كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ مەملەكەتارالىق «دوستاستىق جۇلدىزدارى» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «وتان», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ الەم كينوسى الدىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلگەن «التىن قىران» وردەنىنىڭ يەگەرى…
ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ اتاق-لاۋازىمىن وسىلايشا تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. بىراق سول قاجەت پە؟ اكتەردىڭ قادىر-قاسيەتىن قازاققا ايتىپ جاتۋ ارتىق ەكەنى انىق. سوندىقتان دا الاشتىڭ ايتۋلى تۇلعالارىمەن اۋىق-اۋىق ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن اڭگىمە-دۇكەننىڭ نەگىزىندە ادەتتە كولەمدى ماتەريالدار سالىناتىن «ەتجەڭدى» نومىرلەردە جاريالانىپ جۇرگەن «ءومىر ورىمدەرى» ايدارىنىڭ كەزەكتى قوناعى اتاقتى اكتەر بولۋى ابدەن تابيعي جاي. ەندى, قادىرمەندى وقىرمان, اكتەرمەن تاياۋداعى اڭگىمەمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ مەملەكەتارالىق «دوستاستىق جۇلدىزدارى» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «وتان», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ الەم كينوسى الدىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلگەن «التىن قىران» وردەنىنىڭ يەگەرى…
ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ اتاق-لاۋازىمىن وسىلايشا تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. بىراق سول قاجەت پە؟ اكتەردىڭ قادىر-قاسيەتىن قازاققا ايتىپ جاتۋ ارتىق ەكەنى انىق. سوندىقتان دا الاشتىڭ ايتۋلى تۇلعالارىمەن اۋىق-اۋىق ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن اڭگىمە-دۇكەننىڭ نەگىزىندە ادەتتە كولەمدى ماتەريالدار سالىناتىن «ەتجەڭدى» نومىرلەردە جاريالانىپ جۇرگەن «ءومىر ورىمدەرى» ايدارىنىڭ كەزەكتى قوناعى اتاقتى اكتەر بولۋى ابدەن تابيعي جاي. ەندى, قادىرمەندى وقىرمان, اكتەرمەن تاياۋداعى اڭگىمەمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
– ارداقتى اسەكە! گازەتىمىزدە «ءومىر ورىمدەرى» دەگەن ايدارمەن شىعىپ جۇرگەن سۇحباتتاردى وقىپ تۇرادى ەكەنسىز. انا جىلى باباڭىز ىسقاق ءپىراداردىڭ سارىسۋداعى اسىنا شاقىرعانىڭىز, ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ: «ءسابيت اعاڭمەن عانا سويلەسە بەرمەي, ارا-اراسىندا بىزبەن دە شۇيىركەلەسسەيشى» دەگەنىڭىز ەسىمدە. سىزبەن سۇحبات جاساۋ تالايدان ءوزىمنىڭ دە ويىمدا جۇرگەن. الماتىعا ءسىز ءۇشىن ارنايى كەلىپ وتىرمىن. باستايىق اڭگىمەمىزدى. مەن ءوزىمدى سىزبەن جەرلەسپىن دەي الاتىنىمدى كەيىن عانا ءبىلدىم. قازىعۇرت جەرىندە تۋعانىممەن, ءبىزدىڭ اۋىل ماقتا ەگەتىن جەرلەردى يگەرۋ دەگەن ناۋقاننىڭ پارمەنىمەن 1954 جىلى كەلەس اۋدانىنا كوشىرىلگەن. بالالىق, جاستىق, جىگىتتىك داۋرەننىڭ ءبارى كوركەم كەلەستىڭ بەل-بەلەسىندە وتكەندىكتەن, تۋعان جەرىمنەن كەم كورمەيمىن. قىزىق بولعاندا, ءسىز كەلەستە تۋعان ەكەنسىز…
– وي, جۋرناليستەردىڭ دە قازىپ تاپپايتىنى جوق. ونى قايدان ەستىدىڭ؟
– ەستىگەنىم جوق, وقىدىم. «س ليۋبوۆيۋ – ۆاش ا.اشيموۆ» دەگەن عۇمىرباياندىق كىتابىڭىزدان.
– وقىساڭ – سولاي. جالپى, مەنىڭ اتا-تەگىم ەلدىڭ باتىس بەتىنەن. اتىراۋ جاقتان. سىرىم باستاعان كوتەرىلىس باسىپ-جانشىلعاننان كەيىن سوعان بەلسەنە قاتىسقان بابالارىمىز اۋمالى-توكپەلى زاماندا مىنا ارقا جاعىنا كەلگەن ەكەن. اكەمنىڭ اكەسى جاڭاارقا جاقتا تۋعان. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى اشارشىلىق كەزىندە وزبەكستان جاققا ءوتىپ كەتىپتى ءبىزدىڭ اۋىل. ءبىزدىڭ اعايىندارىمىزدى وراز جاندوسوۆ باستاپ, وسى قازىرگى سارىسۋ جاققا الىپ كەلىپ, اۋدان قۇرىپتى. ولار سۇراپ ءجۇرىپ, اۋدان اتىن سارىسۋ قويعىزىپتى. ارقا جاقتا سارىسۋ دەگەن وزەن بار عوي. جاڭاعى حاباردى, ياعني ەل جينالىپ, ورنالاسىپ جاتىر ەكەن دەگەندى ەستىگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ اۋىل ۇدەرىلە كوشىپ, سارىسۋ جاقتى بەتكە الىپ شىققان. قازاقتىڭ كوشى دەگەن, اسىرەسە الىسقا باراتىن كوش توقتاماي جۇرە بەرمەيدى عوي. قونالقانى بىلاي قويعاندا, ءار جەر-ءار جەردە شارۋانىڭ جايىمەن اپتالاپ تۇرىپ قالۋى دا مۇمكىن. مەن سول كوش كەلەستىڭ تۇسىنا كەلىپ, از ۋاقىت ايالداعان كۇندەردە دۇنيەگە كەلىپپىن. شەشەم ايتاتىن, قار ەرىپ جاتقان كەز ەدى دەپ. قار دەگەن كوكتەمدە دە, كۇزدە دە ەري بەرەدى عوي… قۇجات الاردا كۇزدەن كوكتەمى دۇرىس شىعار دەپ قيىستىرىپ تولتىرا سالعانمىن. 8 مامىر دەپ. 9 مامىر دەۋگە باتپاعان بولارمىن.
– ستۋدەنت كەزدەن بەرگى دوسىڭىز ءسابيت ورازباەۆ الماتىعا كەلگەندە الدىمەن قۇجاتتارىن مال دارىگەرلەرى ينستيتۋتىنا وتكىزگەن ەكەن. سابەڭە اۋىلداعى اعالارى «مالدىڭ ءتاۋىبى بولىپ كەل, اۋىلداعى مالدى ەمدە» دەپ تاپسىرىپتى. سىزگە اگرونوم بولۋدى كىم تاپسىرىپ ءجۇر؟ ەگەر رايىمبەك دوسىڭىز اسقار توقپانوۆقا جولىقتىرماعاندا, اسەكەڭ: «قازاقستاندا ازار بولسا ءبىر اگرونوم كەم بولار» دەپ كونسەرۆاتورياعا سۇيرەلەمەگەندە تاعدىرىڭىز قالاي قالىپتاسار ەدى دەپ ويلايسىز؟
– ول كەزدە اۋىل بالالارىنىڭ كوبى سحي مەن زووۆەتتەن باسقا وقۋدى ونشا بىلە قويمايتىن. مەن مەكتەپتى كەنتاۋدا ءبىتىردىم عوي, قايتكەنمەن ازداپ قالا كورىپ قالدىق, رۋدنيكتەگىلەرگە قاراپ ينجەنەر بولسام با ەكەن دەگەن ءبىر ويدىڭ جىلت ەتكەنى راس, بىراق وعان ماتەماتيكامەن ونشا دوستىعىمنىڭ جوقتىعى جىبەرمەدى.
– ءيا, انەۋ كۇنى وسى اڭگىمەدە قويىلادى-اۋ دەگەن سۇراقتاردىڭ نوبايىن جىبەرۋگە ەلەكتروندى پوشتاڭىزدىڭ ادرەسىن سۇراعانىمدا: «ءبىز وندايعا دەيىن تومەندەمەيمىز عوي...» دەپ ازىلمەن جاۋاپ قايتارعانىڭىز ەسىمدە.
– سودان كلاستاس دوسىم رايىمبەك ەكەۋمىز (اتاقتى اكتەر رايىمبەك سەيىتمەتوۆ – س.ا.) ءبىر ءمانىسى بولار دەپ الماتىعا تارتىپ كەتتىك. كەلگەنشە قاي وقۋعا تاپسىراتىنىمىزدى دا شەشكەن جوقپىز. باعىمىزعا قاراي, ءبىز وزگە ينستيتۋتتارعا قۇجات تاپسىرىپ جۇرگەنىمىزدە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە ءبىر حابارلاندىرۋ شىعا كەلىپتى: «پري كونسەرۆاتوري وتكرىۆاەتسيا اكتەرسكوە وتدەلەنيە, كوتوروە گوتوۆيت اكتەروۆ تەاترا ي كينو» دەگەن. رايىمبەك گازەت ءسوزىن تاپ سول كۇيىندە جاتتاپ تا الىپتى. وعان دەيىن كونسەرۆاتورياعا ءتۇسىپ, انشىلەر دايىندايتىن فاكۋلتەتتە ءبىر جىل وقىپ ۇلگەرگەن ءسابيت ورازباەۆتىڭ جاڭاعى اكتەرلىك بولىمگە اۋىسىپ جۇرگەنى سول تۇستا. مەن بۇل كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ قويعانمىن. اگرونوميا فاكۋلتەتىنە. رايىمبەك مەكتەپتە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ بەلسەندىسى بولاتىن. جىڭىشكە ۇزىن سارى, شاشى بۇيرا, ادەمى جىگىت. جاڭاعى حابارلاندىرۋدى وقىپ, كونسەرۆاتورياعا بارعان ەكەن, ونى اسقار توقپانوۆ بىردەن قابىلداپتى. ءتىپتى توپتىڭ ستاروستاسى ەتىپ قويىپتى. اسەكەڭ قويقاڭ-قويقاڭ مىنەزى بار قىزىق كىسى ەدى عوي, وقۋعا جاڭا ىلىككەن رايىمبەككە ايتىپتى, «وقۋعا تۇسپەي جاتىپ, باستىق بولدىڭ. جۋمايسىڭ با؟» دەپ. سودان رايىمبەك ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, اقىرى ءبىر تۋىسقانىنىڭ ۇيىنە شاقىردى. العانى – جالعىز بوتەلكە شامپان. سول بوتەلكەنىڭ بەل ورتاسىنان اۋا بەرگەندە (ىشەتىن جالعىز ءوزى) اسەكەڭ ماعان قادالا ءبىر قاراپ قويدى. «بالا, سەن قايدا وقىپ ءجۇرسىڭ؟». «سەلحوزدا». تاعى بىرەر فۋجەردەن كەيىن ءتىپتى قادالىپ: «اي, رايىمبەك, مىنا بالادا بىردەڭە بار… ەرتەڭ مۇنى ماعان الىپ كەلشى» دەدى. «قازاقستاندا ازار بولسا ءبىر اگرونوم كەم بولار» دەگەنى دە سول كەزدە. رايىمبەك وزىنشە ماعان رەجيسسەر بولىپ, «جاس گۆارديا» دەگەن روماننان ولەگ كوشەۆويدىڭ مونولوگىن تۇنىمەن جاتتاتتى, قالاي وقۋ كەرەك ەكەنىن تۇنىمەن ۇيرەتتى. سودان باردىق قوي ەرتەڭىنە كونسەرۆاتورياعا. اياق-قول ءدىر-ءدىر ەتىپ, ەدەل-جەدەل جاتتاعان سوزدەرىمدى ايقايلاپ ايتىپ شىقتىم. كوميسسيادا ءتورت ادام وتىر. تورتەۋدىڭ ەكەۋى ءبىر كوزدەن سوقىر. بايقايمىن, كوڭىلدەرىنەن شىققان جوقپىن. جاڭاعى ەكى سوقىردىڭ ەكەۋى ءبىر-ءبىر اۋىز ءسوز ايتتى. ءبىرىنشى سوقىر: «بۇل بالا ءوزى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇر ەكەن, سوندا وقي بەرسىن», دەدى. ەكىنشى سوقىر باياۋ داۋىسپەن: «بالا جاس قوي, ءالى ۇيرەنەدى عوي», دەدى. سونداعى ءبىرىنشى سوقىر بەكەن جىلىسباەۆ ەكەن دە, ەكىنشى سوقىر احمەت جۇبانوۆ ەكەن… احاڭنىڭ «ۇيرەنەدى عوي» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىمەن وسى كۇنگە جەتىپ, الدىڭا كەلدىك قوي.
– ءسابيت ورازباەۆپەن سۇحباتتا ءسىزدىڭ جاتاقحانادان شىعارىپ جىبەرىلگەنىڭىز, دوسىڭىزدىڭ بولمەسىندە جاسىرىن تۇرىپ جاتقانىڭىز, رەكتور ءوزى ىزدەپ كەلگەندە تەرەزەدەن شىعىپ قاشىپ كەتكەنىڭىز ايتىلعان ەدى. قۇددىس قوجامياروۆ ستۋدەنتتىڭ سوڭىنا نەگە ءتۇسىپ ءجۇر سونشا؟
– سوڭىما ءتۇسىپ جۇرگەنى – ءبىر-ەكى فيلمگە ءتۇسىپ ەدىم. ونداي جاعدايدا ساباقتاردى وتكىزىپ الاسىڭ عوي. مەن ءتىپتى جيىرما كۇندەي جوعالىپ كەتكەنمىن. مادەنيەت ءمينيسترى قاناپين قول قويعان رۇقسات قاعازىم بولسا دا وقۋدان شىعارىپ جىبەردى. مينيسترلىككە شاقىرىپ, سويلەسكەندە: «يلي اشيموۆ, يلي يا» دەپ تۇرىپ الىپتى. ول كەزدە قۇددىس اعانىڭ ابدەن دۇرىلدەگەن كەزى. يۋسۋپوۆ كوكەمىز – ءبىرىنشى حاتشى. بىراق مەن كونسەرۆاتوريادان كەتپەي قويدىم. اۋديتورياعا كەلىپ, ارت جاققا وتىرىپ الامىن. وقىتۋشىلاردىڭ بىرەۋى جاقتىرىپ, بىرەۋى جاقتىرماي, قارايدى دا قويادى. شىعارىپ جىبەرمەيدى. كەشكە بارىپ قوناتىن جەرىم – ءسابيتتىڭ بولمەسى. اپاسىن اۋىلدان الدىرتىپ, وعان ءبىر بولمە بەرگەن. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ماعان اسكەرگە شاقىرعان قاعاز كەلدى. وقۋدان شىققان ادامدى اسكەرگە الادى عوي. ۆوەنكوماتقا باردىم. «ەرتەڭ باقىراش ىدىسىڭدى, شانىشقى, پىشاق, قاسىعىڭدى الىپ كەل» دەپ جىبەردى. شاشىمدى تىقىرلاپ الىپ تاستادى. قوي, بىرگە وقىپ جۇرگەندەرمەن قوشتاسايىن دەپ كونسەرۆاتورياعا كەلدىم. «اسكەرگە كەتەتىن بولدىم» دەپ ءتۇسىندىرىپ, ەسىكتەن شىعىپ بارا جاتسام, بۇل ساتتىلىك دەگەندى قويساڭشى, ي.ي.ماسالوۆيچ دەگەن زاۆۋچ ايەلدىڭ الدىمنان شىعا كەلگەنى. ءتۇرىمدى كورىپ, سەلك ەتە قالدى. «اشيموۆ, چتو س توبوي؟», دەيدى. بىلەتىن ورىسشاممەن: «ۆوت, وتپراۆليۋس ۆ ارميۋ» دەپ جاتىرمىن. ءسوزىمدى ەستىپ الدى دا, جاڭاعى ايەل مەنى دەرەۋ كابينەتىنە كىرگىزىپ, ەسىكتى جاپتى. تەز ارادا ماعان كونسەرۆاتوريادا وقيدى دەگەن انىقتاما جازىپ بەردى. سالىپ ۇرىپ جاڭاعى قاعازدى ۆوەنكومعا اپاردىم. «پوچەمۋ سرازۋ نە سكازال؟» دەپ تاڭدانىپ جاتىر. ۇمىتىپ كەتىپپىن دەگەن سياقتى بىردەڭەنى ايتتىم. قىسقاسى, جاڭاعى ايەل ەسىك الدىندا كەزدەسىپ قالماسا ەرتەڭىندە اسكەرگە اتتانعالى تۇر ەدىم. كىم بىلەدى, ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن اكتەرلىك وقۋعا كەلەر مە ەدىم, كەلمەس پە ەدىم؟ وندا تاعدىرىم قالاي بولار ەدى؟ مەن وسىنىڭ ءبارىن ۇلى بابام ىسقاق ءپىراداردىڭ ءوزىمدى جەلەپ-جەبەپ ءجۇرۋىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن.
– ىسقاق ءپىرادار تۋرالى ايتقاندارىڭىزدى بۇرىن استانادا جولىققاندا, اقىندار ايتىسىنان كەيىن «اققۋ» رەستورانىنداعى باس قوسۋدا ەستىگەنمىن. باباڭىز ارۋاعىنىڭ ءسىزدى جەلەپ-جەبەپ جۇرەتىنىندە ميستيكالىق جايلار دا بار سياقتى. ءپىرادار اتاڭىز سىزگە قالاي كومەكتەسەدى؟
– ءتورت جاسىمدا قاتتى اۋىرىپپىن. اكەم اسكەرگە كەتەتىن جىلى. يىعىمنىڭ ءبىر جاعىنىڭ سۇيەگى تەسىلىپ, سۋ اعا بەرەدى ەكەن. اكەم كۇندە ءبىر جىلان اكەلىپ, جاڭاعى جەرگە تارتىپ تاستايدى, جىلاننىڭ ەتى سوراتىنىن سورىپ, قۇرعاپ قالادى, ءبىراز كۇننەن كەيىن قايتادان اشىلىپ كەتەدى. سودان اكەم اسكەرگە كەتەردە مەنەن ۇرپاق قالمايتىن بولدى عوي دەپ ابدەن جىلاپتى. ول كەزدە اۋىلعا اربالارمەن كەلىپ, ونى-مۇنى ساتىپ جۇرەتىندەر بولاتىن. «اينا بار, تاراق بار, الماساڭ دا قاراپ قال» دەگەن سوزدەرى جادىمدا. اپام الگى ساۋداگەرلەردىڭ بىرەۋىنە ءبىر پۇت استىق بەرىپ, بەس مىسقال سىناپ ساتىپ الىپتى. سىناپتى اكەلگەن سوڭ ونى ولتىرەدى, كىرىن الادى, سونىڭ ەشتەڭەسىن جاساماي جاڭاعى بەس سىناپتى اۋزىما بىردەن سالىپ جىبەرىپتى. سەنسەڭ دە سول, سەنبەسەڭ دە سول, الگى بەس سىناپ اقىرى بويدان شىقپاي, دەنەمە ءسىڭىپ جۇرە بەرگەن. جاڭاعى تەسىلگەن جەر دە بىتەلىپ قالعان. سونى قازىرگى دارىگەرلەرگە ايتسام, نانبايدى. «مىناۋىڭىز ءتورت جاسار بالا تۇرماق, ەرەسەك ادام دا كوتەرمەيتىن دوزا, بۇل مۇمكىن ەمەس», دەيدى. قايتەيىن, ءدال سولاي بولعان. ءدال سول كۇنى ءدال سول اۋىلعا سونشا سىناپتىڭ بارىپ تۇرعانى, رايىمبەكتىڭ مەنى اسەكەڭمەن جولىقتىرا قالعانى, اسكەرگە كەتكەلى تۇرعان جەرىمنەن الدىمنان ۇستازىمنىڭ شىعا كەلگەنى سياقتى جەلەپ-جەبەۋدى مەن كوپ كوردىم. «قىز جىبەككە» ءتۇسىپ جۇرگەنىمدە ءدال مەن شاۋىپ وتەتىن تۇستان قاپشاعايدىڭ ءبىر جارتاسى سۋعا قاراي وپىرىلا قۇلاپ, تاستىڭ استىندا جانشىلا جازداعانىمدا دا اتىم باسىن الىپ قاشىپ, امان قالعانمىن. مۇنداي جاعدايلار كوپ. ورىسشا سۇحباتتار بەرگەنىمدە ىسقاق بابامدى «موي انگەل-حرانيتەل» دەپ تالاي ايتقانمىن.
– اسەكە, ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز – باي دا ماعىنالى ءومىر. قازاقتىڭ نەبىر جاقسىسىمەن, جايساڭىمەن بىرگە بولدىڭىز, كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ تالاي اتاقتى ادامىمەن دە, الەمگە ايگىلى اكتەر, رەجيسسەرلەرمەن دە ارالاسىپ-قۇرالاستىڭىز. ءسىز كىتابىڭىزدا ءوزىڭىز ءپىر تۇتاتىن ءۇش ادامدى بولە اتايسىز. شاكەن ايمانوۆ, ءسابيرا مايقانوۆا, باباڭىز ىسقاق ءپىرادار. باباڭىز ءجونىندە ايتتىڭىز. ەندى شاكەن اعاعا كەلەيىك. ءسىزدىڭ ءوز ومىرىڭىزدە, جالپى قازاق ونەرىندە ءشاكەن ايمانوۆ قانداي ورىن الادى؟
– مەن الماتىعا كەلگەنىمدە ارتىستەردىڭ ەشقايسىسىن بىلگەنىم جوق. ەلۋباي ومىرزاقوۆتى بىرەۋلەر كوشەدەن كورسەتكەندە شوشىپ كەتكەنىم بار. امانگەلدىنى باسقا بىرەۋ وينايدى ەكەن دەپ تە ويلامايتىن, ءارتىس دەگەندى تەك ءان ايتاتىن, دومبىرا تارتاتىن ادام دەپ سانايتىن كەزىمىز عوي. ءبىز كونسەرۆاتورياعا تۇسكەندە شاكەن اعا تەاتردان كينوعا اۋىسىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ ءوزى دە كورەگەندىگى عوي. ەكراننىڭ مۇمكىندىگىن, حالىقتى تانىتاتىن جاڭا ونەر ەكەنىن دەر كەزىندە سەزىنگەنى عوي. شاكەننىڭ دارىنىن جاي سوزبەن ءتۇسىندىرىپ ايتۋ قيىن. «اساۋعا تۇساۋدا» كاتارينا – حاديشا بوكەەۆامەن ساحناعا شىعا كەلگەندە كورەرمەن تۇگەل ورنىنان تۇرىپ كەتەتىنىن تالاي كوردىك. ءبارىن ءىشتەن وقىپ تۋعان ادام بولاتىن. قانداي ورتادا دا قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ دەگەندى بىلمەيتىن. تالاي فەستيۆالدەرگە باردىق, بەس-ون مينۋتتان كەيىن جۇرتتىڭ ءبارى «شاكەن كەنجەتاەۆيچ, شاكەن كەنجەتاەۆيچ» دەپ شىعا كەلەتىن. شەكسپير كەيىپكەرلەرىنىڭ ۇلى ورىنداۋشىسى وليۆەمەن دە تەڭ تۇرىپ ارالاسقان ادام. وليۆە شاكەندى ماشيناسىنا وتىرعىزىپ, وفيسىنە الىپ بارعان. سودان ەكەۋى ۆيسكيلەتىپ, تومەن تۇسسە وليۆەنىڭ ماشيناسى وت المايدى دەيدى. رولگە وتىراتىن ادامنان الكوگولدىڭ ءيىسى شىقسا وت الماي قالاتىن ماشينا ەكەن. جاڭاعى جەردە ون بەسىنشى قاباتتان كومەكشىسىن شاقىرىپ, رولگە سول وتىرىپ, بۇلاردى الىپ كەلىپتى. ماسكەۋدەگى ءبىرىنشى حالىقارالىق كينوفەستيۆالدە شاكەن ەليزابەت تەيلورمەن رەستوراندا بۋگي-ۆۋگي بيلەپ, ءبىرىنشى ورىن العان. ول ءبيدى ول كەزدە كەڭەس وداعىندا ەشكىم بىلمەيدى. الماتىدان بارعان شاكەننىڭ ءبىلۋى ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. دجاز ستيلىندەگى بي. جاستارعا «سەگودنيا تى يگراەش دجاز, ا زاۆترا رودينۋ پروداش» دەپ ۇرساتىن كەز. سوندا شاكەننىڭ حۆاتكاسى كەرەمەت بولىپ تۇر عوي. بىرەر رەت قانا كورە سالىسىمەن قاعىپ الىپ, بيلەپ قانا قويماي, ءبىرىنشى ورىن الىپ جۇرگەنى شىنىندا دا كەرەمەت العىرلىعىنىڭ ارقاسى. شاكەن لوۋرەنس وليۆەمەن دە, اۋىلدىڭ شالدارىمەن دە بىردەي سويلەسە بەرەتىن. دياپازونى سونداي ەدى. جاڭاعى شالدارمەن سويلەسىپ وتىرعاندا شاكەن اعا ماعان سەكسەندەگى, توقسانداعى قارت كىسى بولىپ كورىنەتىن. مەن مايراعا ۇيلەنىپ, اكەمنىڭ وزىنەن ەكى جاس كىشى ءىنىسى قاسىم اعا شاكەن قۇداسىمەن بىرىگىپ, الماتىدا توي جاساعاندا شاكەڭدەر 42-43-تە ەكەن.
– 56 جاسىندا كەتتى عوي.
– 56 جاسىندا كەتتى. ءبىر تاڭعالارلىعى, قازاق كينورەجيسسۋراسىنىڭ ءۇش الىبىنىڭ ۇشەۋى دە – شاكەن دە, ءماجيت تە, ابدوللا دا – ومىردەن 56 جاسىندا كەتتى. ايتقانداي, مايرا دا ءدال 56 جاسىندا قايتىس بولعان ەدى.
– سول تويدى ايتىڭىزشى. ءوزىڭىز مايىن تامىزىپ جازىپسىز. جالپى, كىتابىڭىزدىڭ ادەبي نۇسقاسىن جاساپ شىققان عاليا شىمىرباەۆانىڭ ەڭبەگىن دە وسى ارادا رازىلىقپەن اتاي كەتەيىك.
– ءيا, ديكتوفونعا ايتقاندارىمدى ورنەكتى تىلمەن ءورىپ وتىرعان. سودان, ءالى ەسىمدە, ەكى جاقتان 1000 سومنان قوسىلىپ, 2000 سومعا توي جاسالدى. اقشانىڭ قۇندى كەزى عوي. ەكى مىڭ سوم دەگەن قىرعىن اقشا. قالانىڭ قاق ورتاسىندا, پانفيلوۆ پاركىندە اعاشتان جاسالعان رەستوران بار ەدى. سوندا ءوتتى. اۋەزوۆتەن باستاپ قازاقتىڭ يگى جاقسىسىنىڭ ءبارى قاتىستى سول تويعا. ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مۇقان تولەباەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي… ءبارى بولدى. مەنىڭ جانىمدا ءسابيت, رايىمبەك سياقتى بىرگە وقيتىن بالالار بار. ءبىز, ۇيلەنەتىن جاستار, كۇيەۋ جولداس, قىز جولداسى, دوستارىمىز ءبارىمىز ەسىك جاقتا وتىردىق. جاستارعا ارنالعان ءبىر-اق ۇستەل. ونىڭ ءوزى, جاڭا ايتتىم عوي, ەسىك جاقتا. ءتور جاقتا – اعالار, اپايلار. شارالار بيلەپ, اعايىندى ابدۋلليندەر رومكەلەرگە اراق-شاراپ قۇيىپ, قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ەرمەك سەركەباەۆتىڭ دا ۋىزداي جاس كەزى. بىزگە كوڭىل ءبولىپ جاتقان ادام شامالى. ءبىر كەزدە عانا جاستاردى ورتاعا شاقىرتىپ, بيلەتتى. وزىمىزشە ۆالس بيلەدىك. بيلەپ بولعانشا ارقام تەرلەپ كەتكەنى ەسىمدە. قازىر مەن ايتامىن, ەسىكتەن باستاپ ەدىم, تورگە قاراي ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىن دەپ. تويدى ۇيىمداستىرعاندار ادەيى سولاي جاسادى ما, الدە جاستارعا وسى جەر دە جارايدى دەپ وتىرعىزا سالدى ما, ول اراسىن بىلمەيمىن. بىراق, مەن ءۇشىن بۇل تەرەڭ ءمانى بار شەشىم بولىپ شىقتى. سول تويدا ۇلكەن كىسىلەرمەن دۇرىستاپ سۋرەتكە دە تۇسپەپپىز. تەك ءسابيت دوسىم تۇسىرگەن بىرەر سۋرەت قانا قالدى.
– سۇيىكتى جارىڭىز تۋرالى «مايرانىڭ ءانى» دەگەن تاماشا كىتاپ جازدىڭىز. جۇرتشىلىق جاقسى قابىلدادى. ايتسە دە, بۇل سۇحباتتا ول كىسىنىڭ ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەگى ورنى جونىندە قايتالاي بولسا دا ايتقانىڭىزدى قالار ەدىم.
– مايرا كونسەرۆاتوريادا ۆوكال فاكۋلتەتىندە وقىدى. ول كەزدە مەن اۋىلدىڭ بالاسىمىن, ۇيالشاقتاۋ, تۇيىقتاۋ ەدىم. مەن ءتىپتى مايرامەن تانىسىپ ءجۇرىپ, كونسەرۆاتورياداعى ءبىر بالەرينا قىزدى جاقسى كورىپ قالىپ, مايرا ارقىلى حات تا بەرىپ جىبەرگەنىم بار… مايرا بىراق ول حاتتى جەتكىزبەپتى. سويتەتىن سەبەبى مەنى ءوزى تەرىس كورمەيدى ەكەن. كەيىن ماعان گەتەنىڭ ءبىر تومدىق ليريكا كىتابىن سىيلاپ, سودان ەكەۋمىز ازداپ ارالاسىپ, ەكى جىلداي, سول كەزدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «درۋجيت» ەتىپ جۇردىك. بىراق, مايرانىڭ اتا-اناسى اۋەلدە مەنى قالاي قويمادى. توقپانوۆتىڭ شاكىرتى دەگەننەن كەيىن شەشەسى ءتىپتى بەزە قاشىپتى. اسەكەڭدى ۇناتپايدى ەكەن. جىندىسۇرەيلەۋ دەپ سانايدى ەكەن. شىندىقتى وڭدى-سولدى بەتكە ايتىپ جۇرەتىن ادام كىمگە جاقسىن. جارىقتىق ديپلوماتياعا ونشا جوق بولاتىن. قىسقاسى, مەنى ۇناتپادى ول كىسى. ۇيلەرىنە ءبىر بارعانىمدا: «اياعىنا قاراشى, اياعىنا, كيگەن ءتۋفليىنىڭ ءتۇرىن…» دەپ سويلەپ جاتقانىن ەستىپ قالعانىم ەسىمدە. ول ءوزى كەنتاۋداعى گرەكتەر تىككەن تۋفلي بولاتىن. سارى, قىزىل, اق تەرىلەردى ارالاستىرىپ, كومبينيروۆاننىي ەتىپ تىككەن. وزىمشە ونى قاتقان تۋفلي كورىپ جۇرگەنمىن. سويتسەم, تالعامسىزدىقتى تانىتۋعا تاپتىرمايتىن ءتۋفليدىڭ تاپ ءوزى ەكەن.
ادامدى اشاتىن ءبىر ساتتەر بولادى عوي. سونداي ءسات مەن ءۇشىن مايرانى جەرلەستەردىڭ كەشىنە الىپ بارۋىم بولدى. 7 قاراشا – ول كەزدە ۇلكەن مەيرام. ءبىز بارعاننان-اق قىز-جىگىتتەر دۋ ەتە قالدى, «وي, ارتيستەر كەلدى» دەپ. ءبىر-ەكى فيلمدە كورىنىپ قالعان كەزىم. جاڭا ساعان سىيلاعان مەن تۋرالى فوتوالبومدا («ءاسانالى ءاشىموۆ. ا., «ونەر», 2012 – س.ا.) «ۆىپۋسكنيكي كاز سش يم.التىنسارينا گ.كەنتاۋ چيمكەنتسكوي وبلاستي, وبۋچايۋششيەسيا ۆ ۆۋزاح گ.الما-اتى (1962)» دەگەن ۆينەتكا بار, سوندا مەنى ستۋدەنت بولسام دا «كينواكتەر» دەپ جازىپ, فوتومدى وزگەلەردەن ۇلكەندەۋ ەتىپ بەرگەن. جانىمداعى قىز شاكەن ايمانوۆتىڭ قىزى ەكەنىن دە ءبىراز جۇرت ءبىلىپ قالىپتى. سودان ءبىزدى قولپاشتاپ, ماعان اراق قۇيدى. ستۋدەنتتەردە رومكە قايدان, قىرلى ستاقاندارعا قۇيادى. ءبىر جاعىنان نامىسقا تىرىسىپ, ءبىر جاعىنان جاڭاعى قولپاش سوزدەرگە كوڭىلىم ءوسىپ, تارتىپ-تارتىپ جاتىرمىن… ەسىمدى جيسام, تاڭ اتقان. كەش وتكەن بولمەنىڭ جانىنداعى ءبىر بولمەدە جاتىرمىن. مەنەن باسقا دا دومالاپ جاتقاندار بار. سولاردىڭ بىرەۋى – جەرلەسىم, ءبىر-ەكى انىمەن اتى جاڭا شىعا باستاعان ءىليا جاقانوۆ… باس جاعىمدا شوقيىپ مايرا وتىر. ءتۇنى بويى مەنى كۇزەتىپ شىعىپتى, قولىنداعى دىمقىل ورامالىن ماڭدايىما باسىپ-باسىپ قويادى. سول كۇنى مەن مايرانىڭ ءومىرىمدى ارناۋعا بولاتىن ادام ەكەنىن تانىدىم, ءتۇسىندىم. نە ايتارى بار, پەرىشتەدەي ەدى عوي. مايرا قايتقاندا اپامنىڭ: «دۇنيەگە پەرىشتە بولىپ كەلىپ, دۇنيەدەن پەرىشتە بولىپ كەتىپ بارا جاتقان جارىعىم-اۋ!» دەپ, كەلىنىنىڭ مايىتىنە قۇلاپ, زار ەڭىرەگەنى جۇرتتىڭ ءبارىن جىلاتقان. ەنەسىن سونداي قادىرلەپ, سونداي كۇتىپ ەدى. شەتەلگە شىعا قالسا الدىمەن اپاما سالەم-ساۋقات ىزدەيتىن.
مەنى كادىمگى ءبىر ۇلكەن ۇلىنداي ايالايتىن. نە جاسىراتىنى بار, «كەشەگى ەل قىدىرعان ەسەر شاقتا» دەگەندەي, اتاعىمىز شىعىپ, حالىق الاقانىنا سالا باستاعاندا, قىز-قىرقىننىڭ كوز قۇرتىنا اينالعان كەزىمدە وڭدى-سولدى ءجۇرىسىم دە بولماي قالعان جوق. وت تا باستىم. مايرا سونىڭ ءبارىن ءتۇسىندى, سونىڭ ءبارىن كەشىردى. جۇرەگى كەڭ ەدى, ءبارىن سالقىن سابىرعا سالا بىلەتىن.
– اسەكە, ءسىزدىڭ اتىڭىزدى سول كەزدەگى وداق كولەمىنە جايعان العاشقى ءرول – «اتاماننىڭ اقىرىنداعى» قاسىمحان شادياروۆ. قازاق كينو اكتەرلەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بۇكىل كەڭەس وداعىنا نۇرمۇحان جانتوريننەن كەيىن لايىقتى تانىتقان ادام – ءاسانالى ءاشىموۆ. بۇل شىعار كۇندەي شىندىق. شاكەن ايمانوۆتى كەزىندە ءفيلمىنىڭ باستى رولىنە ءوزىنىڭ كۇيەۋ بالاسىن ءتۇسىردى دەپ ايىپتاعاندار از بولماعان دەيدى. تەگىندە, ول سوزدەر فيلم دايىن بولعانشا ايتىلعان شىعار.
– شاكەن اعانى ولاي دەپ كىنالايتىندار ءتىپتى ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا دا بولعان. بيۋرو مۇشەلەرى «اتاماننىڭ اقىرىن» كورگەندە اسانباي اسقاروۆ فيلمنەن كەيىن پىكىر الىسۋ كەزىندە سونداي ءبىر ءسوز قوسىپ قالىپتى. سوندا شاكەن قارسى سويلەپ, مەنىڭ كينو ءتۇسىرۋ كەزىندە سۋعا اعىپ كەتە جازداعانىما دەيىن ايتىپ, رەنىشىن ءبىلدىرىپتى. ديمەكەڭ ەكەۋىنە باسۋ ايتىپ, ۇلكەن اڭگىمەنى كىشىرەيتپەڭىزدەر دەگەن ەكەن. شاكەن تۋىسقان ىزدەسە فيلمدەرىنە ءدايىم ءىنىسىن – كاۋكەن كەنجەتاەۆتى ءتۇسىرىپ وتىرار ەدى. ولاي ەتپەگەن عوي. ماعان كۇيەۋ بالاسى رەتىندە كەڭشىلىك جاساعان ەمەس. شاكەن اعا مەنى سول ءرولدى الىپ شىعا الاتىنىما سەندى دە, سول ءرولدى ماعان بەردى. مەن اعانىڭ سەنىمىن اقتادىم دەپ ويلايمىن. فيلم تولىق بىتكەن كەزدە ۇيىنە بارعانىمدا ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتقانى بار. ارقامنان قاعىپ, «بالا, جاقسى» دەپ ەدى. «اتاماننىڭ اقىرىنداعى» رولىمە بايلانىستى بار ايتقانى سول. جاڭاعى اڭگىمە فيلم ەكرانعا شىققاننان كەيىن تىيىلعانى انىق.
شاكەننىڭ ۇلكەن ءبىر جوسپارى بار ەدى. «اتاماننىڭ اقىرىن» بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋدە چۋحراي وعان: «دەتەكتيۆتى ابدەن مەڭگەرىپسىڭ, مەنىڭ ستۋديامدا جاقسى ماتەريال بار, سونى سەن تۇسىرسەڭ قايتەدى؟» دەپ ۇسىنىس جاساپتى. سوندا شاكەڭ چۋحرايعا: «جوق, مەن باسقا جۇمىسقا دايىندالىپ ءجۇرمىن. باستى رولگە اكتەرىم دايىن», دەپتى. ول جۇمىسى – «اباي جولى» بويىنشا فيلم ءتۇسىرۋ ەدى عوي. ونى كورۋدى ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازباپتى.
– كىتابىڭىزدىڭ ءسابيرا مايقانوۆا تۋرالى تاراۋىن «مات تەاترا» دەپ اتاپسىز. ءسابيرا اپايدىڭ دا رۋحىن ءبىر تەربەپ وتەيىكشى.
– كەزىندە ءسابيرا اپاي تۋرالى ماقالا جازعانمىن. ءبىر سۇحباتىمدا «ايەلدەردىڭ قاللەكيى» دەپ اتاعانىم دا بار. ءسابيرا اپاي ساحناعا شىعا كەلگەندە ساحنانى كەرىپ جىبەرەتىندەي اسەر قالدىراتىن. تولعانايدى ءبىر ويناپ شىققاندا اپاي 4-5 كيلو سالماق تاستايدى ەكەن. عاجاپ ەدى. تەاتر ۇلكەيىپ, ساحنا دالاعا, تاۋعا اينالىپ كەتەتىندەي بولۋشى ەدى. ءومىر ونەرگە اينالىپ جۇرە بەرەتىن. ونەردىڭ شىندىعى ءومىردىڭ شىندىعىنا ۇلاساتىن. شەبەرلىكتىڭ شىڭى شىندىق قوي.
– مىنا ءسوزىڭىز جازۋشىنىڭ ءسوزى بولىپ شىقتى.
– ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە نە ءۇشىن قابىلدانعانىن وزدەرىڭ جازدىڭدار عوي…
– قازاق ونەرىندەگى ۇلى بەينەلەردىڭ ءبىرى – «قىز جىبەكتەگى» بەكەجان. وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. بەكەجان وبرازىنىڭ كىلتىن ءسىز قالاي تاپتىڭىز؟
– اۋەلدە سۇلتان قوجىقوۆ مەنى ول رولگە بەكىتكىسى كەلگەن جوق.
– ايتقانداي, بەكەجان رولىنە تاعى كىمدەر تالاسىپ ەدى؟
– نۇرمۇحان ءجانتورين, ىدىرىس نوعايباەۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ تۇسكەن كينوسىناققا. مەن كينوسىناققا ءبىر جاقسى ستسەنا دايىندادىم. سونى عابيت مۇسىرەپوۆ كورىپ, بىردەن ايتىپتى: «مىناۋ دايىن بەكەجان عوي» دەپ. عابەڭ ايتسا – زاڭ. ءسويتىپ, بەكىدىم دە كەتتىم. قۋانىشىمدا شەك بولمادى. الماتىنىڭ كوشەسىندە كەلە جاتىپ وزىمنەن-ءوزىم سويلەيمىن, وزىمنەن-ءوزىم ءماز بولىپ كۇلەمىن. اكتەر اتاۋلى ارماندايتىنداي ءرول عوي بۇل! ونىڭ ۇستىنە فيلمدە! سول كۇنى-اق قۇرمانبەك اعا جانداربەكوۆتى تاۋىپ الىپ, كينودا جاڭا ءرول تيگەنىن «الماتى» رەستورانىندا جۋىپ, كوكەمنىڭ باتاسىن الدىم. ايتسە دە, كوپكە دەيىن ماعان سۇلتەكەڭنىڭ كۇمانى كوپ بولدى. كەيىپكەردى پايىمداۋ جونىندە ءبىراز تالاستىق. مەن ايتامىن: ول كەزدە مىنا جەر بەتىندە جامان قازاق جوق, ءبارى تازا, ءبارى اڭعال, ولاردان جاۋىزدىق شىقپايتىن. نە ىستەسە دە شىن جۇرەگىنەن, كۇيگەننەن, سۇيگەننەن, قىزعانىشتان, نامىستان ىستەيتىن. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز, جىبەككە تولەگەننەن گورى بەكەجاننىڭ قولى جەتۋىنىڭ قيسىنى كوپ ەدى. وعان جاۋىن جەڭىپ بەرسە قىزىن قوسۋدى قىز اكەسى سىرلىبايدىڭ ءوزى ۋادە ەتكەن ەدى. بىراق, ورتاعا تولەگەن كيلىكتى. جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى ەكەن دەپ, قىز تاڭداۋى تولەگەن بولدى ەكەن دەپ بەكەجان قالاي ماحابباتىنان ءوز ەركىمەن باس تارتا سالادى؟ باقىتى ءۇشىن كۇرەسپەسە, ونىڭ جىگىتتىگى قايدا؟ ونىڭ دا نامىسى بار, ونىڭ دا كەۋدەسى بار. نامىس بولعاندا قانداي, كەۋدە بولعاندا قانداي! ءسويتىپ, ءبىز قازاقتىڭ كوڭىلىندە نامىس ۇعىمىن اسقاقتاتىپ كورسەتۋدى ويلادىق. اقىرى سۇلتەكەڭ مەنىڭ ايتقانىممەن كەلىستى. فيلم حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
– «حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى» دەگەنىڭىز كىشىلىكتىڭ ءسوزى. ناعىز كلاسسيكاعا اينالدى عوي. ءالى كۇنگە كورە بەرەمىز, كورە بەرەمىز.
– مەن بەكەجان رولىنە دە, قاسىمحان شادياروۆ رولىنە دە بىرتە-بىرتە, ساتىلاپ كوتەرىلدىم. جىلدان-جىلعا تاجىريبە جيناپ, رولدەن-رولگە ءوسىپ بارىپ كەلدىم. ونەردى مەن تابالدىرىقتان باستادىم. «اساۋ ەرتىس جاعاسىندا», «ءبىر اۋداندا», «ۇشى-قيىرسىز جول», «مەنىڭ ۇلىم», «جول تورابى» دەگەن سياقتى نەشەتۇرلى فيلمدەرگە ءتۇستىم. اراسىندا ءساتتىسى دە, ءساتسىزى دە بولدى. ونەردە ءوز جولىڭدى بىردەن توردەن باستايتىن جاعدايلار دا بولادى. ودان كەيىن سەكىرە الماي قالاسىڭ. مىسالى, مەرۋەرت وتەكەشوۆا بىردەن جىبەك بولىپ باستادى. حالىقتىڭ كوز الدىندا سولاي قالدى. ەندى مەرۋەرت قاي بەينەدە, قالاي بيىكتەيدى؟ قيىن. ليۋدميلا ساۆەلەۆا بىردەن ناتاشا روستوۆا بولىپ باستادى. وعان دا قيىن بولدى. ايتسە دە بۇلار ونەردە قالا ءبىلدى. باسقاداي جاعدايلار دا بار.
«جاس گۆارديا» فيلمىندە سەرگەي تيۋلەنيندى سەرگەي گۋرزو وينادى, ولەگ كوشەۆويدى ۆلاديمير يۆانوۆ وينادى. ەكەۋى دە 17-18 جاسىندا مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. سودان بايعۇس يۆانوۆ داڭقتى كوتەرە المادى, اقىرى جىندانىپ كەتتى. سەرگەي گۋرزوعا جاسى 20-عا ەندى تولعاندا «باتىل جاندار» دەگەن فيلمدەگى ءرولى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىق تاعى بەرىلدى. ول 20-عا جەتپەي بەرىلگەن ەكى مەملەكەتتىك سىيلىقتى الىپ جۇرە المادى, جىندانباعانىمەن, اكتەر رەتىندە تاۋسىلىپ ءبىتتى. ال مىنا ۋليانوۆ, سموكتۋنوۆسكيلەر ونەردىڭ بارلىق بەلەسىنەن وتكەن, وبلىستىق, پروۆينتسيالىق تەاترلاردان باستاپ, بيىگىنە جەتكەن.
– «ءترانسسىبىر ەكسپرەسى» «اتاماننىڭ اقىرىنىڭ» جاراسىمدى جالعاسى بولىپ ەدى. كارلوۆى ۆارى كينوفەستيۆالىندە گران-پري الدى عوي. پروكاتتاعى تابىسى دا عاجاپ بولدى. ونى كورۋشىلەردىڭ سانى ءتىپتى «اتاماننىڭ اقىرىنان» دا اسىپ كەتتى. ءبىر جىلدا 50 ميلليون ادام كوردى. «اتاماننىڭ اقىرىنىڭ» ءوزىن العاشقى ءبىر جىلدا كورگەندەردىڭ سانى 30 ميلليون ادام بولعان. فيلم تابىسىنىڭ سىرىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– شاكەڭ دۇنيەدەن قايتقاننان كەيىن 6-7 جىلداي وتكەندە ەلدار ورازباەۆ ەكەۋمىز ۇيدە وتىرىپ, ۇستازىمىزدى مۇڭايىپ ەسكە الدىق. اعامىزعا قانداي ەسكەرتكىش ورناتامىز دەپ اقىلداستىق. ءدال سول ساتتەگى ويىمىز كادىمگى ەسكەرتكىش بولاتىن. ءبىر كەزدە, تاعى ىسقاق ءپىرادار كومەككە كەلدى عوي دەيمىن, اياق استىنان: «ەلدار, سەن ەكەۋمىز شادياروۆتى جالعاستىرايىق, شاكەن كەنجەتاي ۇلىنا بۇدان ارتىق ەسكەرتكىش قويا المايمىز» دەگەنىم. ەلدار جانىپ ءتۇستى. ەدۋارد تروپينين دەگەن كگب-ءنىڭ پولكوۆنيگى بار ەكەن, ءوزى جازاتىن كىسى ەكەن. ستسەناريدىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسىن سول جاسادى. ودان كەيىن بۇل ىسكە اندرون كونچالوۆسكي, الەكساندر اداباشيان قوسىلدى. تۇپكى شارۋانى قولعا نيكيتا ميحالكوۆ الدى. شەتىنەن شەبەر. فيلم تابىسىنىڭ نەگىزگى سىرى – پروفەسسيوناليزم. لەنتانىڭ ءون بويىنا شاكەن جاقسى كورگەن اۋەندەردى پايدالانۋ, شاكەننىڭ ءوزى ايتاتىن «جيىرما بەستى» قوسۋ ءتىپتى تاماشا شەشىم بولدى.
– سول تاقىرىپقا ودان كەيىن تۇسىرىلگەن «مانچجۋريا نۇسقاسى» ءفيلمى الدىڭعى ەكەۋىندەي ءساتتى شىققان جوق دەسەم كەلىسەسىز بە؟ ەگەر كەلىسسەڭىز, سەبەبى نەدە؟ كەلىسپەسەڭىز – نەلىكتەن كەلىسپەيسىز؟
– ءوزىم تۇسكەن ءفيلمدى ءوزىم ءساتسىز شىققان دەپ قايتەيىن. وعان دا جانىمنىڭ ءبىر بولشەگىن بەردىم عوي. بىراق, «مانچجۋريا نۇسقاسىنىڭ» دراماتۋرگيالىق ماتەريالى بۇرىنعى ەكى فيلمدەگىدەي شىمىر, جۇمىر شىقپاعانى انىق. ءبىز ونىڭ وقيعالىق جەلىسىن ءبىر جاپون جازۋشىسىنىڭ حيكاياتىنان العان ەدىك. قانشا دەگەنمەن, فيلم ءۇشىن ارنايى جازىلماعان سوڭ بولمايدى ەكەن.
– قاسىمحان شادياروۆ جەلىسى كەيىننەن «ءسىز كىمسىز, كا مىرزا؟» فيلمىندە دە جالعاستى. مۇندا ول ناركومافيامەن كۇرەسىپ ءجۇر… اتامان دۋتوۆتى ءولتىرگەن 1920-جىلى جيىرما جاستا بولعاننىڭ وزىندە قاسىمحانىڭىزدىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءومىر ءسۇرۋى نەعايبىل ەدى دەيتىندەرگە نە ايتاسىز؟..
– نە ايتامىن؟ كينو يلليۋزيا جاساۋى كەرەك. ءويتىپ قاراساڭ دجەيمس بوند تا ەكراننان باياعىدا كەتۋگە ءتيىس قوي. باتىستاعىلار ويتپەيدى. باتىستاعىلار ءنومىرى 007 اگەنت تۋرالى فيلمدەردى تۇسىرە بەرەدى, تۇسىرە بەرەدى. دەگەنمەن, قاسىمحان شادياروۆ دجەيمس بوند ەمەس, مەنەن كەيىن بۇل ءرولدى باسقا اكتەر وينامايدى-اۋ دەپ ويلايمىن. ءفيلمنىڭ يدەياسىن مەن ءوزىم ۇسىنعان ەدىم. لەنتا قازىر مودا بولىپ تۇرعان ەكشن جانرىندا تۇسىرىلگەن. رەجيسسەرى – قازاقتىڭ تاماشا تالانتتى جىگىتى قۋات احمەتوۆ.
– فيلم قىزىق تۇيىندەلەدى. فينالدا قاسىمحان شادياروۆ رەسەي ناركومافياسىنىڭ باسشىسىمەن شاحمات ويناپ, ۇتادى دا ەسىنەن تانىپ قالادى. تەگىندە, جۇرەك تالماسى ۇستاعان سياقتى. ءسويتىپ, ەندى قاسىمحاننىڭ تاعدىرى تاعى دا ءسىزدىڭ قولىڭىزدا تۇر. قالاساڭىز – دارىگەرلەر ونى امان الىپ قالادى, قالاماساڭىز – ومىردەن ءوتىپ كەتە بارادى… قانداي ويىڭىز بار؟..
– كورەمىز ەندى. ءدال قازىر ناقتى جوبا جوق.
– «قازاقستانداعى №1 كينوچەكيست» دەگەن بەيرەسمي اتاق العانسىز. ءسىز ءتۇسكەن فيلمدەرگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىندەگىلەر كاسىبي تۇرعىدان قانداي باعا بەرەدى؟ ءبىز ستۋدەنت بولىپ جۇرگەندە, 1973 جىلى عوي دەيمىن, قازگۋ-دە وزىڭىزبەن كەزدەسۋ بولعاندا جاستاردىڭ ءبىرى: «ءاسانالى اعا, ءسىزدىڭ كەيىپكەرىڭىز ءفيلترلى سيگارەت شەگەدى. ول كەزدە ونداي سيگارەت شىققان جوق قوي؟» دەپ ءوزىڭىزدى ءبىر قىسىلدىرعانى ەسىمدە. چەكيستەر تۋرالى فيلمدەر ستسەناريلەرىنىڭ ساراپشىلىعىنا چەكيستەردىڭ وزدەرى قاتىستىرىلىپ ءجۇر مە؟
– «ءسىز كىمسىز, كا مىرزا؟» ءفيلمىن ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە كورسەتتىك. چەكيستەر كاسىبي تۇرعىدان دا جوعارى باعالادى, لەنتانى. جالپى, وتان قورعاۋ جولىندا جۇرگەن جانداردىڭ وبرازىن جاساۋ جاۋاپتى دا ساۋاپتى ءىس.
ال ەندى كينو يندۋستريا بولعاننان كەيىن ارا-اراسىندا دالسىزدىكتەر كەتىپ جاتادى. «قىز جىبەكتەگى» ۇلكەن پانورامادا كادردىڭ ءبىر شەتىنە اۆتوبۋس ىلىگىپ تە قالعان… تەلەديداردان قاراعاندا كورىنبەيدى.
– ورىس تىلىندە ءومىر سىناقتارىنا بايلانىستى ايتىلاتىن «پرويتي وگون, ۆودۋ ي مەدنىە ترۋبى» دەگەن ءسوز بار. وت پەن سۋى بەلگىلى عوي, قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدى ايتقانى, ال «مەدنىە ترۋبى» دەگەندە اتاق-داڭققا بولەنىپ ورالعان جەڭىمپازدى ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىمەن دۋىلداتىپ قارسى الۋدى مەگزەيدى. الدىڭعى ەكەۋىنەن كەيىنگى سىناقتىڭ سالماعىن كەم قويمايدى. «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرىنان» كەيىن ءسىزدىڭ داڭقىڭىز ابدەن دۇرىلدەدى. ارعى-بەرگىدەگى قازاق ونەرىندە ەشكىمنىڭ دە تانىمالدىعى ءدال ءسىزدىڭ سول 70-جىلدارداعى تانىمالدىعىڭىزداي بولماعان شىعار. كوشەدە جۇرگىزبەيتىن ەدى عوي, ءتىپتى. سول داڭقتى قالاي كوتەردىڭىز؟
– كىتابىمدا جاستاۋ كەزەڭىمنەن 1967 جىلدان 1988 جىلعا دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىن وتە ءبىر شابىتتى شاعىم دەپ جازعانمىن. ون جىلدىڭ ىشىندە – 1970-1980-جىلداردا ءۇش اتاقتى – ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيست اتاعىن, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى اتاعىن, كسرو-نىڭ حالىق ءارتيسى اتاعىن, ەكى سىيلىقتى – رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن, كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدىم. وردا بۇزاتىن وتىزىم مەن قامال الاتىن قىرقىم سولاي ءوتتى. «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرىنان» كەيىن اقىل-ەسىمنەن قالاي ايىرىلماعانىما, قالاي ءىشىپ كەتپەگەنىمە, وتباسىن قالاي ساقتاي العانىما ءوزىم تاڭ قالامىن دەپ بۇرىن دا ءبىر ايتقانمىن. كوشەدە كەلە جاتقانىمدا كورەرمەندەرىمنىڭ توبىمەن سوڭىمنان ەرىپ جۇرەتىن كۇندەرى دە بولدى. تاكسيگە وتىرعاندا ەشقانداي جۇرگىزۋشى مەنەن اقشا المايتىن. ايتەۋىر, قۇداي سول داڭقتى كوتەرۋگە جارايتىنداي ەتىپ اقىل بەرگەنىنە دە شۇكىر. داڭقتى كوتەرۋگە بولادى. سەن ودان دا قابات-قابات كەلگەن قايعىنى قالاي كوتەردىڭىز دەپ سۇراسايشى…
– سونىڭ رەتىن كەلتىرە الماي وتىرمىن عوي. جان جاراڭىزدى قوزعاعىم كەلمەسە دە, مۇنداي كولەمدى سۇحباتتا ومىرىڭىزدەگى قايعىلى تۇستاردى اينالىپ وتە المايتىنىمدى دۇرىس ۇققانىڭىزعا راحمەت.
– ءارى اعام, ءارى دوسىم تورەگەلدى شارمانوۆ «كازپراۆداداعى» مەن تۋرالى ماقالاسىندا الەن دەلوننىڭ «اكتەر اۋقىمدى بولعان سايىن باقىتسىزداۋ بولا تۇسەدى» دەگەن ءسوزىن كەلتىرىپتى. بۇل ءسوزدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن كىم ءبىلىپتى؟ نەبىر تالانتتى تۇلعالاردىڭ ءتورت قۇبىلاسى تەڭ, باۋىرى ءبۇتىن ەكەنىن كورىپ تە ءجۇرمىز. بىراق, ءدال مەنىڭ ومىرىمە كەلگەندە جاڭاعى ءسوز دۇرىس بولىپ شىققان سياقتى, وكىنىشكە وراي. اكەمنەن جاستاي قالعانىمدى كوپپەن كورگەن ۇلى توي ساناپ ەدىم. سوعىستىڭ سالعان قايعىسى عوي. انام دۇنيەدەن قايتقاندا دا شۇكىرشىلىك ەتتىم. 87 جاسقا كەلدى عوي. بالاسىنىڭ ەل الدىنا شىققانىن كوردى, نەمەرەلەرىن كوردى. ءتىپتى مايرانىڭ ومىردەن وتكەنىنە دە كونىپ ەدىم. قانشا دەگەنمەن, ءبىراز اۋىردى عوي. ءماديىم مەن ساعيىمنىڭ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەتكەنى ەش اقىلعا سىيمايتىن ءىس بولدى. بۇل ادام دەگەننىڭ جانى قانداي ءسىرى؟! سول كەزدە قالاي ءتىرى قالعانىما ءالى اڭ-تاڭمىن. ماشيناعا ءمىنىپ الىپ, تاڭعى ساعات التىلاردا مەدەۋ جاقتاعى شاتقالدارعا باراتىنمىن. بارامىن دا تاۋ-قۇزدى جاڭعىرتىپ, ايقايلايمىن كەلىپ, ايقايلايمىن كەلىپ. قانشا رەت سولاي ەتتىم. شىقپادى شەرىم. سودان ۇيگە كەلىپ, ەسىكتى جاۋىپ الىپ قاتتى جىلايمىن. ايتپەسە, جارىلاتىن ەدىم. «ولمەكتىڭ ارتىنان ولمەك جوق» دەگەن راس ەكەن. جاڭاعى توپەلەپ كەلگەن قازالاردان كەيىن دە امان قالدىق قوي.
سول جىلدارى ءبىر اڭگىمە ەستىدىم. ءبىر كىسىنىڭ التى بالاسى سوعىسقا كەتىپ, التاۋى دا ولگەن ەكەن. سول شال-كەمپىردىڭ كورشىلەرىندە بالالارى بولماپتى. ءبىر كۇنى جاڭاعىلاردىڭ باقشاسىنا بۇلاردىڭ سيىرى ءتۇسىپ كەتىپتى. سوندا كورشى ايەل, ءوزىنىڭ ءتىلى اششى ەكەن, التى بالانى ەسكە سالىپ, قارعاپتى. كەمپىرى ەگىلە جىلايدى, قورلانادى. شال دانا ادام ەكەن, كەمپىرىنە ايتىپتى: «سەن جىلاما, قورلانبا. بالالارىمىز ومىرگە كەلدى – قۋاندىق. شىلدەحانا جاسادىق – قۋاندىق. كامەلەتكە تولدى – قۋاندىق. بالالارىمىز ومىردەن كەتتى – قايعىردىق. قۋانىش سەزىمى دە, قايعى سەزىمى دە وياندى بىزدە. بۇل دۇنيەدە نە بالاسى تۋىپ قۋانباعان, نە بالاسى ءولىپ قايعىرماعان ادامنان قۇداي ساقتاسىن», دەپ. وسى اڭگىمە دە ماعان ۇلكەن باسۋ بولدى. قايتەسىڭ, ءومىر وسىلاي. ونەر ادامىنا مۇنىڭ ءبارى ءارى جۇرەككە سالماق, ءارى جانىڭا ازىق. جاسىم جەتپىسكە جاقىنداعاندا ماعان تاعدىر باعدات سياقتى اسىل جار جولىقتىردى. ءومىرىمدى جالعاستىراتىن پەرزەنت سىيلادى. وسى جايلار مەنى ون جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن ساحناعا قايتا ورالتتى. «ىمىرتتاعى ماحابباتتا» جاسى ەگدە تارتقاندا جاس قىزعا عاشىق بولعان ماتتياس كلاۋزەن بەينەسىندە مەن ءوزىمدى-ءوزىم وينادىم دەسەم دە ارتىقتىعى جوق.
– «ىمىرتتاعى ماحابباتتى» ەكى رەت كوردىم. عاجاپ سپەكتاكل. وسى قويىلىم ءسىزدى تەاترعا قايتا ورالتۋمەن قاتار, ءوزىڭىزدى دە اكتەر رەتىندە تاعى ءبىر بيىككە كوتەرىپ جىبەردى. ماتتياس كلاۋزەن ءرولى سىزگە نەسىمەن قىمبات؟
– گاۋپتماننىڭ پەساسى بويىنشا قويىلعان ول سپەكتاكلگە مەن بارىمدى سالدىم. ءبىر جاعىنان, دراما ماتەريالى جانىما سونداي جاقىن بولدى, ءوزىم باستان كەشكەن جايلاردى, وزەگىمنەن وتكىزگەن, جۇرەگىمە جەتكىزگەن سەزىمدەردى بەينەلەدىم. ەكىنشى جاعىنان, كورەرمەنگە ءالى سول باياعى ءاسانالى ءاشىموۆ ەكەنىمدى, تۇعىردان تايماعانىمدى دالەلدەۋىم كەرەك بولدى. بەينەلەدىم دە, دالەلدەدىم دە دەپ ويلايمىن. از جىلدىڭ ىشىندە 100-دەن استام رەت قويىلعان ونداي سپەكتاكل سيرەك. سپەكتاكلدى قويعان (باسىن اشىپ ايتايىن – مەن ءۇشىن قويعان) رۋبەن سۋرەنوۆيچ اندرياسياننىڭ پرەمەرادان كەيىن: «و, مەنىڭ جان گابەنبايىم, اقتادىڭ ءۇمىتىمدى» دەگەنى مەن ءۇشىن كەرەمەت باعا. ۇلى جان گابەنگە ۇقساتقاندى ءار اكتەر ماقتانىش كورەدى.
– تەاتر ونەرىنىڭ جاي-كۇيى جونىندە اششى-اششى پىكىرلەر ايتىپ جۇرەسىز. ءوزىڭىز دە اۋەزوۆ تەاترىن باسقاردىڭىز عوي. سول كەزەڭدى تەاتردىڭ داۋىرلەگەن تۇسى دەي المايتىن شىعارسىز؟ الدە اكتەر اشىموۆتەن گورى اكىمشى ءاشىموۆ السىزدەۋ سوقتى ما؟
– جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ الاڭعا بارعانىنان, جاراقات العانىنان كەيىن سول كەزدەگى بيلىكتەگىلەر ونى وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق ەتۋگە اينالدى, تەاتردىڭ دەڭگەيى دە كۇرت ءتۇسىپ كەتكەندەي ءسوز ەتىلە باستادى. سوندا دا ازەكەڭدى قىزمەتىنەن بوساتۋى مۇمكىن دەگەندى ءتىپتى ويلاماعانبىز. ازەكەڭ – الەمدىك اۋقىمداعى رەجيسسەر. ازەكەڭ – قازاق تەاترىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ بەرگەن ادام. سوندىقتان دا ماعان مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اشىربەك سىعاي تەلەفون سوعىپ, تەاتردى باسقارۋدى ۇسىنعاندا شالقامنان تۇسە جازداعانمىن. كەلىسىمىمدى بەرمەگەنمىن. ءرولىمدى ويناعاننان باسقا ەشتەڭەدەن حابارىم جوق, وزىمشە جۇرگەن اداممىن. رەپەرتۋارلىق ساياسات, قارجىلىق جاعداي, كادرلارمەن جۇمىس, قويىلىمداردىڭ تەحنيكالىق ماسەلەلەرى سياقتىلاردان ەشتەڭە بىلمەيمىن. ونىڭ ۇستىنە ازەكەڭنىڭ ورنىنا بارۋ دەگەن ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى. اشەكەڭ سوندا دا قويمادى. ەكى-ءۇش ايدان كەيىن تاعى كوتەردى سول ماسەلەنى. ەندى جاڭا ۋاجدەر تاۋىپتى. «تەاتردى تەك مامان رەجيسسەر باسقارادى دەگەن زاڭ جوق. تەاتردى تۇلعا باسقارۋى كەرەك. ۆاحتانگوۆ تەاترىن ميحايل ۋليانوۆ باسقارىپ وتىر. اكتەر. ۇلكەن درامالىق تەاتردى (بدت) كيريلل لاۆروۆ باسقارىپ وتىر. اكتەر. ەكى تەاتر دا ورلەپ تۇر. تاۋەكەل دەڭىز, كىرىسىڭىز», دەپ قويمايدى. اقىرى كەلىسىمىمدى بەردىم. سودان-اق ءوز باسىما بالەنى ءوزىم تىلەپ الدىم. ۇجىم باسقارۋ دەگەن, اسىرەسە, شىعارماشىلىق ۇجىمدى باسقارۋ دەگەن ازاپتىڭ ازابى ەكەن. ءوزىمدى وعان دەيىن تانىپ بىلمەپپىن, تىم جۇمساق, تىم دەموكراتياشىل بولىپ شىقتىم. اكتەرلەرمەن, اكتريسالارمەن بۇرىنعىداي دوس-جاران, جولداس بولىپ قارىم-قاتىناس جاساي بەرىپپىن. تەاترداعى ءتارتىپتى دە بوساڭسىتىپ الىپپىن. كورە الماۋشىلىقتىڭ دا نەشە ءتۇرىن كوردىم. قىرسىق شالعاندا, ءدال سول تۇستا, 1988 جىلى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ماسكەۋدەگى گاسترولى جوسپاردا تۇر ەكەن. نەگىزىندە, مەن تەاتر باسشىلىعىنا جاڭا كەلىپ جاتقانىمدى, ويلاعان وزگەرىستەرىمدى جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەرمەگەنىمدى ايتىپ, گاسترولدەن باس تارتۋىما نەمەسە ۋاقىتىن كەيىنگە شەگەرۋدى سۇراۋىما بولاتىن ەدى. سونى جاسامادىم. ۇلكەن قاتەلىگىم بولدى. تەاترىمىزدىڭ ماسكەۋدەگى گاسترولى نەگىزىنەن ءساتسىز ءوتتى دەپ سانالدى. ازەكەڭنىڭ ول جاقتاعى بەدەلى كەرەمەت. تەاتردىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەندەردىڭ ءبارى: «ازيكتى الىپ تاستاۋ نە سۇمدىق؟ ونى الم