الۋدى, قارجى جۇمساۋدى ابدەن مەڭگەرمەيىنشە, نەسيە بەرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قاتاڭداتۋ, شەكتەۋلەر ەنگىزۋ – وتە ورىندى. بۇل حالىقتىڭ قارجىعا, كرەديتكە دەگەن كوزقاراسىن, تۇسىنىگىن وزگەرتۋگە كۇش سالادى, – دەيدى ول.
قارجىلىق ساۋات دەسە, «ماتەماتيكا ميىما قونباعان» دەپ ات-تونىن الا قاشاتىندار كوپ. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسىنداي جانداردى ابىگەرگە سالماس ءۇشىن قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەپ قيىنداتپاي, وتباسىلىق بيۋدجەتتى وڭتايلى جۇمساۋ دەپ قانا قاراستىرعان ابزال.
– قارجىنى دۇرىس جۇمساماۋدىڭ سالدارىنان كەيبىر وتباسىلار جالاقىدان جالاقىعا قاراپ وتىرادى. جوقتىق جان القىمنان العاندا بانككە جۇگىرەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. قارجىلىق ءبىلىمدى وتباسىنان, مەكتەپتەن باستاۋ كەرەك. دوللاردىڭ باعامى مەن مۇنايدىڭ باعاسىن ءبىلۋ شارت ەمەس. ونىڭ كەرەگى دە جوق. قولدا بار اقشانى قايدا جۇمساپ, قالاي ۇنەمدەۋ كەرەكتىگىن بىلسە جەتكىلىكتى, – دەيدى ساراپشى.
وسى ورايدا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. اگەنتتىك حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى.
ا.چەبوتارەۆ ايتقانداي, پرەزيدەنتتىڭ كرەديت بەرۋ ماسەلەسىنە كەشەندى تۇردە قاراۋى دا قۇپتارلىق قادام.
– زاڭنامالىق تالاپتار بويىنشا تابىسى جوق ادامدارعا كرەديت بەرىلمەيدى دەلىك. بىراق ولار اقشا الۋدىڭ باسقا دا جولدارىن قاراستىرادى عوي. بىزدە ازىرشە «كولەڭكەدە» جاتقان, ياعني مەملەكەت تاراپىنان باقىلانبايتىن لومباردتار, ميكروقارجىلىق ۇيىمدار بار. مىنە, بانكتەن جولى بولماي شىققاندار سولاردى جاعالايدى. ول ءۇشىن لومباردتار مەن ميكروقارجىلىق ۇيىمداردى دا مەملەكەت ءوزى رەتتەۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ وسىنىڭ الدىن الۋعا قام جاساپ جاتقانى قۇپتارلىق, – دەيدى ساراپشى.
راس, ميكروقارجىلىق ۇيىمداردىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ تۇرعانى دا شىندىق. ماسەلەن, جوعارىدا ايتقان قازاقستاننىڭ جالپى كرەديتتىك قورجىنىنداعى 25 ترلن تەڭگەنىڭ 300 ملرد تەڭگەگە جۋىعىن شاعىن قارجىلىق ۇيىمدار, ال 84 ملرد تەڭگەسىن ونلاين قارىز بەرۋشىلەر ۇلەستىرگەن. بۇل رەتتە سوڭعىسىنىڭ كورسەتكىشى كۇرت ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ونلاين قارىز بەرەتىن ۇيىمداردىڭ كورسەتكىشى 50 پايىزعا وسكەن.
قارجىلىق ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, كرەديت حالىقتىڭ شىنايى قارجىلىق جاعدايىن جاسىرىپ تۇرادى.
– مەن الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن ادامدارعا كرەديت بەرۋدى قۇپتامايمىن. ءيا, نەسيەگە ءۇي, تەلەديدار, ەڭ سوڭى كيىم-كەشەك الۋ دا قالىپتى دۇنيەگە اينالدى. مۇنداي نەسيەلەر نارىقتاعى ناقتى جاعدايدى ۇنەمى جاسىرىپ تۇرادى. بۇقارا حالىق قاراپايىم دۇنيە ءۇشىن نەسيە الا بەرسە, ەلدەگى كەدەيلىك شەگى ناقتى كارتينانى كورسەتپەيتىن بولادى. كرەديتتى العان سوڭ وتەۋ مىندەتتى. بىراق قازاقستاندىقتار تابىسىنىڭ نەگىزگى بولىگىن ءىشىپ-جەمگە جۇمسايدى. ماسەلەن, 2020 جىلى ورتاشا جالاقى 204 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. الايدا مۇنداي جالاقىنى جۇرتتىڭ ءبارى الىپ وتىرعان جوق. مەنىڭ زەرتتەۋىم بويىنشا, 2006 جىلى قازاقستاندىقتار وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ 10 پايىزىن ءىشىپ-جەمگە جۇمساعان. بىراق وتكەن جىلى جاعداي كۇرت وزگەرىپ, كورسەتكىش 50 پايىزعا دەيىن جەتتى, – دەيدى قارجىلىق ساراپشى.
حالىقتى تىعىرىققا تىرەگەن پاندەميا بانكتەردى دە ءبىراز ويلانتىپ تاستادى. سەبەبى ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قارجى ۇيىمدارىنىڭ وزدەرى دە كرەديت بەرۋ تالاپتارىن قاتاڭداتۋعا مۇددەلى. ولار ەلدەگى جاعدايدى كورىپ-ءبىلىپ وتىر. سونىڭ اسەرى شىعار, 2020 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ءبىرىنشى توقسانمەن سالىستىرعاندا كرەديت بەرۋ 8,8 پايىزعا ازايعان.
– پاندەمياعا بايلانىستى ەكونوميكالىق سەكتوردىڭ تەڭسەلۋى بانكتەرگە دە ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ وتىر. ويتكەنى قارىز الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جاعدايى ناشارلاعان سايىن سىن-قاتەرلەر دە كوبەيەدى. بانكتەر نەسيەلەر بويىنشا مىندەتتى تولەمدەر جاسالماۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. بۇل زاڭدى, ارينە. قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديتتى ۋاقتىلى تولەمەۋى ۇيىمنىڭ كورسەتكىشىنە, بانك اكتيۆىنىڭ ساپاسىنا ءارى تابىسىنا كەرى اسەر ەتەدى. سوندىقتان كرەديت بەرۋدى شەكتەۋگە بانكتەردىڭ وزدەرى دە مۇددەلى, – دەيدى قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى.
قورىتا ايتقاندا, الداعى جاعدايدى دۇرىس باعامداپ, كرەديت بەرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باعىتتا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەۋى قارجى نارىعىنداعى ويىنشىلار ءۇشىن دە, قالىڭ بۇقارا ءۇشىن دە ورىندى شەشىم بولعانى انىق. ونى ساراپشىلار دا قۋاتتاپ وتىر. ەندەشە, پرەزيدەنت ايتقان دۇنيەلەر ويداعىداي ورىندالسا, قىسىلتاياڭ شاقتان قينالماي ءوتۋىمىز مۇمكىن.