حالقىمىز ەرتەدە اتا زاڭدى جول دەپ اتاعان. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن اتاۋلار – سونىڭ كۋاسى. ال ءداستۇر-سالتىن «جوسىن» دەگەن. جول مەن جوسىن ەلدى, مەملەكەتتى ۇيىستىرۋدىڭ نەگىزگى ابا قازىعى بولعان. شىققان تەگىن قازبالاساق, جول مەن جوسىننىڭ تاريحى تىپتەن ارىدا جاتىر. ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ەرتەدە قونىس تەپكەن ساقتار مەن عۇندار دەسەك, سول عۇننىڭ مەملەكەت رەتىندەگى جولى مەن جوسىنى قىتاي دەرەكتەرىندە حاتقا تۇسكەن. سالت بويىنشا ولار جايشىلىقتا شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانسا, جاۋگەرشىلىكتە ءبارى بىردەي سوعىسقا اتتانىپ, جورتۋىلعا شىعاتىن بولعان, بۇل ولاردىڭ سۇيەگىنە بىتكەن ادەتى. ياعني اتاسىنان جالعاسقان داعدىسى, جولى. ولار ءۇشىن ەڭ ۇلكەن قۇندىلىق – جەر, تەرريتوريا بولعان.
كورشى جاتقان حۋ حالقى ەڭ الدىمەن تاڭىرقۇتتىڭ جاقسى كورەتىن تۇلپارىن سۇرايدى. بەرەدى. ودان سوڭ سۇيىكتى ايەلىن سۇرايدى. بەرەدى. ءبىر كۇنى شەكارادا جاتقان جەرىن سۇرايدى, سوندا تاڭىرقۇت اشۋلانىپ اتقا قونادى. قوسىن باستاپ بارىپ حۋلاردىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ, جەرلەرىن تارتىپ الادى. قىتاي دەرەگى ولاردىڭ ادەت زاڭىندا ۇرلىق قىلعانداردىڭ بالا-شاعاسى مەن مال-مۇلكى تاركىلەنەدى, جەڭىل قىلمىس جاساعانداردىڭ تولارساعى شاعىلادى, اۋىر قىلمىس جاساعاندار ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى دەي كەلىپ, بۇل ەلدە اباقتىعا تۇسەتىندەر ساناۋلى عانا دەيدى. عۇن, تۇركى زامانىندا مەملەكەت جانە جەكەنىڭ مۇلكىنە قول سالعانداردىڭ بەتىن تىلەتىن بولعان. قازاقتا «بەتىڭ تىلىنگىر» دەگەن سودان قالعان.
تۇركى زامانىندا اتا-بابالارىمىز وزدەرىنىڭ ەلدىك مۇراتتارى تۋرالى تولعايدى. ولاردان قالعان كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار تاسقا قاشاپ جازىلعان. ونداعى ەڭ نەگىزگى ۇعىم «ەل» (مەملەكەت) جانە بۇدۇن (حالىق) ەكەنى بىردەن كوزگە تۇسەدى. «از ەلدى كوپ قىلۋ, كەدەي ەلدى باي قىلۋ», «تۇركى حالقى ءۇشىن ءىسىن, كۇشىن بەرۋ», مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن «كۇندىز وتىرماۋ, تۇندە ۇيىقتاماۋ» ولاردىڭ باستى ۇستانىمى بولعان. «زامانىنا قاراي زاڭى, توعايىنا قاراي اڭى» دەمەكشى, بۇل سول كەزدىڭ دەڭگەيىندە جازىلعان قۇندىلىقتار دەسەك تە, ول بۇگىنگى تاڭدا دا ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. دەمەك قازاق – ءوز داستۇرىندە زاڭنامالىق تاريحى بولعان حالىق.
ەندى مىنە, جاڭا, زاماناۋي قازاقستاننىڭ جالپى حالىق بولىپ قابىلداعان اتا زاڭىنا دا 25 جىل تولىپ وتىر. 1991 جىلى قابىلداعان «مەملەكەتتىك تəۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ەلىمىزدىڭ تولىق تاۋەلسىزدىگى جاريالاندى. اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. كونستيتۋتسيا بەرگەن قۇقىقتار نەگىزىندە تəۋەلسىز مەملەكەتكە تəن ەلەمەنتتەر: ءبىرتۇتاس, ازاماتتىق, اۋماقتىق دەربەستىك, مەملەكەت ورگاندارىنىڭ دەربەس جۇيەسى, تəۋەلسىز مەملەكەت مəرتەبەسىنە سəيكەس دەربەس ەكونوميكالىق جۇيە, جەكە قارۋلى كۇشتەر پايدا بولدى. وسى كۇننەن باستاپ ەلباسى قازاقستاندى دەموكراتيالى, نارىقتىق ەل رەتىندە قۇرۋعا بەل شەشە كىرىستى. الەمدىك تاجىريبەلەردى جيناقتاي وتىرىپ, كونستيتۋتسياعا نەگىزدەلگەن كوپتەگەن زاڭ قابىلداندى. شەكارامىزدى شەگەندەپ, استانانى ارقا توسىنە – ەلىمىزدىڭ ورتالىق ايماعىنا كوشىردى. «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, ەل قوندىرسام دەپ ەدىم», دەپ ماحامبەت اقىن تولعاعانداي, ءبىر قاراعاندا بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ مىڭ جىلدىق اڭساعان ارمانى ەدى. استانانىڭ ارقا توسىنە اۋىسۋى ارقىلى ەل ومىرىندە ءۇش ۇلكەن وزگەرىس ورىن الدى: ءبىرىنشى, مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت ‒ قازاق حالقىنىڭ جانە بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى نىعايدى; ەكىنشى, مەملەكەت شەكاراسىنىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا تسەنترگە تارتقىش كۇشى پايدا بولدى; ءۇشىنشى, ەلدىڭ ورتالىق جانە وعان كورشى ايماقتارىنىڭ تەز دامۋىنا سەرپىن بەرىلدى. بۇل ۇدەرىستەر ەلباسىن دۇنيە جۇزىنە باتىل ءارى جاسامپاز شەشىم قابىلداي الاتىن كوشباسشى رەتىندە تانىتتى. مۇنداي شەشىم بىزگە اتا زاڭ بەرگەن ەڭ نەگىزگى قۇقىقتاردان تۋىندايدى. وسىلايشا, ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان وتارلىق بۇعاۋدان سوڭ قازاق ەلى ءوز ەركىمەن استاناسىن ورنىقتىردى. كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە جازىلعانداي, ءتاڭىر قالاسا, بۇل قازاقتىڭ «ماڭگىلىك ەل تۇتىپ وتىراتىن جەرىنە» اينالدى.
جيىرما جىلدان اسا ۋاقىت بەدەرىندە ەلىمىزدىڭ استاناسى بۇرىنعى جاي عانا وبلىس ورتالىعىنان ميلليوننان كوپ تۇرعىنى بار ساۋلەتتى قالاعا وزگەردى. دەگەنمەن ونى ودان ءارى گۇلدەندىرۋ, الەمگە ايگىلى ابات-بايتاققا اينالدىرۋ بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ قاجىر-قايراتىنا بايلانىستى. قازىردىڭ وزىندە ول ءوزىنىڭ جاعراپيالىق جايعاسىمى ارقىلى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ترانزيتتىك اۋە دالىزىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل – قۋانارلىق جاعداي. كەلەشەكتە ونىڭ دەشتى قىپشاقتىڭ ناعىز جۇلدىزدى, قالاسى بولۋىنا بارلىق العىشارتتار بار.
دەشتى قىپشاق دالاسى – شىعىستاعى موڭعول دالاسىمەن قوسا بايىرعى كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ بەسىگى. ول تۋرالى ەرتە, ورتاعاسىرلىق جانە جاڭا زامانعى ساياحاتشىلار تامسانا جازعان. دالانىڭ كەڭدىگى, تابيعي ەرەكشەلىگى, وندا بولىپ وتكەن ءتۇرلى تاريحي وقيعالار تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي, ءبىز استانامىز جايعاسقان وسىناۋ الەمگە ايگىلى قونىستى كەڭىنەن ناسيحاتتاي الماي وتىرمىز. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك. ناسيحاتتاۋ – ول شەتەلدىك ايگىلى انشىلەردى, ارتىستەردى شاقىرىپ شوۋ جاساۋ ەمەس, تەرەڭ تانىمدىق تۇرعىدان, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا سەپتىگى تيەتىندەي, تابىس تاباتىنداي جوبالاردى ويلاستىرۋ. كەلەشەكتە قالا قاراعاندى-كوكشەتاۋ, ەرەيمەنتاۋ-اتباسار جانە قورعالجىن باعىتىنا قاراي قاناتىن كەڭگە جايادى. سول كەزدە بۋراباي, ۇلىتاۋ, قارقارالى, باياناۋىل ‒ وسى ءتورت تاۋدى جوعارى ساپالى جولدار ارقىلى نۇر-سۇلتانمەن بايلانىستىرىپ, قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەت كەشەنىن قالىپتاستىرساق, بۇل قازاقستاندى جانە ونىڭ استاناسىن الەمگە پاش ەتەتىن عاجايىپ جوبا بولار ەدى.
اتا زاڭدا ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى ونىڭ حالقى دەلىنگەن. ەندەشە, دامۋ تۇرعىسىنان ءىرى قالالارمەن عانا توقتاپ قالماي, الىستا, سۋسىز يەندە, شەكارالىق شەت ايماقتاردا جاتقان اۋىلداردى دا ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇۇ-نىڭ ەسەبى بويىنشا 2050 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانى 24 ميلليوننان اسادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل, ارينە كوڭىل كونشىتەتىن سان ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جيىنتىق قۋاتىنا اسەر ەتەتىن باستى فاكتور – حالىق سانىنىڭ ازدىعى مەن جەر اۋماعىنىڭ كەڭدىگى اراسىنداعى كەرى بايلانىس. بۇل كەرى بايلانىستى بولدىرماۋ ءۇشىن حالىق سانىن ەسەلەپ ارتتىرماي بولمايدى. تاۋەلسىزدىك الا سالا, ەل ۇكىمەتى حالىق سانىنىڭ ىشكى وسىمىنە ماڭىز بەرۋمەن بىرگە, سىرتتاعى اعايىنداردى دا ەلگە شاقىردى. بۇل ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن جۇزەگە استى. ەڭ اۋەلى «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ناتيجەسىندە, تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلعا تاياۋ ۋاقىت بەدەرىندە ەلىمىزگە ميلليوننان اسا قانداسىمىز كوشىپ كەلدى. بۇل اعايىندار ەلىمىزدەگى ىشكى وسىممەن قوسا دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا يگى ىقپال ەتتى. الداعى ۋاقىتتا سىرتتاعى اعايىنداردىڭ ەلگە ورالۋىنا جاعداي جاساۋ ەلىمىزدىڭ باستى ستراتەگيالىق ساياساتى بولىپ قالا بەرمەك. ەندەشە, سىرتتاعى اعايىندار دا سەرگەك بولىپ, ۇرپاعىنىڭ تاعدىرىن ەرتە باستان ويلايتىن ۋاقىت جەتتى. كۇلتەگىن بىتىك تاسىندا ايتىلعانداي, قازاق حالقى: «اشتىقتا توقتىقتى تۇسىنبەدىڭ, ءبىر تويساڭ اشىقپايتىنداي بولدىڭ... جەر-جەرگە باردىڭ, سودان ابدەن شارشادىڭ. جەر-جەردە قاڭعىپ ءولىمشى بولدىڭ», جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلدىڭ. ء«تاڭىرىنىڭ جارىلقاعانى ءۇشىن», ء«وزىمىزدىڭ قۇتىمىز, باعىمىز بولعاندىعى» ءۇشىن قايتادان ەل بولىپ, ەڭسە كوتەردىك. ەندى تۋ تۇبىندە تۇراتىن ۋاقىت كەلدى. جەرىمىز كەڭ, حالقىمىز از بولعاندىقتان, بىزگە كوز سۇعىن قادايتىندار كوپ, ارينە. سول تۇركى زامانىنداعى گەوساياسي جاعداي قانداي بولسا, ءالى دە سونداي. وسىنداي ۇلان-عايىر جەرگە يە بولىپ وتىرۋ ءۇشىن لىقسىعان حالىق كەرەك. اتام قازاق «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى», دەيدى. تاريحي تاجىريبەلەردەن الىنعان تولعاۋى توقسان تەرەڭ ءسوز. مۇنى ءار قازاق جادىندا ۇستاپ, باسى ءوسىپ, بارقادار تاپقان ىرگەلى ەل بولۋ ءۇشىن اتسالىسۋى كەرەك. ەندەشە, ءار وتباسىندا بەسىك تەربەتكەن جاس كەلىندەر كوبەيمەي, ەلدىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. تاربيە تال بەسىكتەن دەگەندەي, ءبىلىم سالاسىندا جاس ۇرپاقتى كەلەشەككە دايىنداۋدىڭ تولىق مەحانيزمى بولسا دەيمىز. ءبىزدىڭ ۇرپاق اۋەلى قازاقى تاربيە الۋى ءتيىس. ۇلتتى ۇلت ەتەتىن ۇلكەن ۇلاعات – ءداستۇرلى تاربيە. اتا-بابادان سىڭگەن ءتالىم-تاربيەنى وزەك ەتكەن, ۇلتتىق بولمىسى قالىپقا قۇيعانداي, زاماناۋي, دامىعان قازاقستان بولساق مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايدى. سول كەزدە ەتكەن ەڭبەگىمىزدىڭ, توككەن تەرىمىزدىڭ قايىرىمى بولادى.
راس, تاۋەلسىزدىك ۇلتىمىزدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز قازىرگى تاڭدا بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇلتتىق بولمىسىمىزدان مۇلدە وزگەردىك. بۇگىننىڭ تالابى ءبىزدى تاۋەلسىزدىككە لايىق زاماناۋي ۇلت بولۋعا مىندەتتەيدى. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى زاماناۋي ۇلت ‒ دەنى ساۋ, رۋحاني باي, يماندى, كاسىبي بىلىكتى, داستۇرگە بەرىك ۇلت. سوندا عانا ءبىز الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنان ورىن الا الامىز. دەگەنمەن ءبىزدىڭ بويىمىزدا زاماناۋي ۇلت بولۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جاعىمسىز جايتتار دا جوق ەمەس. قازاق حالقى بۇرىننان كەلە جاتقان سول كەرەعار ادەتتەرىنەن ارىلماي, ەڭسەسىن تىك ۇستاماي, ءبىر-بىرىنە جاناشىر بولماي وزگەلەرگە ۇلگى بولا المايدى. جەر وزىمىزدىكى, ەل وزىمىزدىكى دەسەك تە, ۇمتىلماي, سانا سەرگەك بولماي مەملەكەتىمىزدى نىعايتا المايمىز. ۋاقىت بىزگە تاۋەلسىزدىككە جەتۋ قانداي قيىن بولسا, ونى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ودان دا قيىن ەكەنىن كورسەتتى. «ايانباعان جاۋدى الار, ابايلاعان داۋدى الار», دەگەندەي, ەلباسىنىڭ ۇلتارالىق ساياساتى, حالىقارالىق قاتىناستاعى شەبەرلىگى ەلىمىزدى كۇردەلى كەزەڭدەردەن امان-ەسەن الىپ شىقتى. ونىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى بيلىك ءترانزيتى ەش تەربەلىسسىز جۇزەگە استى. سول ارقىلى ەلىمىزدە بيلىك ساباقتاستىعى پايدا بولىپ, بۇدان بۇرىن قابىلدانعان شەشىمدەر مەن ىرگەلى باعدارلامالار ءوز جالعاسىن تاپتى. ۇكىمەت قىزمەتىندە ەشقانداي توسىن قيىندىقتار تۋىندامادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قىزمەتىنە كىرىسەردە وڭ قولىن كونستيتۋتسياعا قويىپ تۇرىپ, قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە, كونستيتۋتسيامىزدى جانە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن قاتاڭ ساقتاۋعا انت بەردى. بۇل ءبىر كوڭىل تولقىتار ءسات ەدى. ويتكەنى ءبارىمىز دە سول كونستيتۋتسيانىڭ ساياسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. تولقىساق, جالپى حالىق بولىپ قابىلداعان سول كونستيتۋتسيا ءۇشىن, ونىڭ ابىروي-بەدەلى ءۇشىن تولقىدىق. كەلەشەكتە دە ونىڭ وسىلاي قۇرمەتتەلۋىن, ەشكىمنىڭ دە ودان بيىك بولماۋىن تىلەدىك.
پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كىرىسكەننەن كەيىن ق.توقاەۆ بىردەن جاڭا باستامالارىمەن كوزگە ءتۇستى. بۇل – ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ, جاڭا ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋىندا زاماناۋي ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قارقىندى دامىعان جانە ينكليۋزيۆتى ەكونوميكا, الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى, سونداي-اق ايماقتار ماسەلەسى جايلى ايتتى. ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزى بولعان ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە شىعۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ءسوز قوزعادى. پرەزيدەنت كوپ جاعدايدا ازاماتتارىمىز ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندار باسشىلارىنىڭ ق ۇلىقسىزدىعى مەن بەيقامدىعىنا بايلانىستى پرەزيدەنتكە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولادى, سول سەبەپتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ساپالى قاراۋىن قاداعالاپ, جەدەل شارالار قابىلدايتىن ءبولىم قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى زاڭى مەن ار-نامىس كودەكسىنىڭ تالاپتارىن كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ بارىنەن ماڭىزدى. مۇندا باستى تالاپ, پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, حالىقپەن كەرى بايلانىس بولۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك جەرگىلىكتى اپپاراتتاردىڭ قىزمەت ءتاسىلىن وزگەرتىپ, ولارعا «مەملەكەت قىزمەتكەرى» دەگەن ءسوز «حالىقتىڭ قىزمەتكەرى» دەگەن ءسوز ەكەنىن ۇعىندىرۋ كەرەك. داليعان, ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن مەملەكەتتىك ورگانداردى جانە ونداعى قىزمەتشىلەردىڭ سانىن ىقشامداپ, ەسەسىنە جاڭا, بىلىكتى, مەملەكەت پەن حالىققا ادال قىزمەت ەتەتىن ۇتقىر قوسىندى دايىنداعان ءتيىمدى.
سونىمەن بىرگە جوعارىدان تومەنگە دەيىن جايىلعان, بارلىق سالانى قامتىعان سىبايلاس جەمقورلىقپەن تەگەۋىرىندى كۇرەس جۇرگىزبەي حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرۋ قيىن. سول ءۇشىن ناقتى قادام رەتىندە ەكونوميكالىق سالادا مەملەكەت قاراجاتىن بەتالدى تالان-تاراجىعا سالۋعا جول بەرمەيتىن اقىلدى تەحنولوگيالاردى دا ىسكە قوسقان ءجون. دەگەنمەن قانداي تەحنولوگيا بولسا دا, ول يماني ءتالىم-تاربيەنىڭ ورنىن باسا المايدى. ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر مەملەكەت پەن حالىق الدىندا عانا ەمەس, اللانىڭ جانە اردىڭ الدىندا دا انت بەرۋى ءتيىس. حالىققا شەكەدەن قاراپ, قاراپايىم ادامداردى مەنسىنبەيتىندەردى, قۇلقىننىڭ, ءناپسىنىڭ قۇلدارىن بيلىككە جولاتۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, مەملەكەت قىزمەتكەرلەرىن مورالدىق-ەتيكالىق, يماني تۇرعىدان باعالايتىن تەتىكتەر كەرەك-اق.
«حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەندەي, اركەز حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناسۋ, حالىق ۇنىنە دە قۇلاق ءتۇرۋ كەرەك. پرەزيدەنت بۇعان ايىرىقشا باسىمدىق بەرۋدە. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى حالىق ‒ ەلدەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن باستاپ, ءتۇرلى كاسىپ يەلەرى, ماماندار, شارۋالار, جاستار. ولار شەتىنەن جاسامپاز, ىسكەر جانە جاڭاشىل. تەك قانا ولارعا نازار اۋدارۋ, قولداۋ جەتىسپەيدى. كونفۋتسزى حالىق مەملەكەتكە, پاتشاعا باعىنسا, پاتشا دا حالقىنا قايىرىمدى بولۋى كەرەك, سوندا عانا ەلدە « ۇلى بىرلىك» ورنايدى دەگەن. مۇنداي تاعىلىم ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحىندا دا كەزدەسەدى. ەرتە زاماندا قاعاندار, كۇنبيلەر سوعىستان, ساياتتان تۇسكەن ولجانى جاۋىنگەرلەرىنە تەڭ ءبولىپ بەرىپ وتىرعان نەمەسە ولاردىڭ ءوز تاپقاندارىن وزىنە قالدىرىپ وتىرعان. سونداي جاعدايدا عانا ولاردىڭ بەلسەندىلىگى پايدا بولىپ, مەملەكەتتىڭ قۋاتى, بىرلىگى ارتىپ وتىرعان. ەگەر بۇلاي ەتپەگەندە, دالانى مەكەندەگەن حالىقتار قارا كوڭىل بولىپ, جاي-جايىنا بىتىراپ كەتەر ەدى. ونداي ەلدى باسقالار وڭاي جاۋلاپ الاتىن نەمەسە حالقى باسقالارعا قۇل بولاتىن. بەلگىلى ماعىنادان العاندا بۇگىن دە بيلىك – قوعامدىق ءتارتىپتى, بايلىقتى ۇيىمداستىرۋشى, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان مەملەكەت حالىقتىڭ ەڭبەك ەتۋىنە شارت-جاعداي جاراتۋى, شارۋالارعا جەڭىلدىكپەن قولداۋ جاساۋى ءتيىس. ەشكىمنىڭ مەملەكەت ەسەبىنەن ۇرتتاپ ءىشىپ, شايقاپ توگۋىنە, ەرەكشەلەنۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى. مەملەكەتتىڭ جانە كونستيتۋتسيانىڭ بەدەلىن قورعايتىن باستى تەتىك – سوت ادىلدىگى. حالقىمىزدا «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ماقال بار. بۇل جەردەگى «تۋرا بي» بۇگىنگى سوت جۇيەسى. ەندەشە, قانداي سوت بولسا دا ەگەر ول ادىلدىك جاعىندا تۇرسا كونستيتۋتسيا مەن مەملەكەتتىڭ, پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىن قورعاعان بولادى. سوندىقتان حالقىمىز «ادىلەت قىلىشى كەسكەن قول اۋىرماس», ء«ادىل ءىستىڭ ارتى يگى», دەيدى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قوعامنىڭ اشىقتىعى, ءسوز جانە ءباسپاسوز ەركىندىگى باستى كريتەري رەتىندە قارالادى. ارينە, ءابسوليۋتتى ەركىندىك ەشبىر ەلدە جوق. سولاي دەسەك تە, «پىكىرتالاس – شىندىقتىڭ اناسى», ءتۇرلى ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ اشىق ايتىلۋى قوعامدى دۇرىس جولمەن دامىتۋدىڭ جانە قاتەلىكتەردەن ساقتانۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. بۇگىنگى ازاماتتىق قوعامدى بىلاي قويعاندا, ەرتەدەگى كۇنبيلەر مەن قاعاندار, حاندار دا سولاي ىستەگەن. بۇرىندارى حان الدىندا قاسقايىپ سويلەيتىندەر, اقىرىپ تەڭدىك سۇرايتىندار بولعان. قازاق مۇندايدا «باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق» دەگەن. بۇل ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ الدەقاشان ورىن تەپكەنىن كورسەتەدى. قازاق حالقى – ەرتەدەن ءوزىنىڭ دالا دەموكراتياسىنىڭ ارقاسىندا سايىن ساحارادا ەمىن-ەركىن, بۇلا وسكەن حالىق. سول ءداستۇرلى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا اتامىز قازاق وسى كۇنگە تۇتاس ۇلت رەتىندە جەتتى. ءسويتىپ, ۇلت ءوزىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ساۋلەلەندىرە الدى. ءبىز ايتقان سول دالا زاڭىنىڭ مازمۇنىندا وسى كۇنگى كونستيتۋتسيامىزدىڭ تۇپكى قاعيداتتارى ورىن تەپكەن. ەندەشە, ءبىز كەلەشەكتە دە بۇگىنگى اتا زاڭىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىمەن زاماناۋي ءارى داستۇرگە بەرىك ۇلت رەتىندە ءوزىمىزدىڭ جاڭا مەملەكەتىمىزدى الەمگە پاش ەتەمىز.
تۇرسىنحان زاكەن,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى