قازاق ادەبيەتىندەگى جەلىلى ۇيقاستىڭ ءۇش مىڭ جىلدىق دامۋ تاريحىنان...

ال تۇرىك ءتىلدى حالىقتارىنىڭ (49 ۇلىس) ولەڭ ءۋازىنى بارماق ۋازىنىنە جاتۋى سەبەپتى, ولەڭ تارماعىنداعى بۋىن سانىنا تىكەلەي بايلانىستا بولاتىن ورتاق زاڭدىلىقتى ۇستانادى. سەبەبى تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءتىل بولمىسى جال­عامالى (اگليۋتاتيۆتى) ءتىل. ولەڭ بول­مى­­­سىنداعى شەشۋشى مانگە يە بولاتىن كورسەتكىشتىڭ ءبىرى – ۇيقاس. ولەڭ ۇيقاستىڭ قاي مەزگىلىندە تاريح ساحناسىنا شىعىپ دامۋى ارقىلى ول ۇيقاس ادەبيەت تاريحىنىڭ دۇنيەگە كەلۋ كەزەڭىندە انىق­­تايتىن ءمانى زور قۇبىلىسقا اينالدى. وسى تالاپ تۇرعىسىنان قاراعاندا, تۇرىك حالىقتارى پوەزياسىنىڭ تاريحىندا ورتاق قۇبىلىسقا اينالعان جەلىلى ۇيقاستىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋ, ياعني تۇراقتى قۇبىلىسقا اينالۋ زامانى قاي داۋىردەن باستالسا, ادەبيەت تاريحىن داۋىرلەۋ ماسەلەسى دە سول كەزەڭنەن باس­تالماق.

تۇرىك حالىقتارىنىڭ التىن وردا زامانىنا دەيىنگى ادەبي تۋىندىلاردىڭ ءبارى دە ورتاق ادەبيەت دەپ اتالۋى – زاڭ­دى­لىق. ال التىن وردا مەملەكەتى تاريحى حV عاسىردا تاق تالاسىنىڭ پايدا بولۋى سەبەپتى, ىدىراپ, سەگىز ءتۇرلى حان­دىققا بولشەكتەنىپ جاتقاندا, ورىس مەم­لەكەتى ورتالىق پاتشالىق بيلىكتى ۇساق حاندىقتارعا قالىپتاستىرا باستادى.

التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ىدىراپ بولشەكتەنۋىنەن كەيىن تۇرىك حالىقتارى تاريحىندا كوپتەگەن ۇلتتىق ادەبيەت قالىپتاسىپ, قازاق, وزبەك, ۇيعىر, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, چۋۆاش, ازەربايجان, تۇرىكمەن, ت.ب. ادەبيەتتەرى دەربەس ءومىر سۇرە باستادى. بۇل – ۇلتتىق ادەبيەتتەر, الايدا قانشا بولشەكتەنىپ, ىدىراپ جاتسا دا, ول حالىقتار پوەزياسىندا جەلىلى ۇيقاس ءتۇرى بارىنە ورتاق قۇبىلىسقا اينالعان كەزەڭ بولاتىن.

جەلىلى ۇيقاستىڭ 8 بۋىندى, 7-8 ارالاس بۋىنىمەن بەرىلەتىن ءتۇرى كونە تاريح قويناۋىندا ب.ز.د. تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭا, ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناما» داستانى مەن زورواستريزم ءدىنى­نىڭ قاسيەتتى كىتابى «اۆەستاسىندا» كەزدەسەدى. الىپ ەر توڭاعا يران پاتشاسى كەيقىسىراۋ باعىناتىن وتار ەل بولاتىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە كەيقىسىراۋ پاتشا ەكىجۇزدىلىكپەن الىپ ەر توڭانى تويعا شاقىرىپ, ۋلى شاراپ ىشكىزىپ ۋلاندىرادى. قاعان ۋلانعانىن سەزىپ, كۇشىن جيناپ ءولىپ بارا جاتقاندا (ب.ز.د. 626 جىل):

Kozgyl mana akylik

Bolsyn mana ajaga

(قويعىن تاعان مارتتىكتى,

بولسىن مەنىڭ لاحابىم), – دەيدى.

بۇل ءسوز قاعانعا ەلىكتەگەن جاس جىگىت­تەرگە, ياعني اقيلارعا (جومارتتار) ءارتۇرلى كاسىپپەن اينالىسىپ, مول قاراجات تاباتىن ازاماتتاردىڭ تۇسكەن قارجىدان وتباسىنىڭ كەرەگىن عانا ءبولىپ الىپ, قالعان قارجىنى تۇگەلدەي اۋرۋ-سىرقاۋ, كەدەي-كەپشىكتەرگە بەرۋىنە تۇرت­كى بولادى. سول سەبەپتى كاسىپكەرلەر اقي (جومارت) اتانىپ, داڭقى كوككە كو­تەرىلدى. ولاردىڭ ماقساتى دۇنيە جيۋ ەمەس – حالقىنا بەرىلە قىزمەت ەتۋ. اقيلىق (جومارتتىق) داڭقى ب.ز.د. 626 جىلدان بىزگە دەيىنگى, ياعني ح عاسىرعا دەيىن سوزىلىپ, جەتىلە كەلىپ اقيلىق ءىلىمى قالىپتاسقانىن كورەمىز. اقيلار تۋرالى تۇرىك عالىمدارى العاش رەت زەرتتەپ, كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەك جا­ريالاپ, اقي ءىلىمىنىڭ ءمان-مازمۇنىن اشىپ بەرىپ, الەم حالىقتارىنا تاراتۋ جولىندا تەڭدەسسىز عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋمەن اينالىسۋدا. جەلىلى ۇيقاستىڭ شامامەن ايتقاندا الىپ ەر توڭانى جوقتاۋ جىرىندا پايدا بولعان نەمەسە الىپ ەر توڭاعا دەيىن-اق ولەڭ ور­نەگى رەتىندە قالىپتاسقان حالىق اۋىز ادە­بيەتىندە قولدانىسقا تۇسكەنى – تاريحي شىندىق. وتباسىنداعى تىرشىلىككە نەمەسە ءوز رۋىنىڭ, ءتىپتى ۇلىسىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارى قايتىس بولعاندا جوقتاۋ ايتۋ ۇلتتىق سالتقا اينالعان. سونىمەن قاتار تاريحي تۇلعالارعا جوقتاۋ ايتۋ اۋىزشا پوەزيانىڭ زاڭىنا دا اينالدى. ونى الىپ ەر توڭا قايتىس بولعانداعى ولەڭ شۋماعىنان كورەمىز.

Alp Er Tona oldi my,         xxxx xxx        a

 siz ancup kaldy my          xxxx xxx        a

 zlik oship aldu my,           xxxx xxx        a

 ndi Jurek jirtulur              xxxx xxx        ب

قازاقشا جوقتاۋدىڭ ءتۇرى:

الىپ ەر توڭا ءولدى مە؟   xxxx xxx        a

جالعان دۇنيە قالدى ما؟ xxxx xxx     a

زامان ءوشىن الدى ما؟     xxxx xxx        a

ەندى جۇرەك

                جىرتىلار!      xxxx xxx        ب

وسى جوقتاۋدىڭ ولەڭ جەلىسى ء(ۋازىن) «شان قىزى» (842 جىلى جازىلعان) داس­تانىندا باستان-اياق ولەڭ شۋماقتارى ءبىر قالىپتاعى ۋازىنمەن بەرىلەدى. مى­سالى:

 «ۆودى يتيليا تونۋت, ۋدارياس

 و تۆەردىنو سكالي بەرەگوۆ.

 لياگۋشەك, رىب ستادا جيۆۋت,

 يمي پولون وزەرنىي رازليۆ»

الىپ ەر توڭا تۋرالى جوقتاۋداعى ولەڭ ولشەمى 7-8 بۋىنمەن بەرىلسە, ودان بۇرىنعى زامانداعى العاش رەت اۋىزشا ايتىلىپ حاتقا تۇسكەن ولەڭ ءتۇرى ماحمۇد قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگىندە» ولەڭ تارماعى 3-4 بۋىندى ولەڭ شۋماعىمەن ول دا جەلىلى ۇيقاسپەن ايتىلادى. جەلىلى ۇيقاستىڭ و باستاعى ولەڭ ورنەگى وسى تۇردە قولدانىسقا ءتۇسىپ, دامۋ ۇستىندە الىپ ەر توڭانى جوقتاۋ ولەڭ تۇرىنە اينالعانى بەلگى بەرىپ وتىرعانداي سەزىلەدى. ول زاماندا ولەڭ تۇرلەرى اۋىز­شا ايتۋ ارقىلى قالىپتاسىپ, 7-8 بۋىن­دى ولەڭ جولىمەن ايتۋ تۇرىنە قاراي قا­لىپتاسسا كەرەك.

ءياساۋيدىڭ XIII عاسىرداعى «ديۋاني حيكمەت» كىتابى جەلىلى ۇيقاسقا زور وزگە­رىستەر جاساپ, جەلىلى ۇيقاستىڭ تۇر­لەنىپ, سان ءتۇرلى ۇلگى-ونەگەسىن دۇنيەگە اكەلدى.

كونە داۋىردەگى اۋىزشا پوەزيادا جەلىلى ۇيقاس 7-8 بۋىندى ارالاس بۋىن­دارعا قۇرىلىپ, وزىندىك ولەڭ ءۋازىنىن قالىپتاستىردى. بۇل ەرەكشەلىك توكپە جىرعا قۇرالعان كەيبىر باتىرلار جى­رىن­دا قىزۋ قوزعالىسقا بەيىمدەلە قۇ­رىلعانى اڭعارىلىپ تۇرادى.

 ال XI-XIII عاسىردا عۇمىر كەشكەن ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىنىڭ» قول­دانىسقا تۇسكەن جەلىلى ۇيقاسى سوپىلىق جولدى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى, ونىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولعان ولەڭ ورنەك­تەرىندە كورىنىس بەرىپ جاتادى.

ءياساۋيدىڭ 1-حيكمەتى 25 شۋماقتان تۇ­رادى. بارلىق شۋماقتىڭ ەڭ سوڭعى ءسوزى دە ءبىر ۇيقاستى سوزبەن اياقتالىپ وتىرادى. مىسالى:

قايدا كورسەڭ كوڭلى سىنىق,

                     جۇماق بولعان,     ا (12 بۋىن)

ونداي بايعۇس جولدا قالسا دوس,

                    جار بولعان,          ا .....

مۇحتار كۇنى دارگەيىڭە لايىق

                    بولعىن,                   ا ....

مەنمەنسىگەن حالايىقتان قاشتىم,                

                      مىنە                        ب ....

                      ءتۇستىم, مىنە ...

55-ءشى حيكمەتتەگى ولەڭ جولى ەگىز ۇيقاس­­پەن ورىلگەن. مىسالى:

«ھۋ» القاسى قۇرىلدى, ەي,

دارۋىشتەر, كەلىڭدەر!

حاق سىپىراسى جايىلدى,

ودان ۇلەس الىڭدار...

قال ءىلىمىن وقىپ, ءحال ىلىمىنە جەتىپ,

جوقشىلىقتا جاتىپ,

بارشىلىقتان الىڭدار! –

دەپ ءداستۇرلى جەلىلى ۇيقاس ولشەمىنەن شىعىپ كەتەدى. وسىنى جىر داستۇرىنە تۇسىرسە, تابيعي قالپىنا كەلەتىن ءتارىزدى. مىسالى:

 «ھۋ» القاسى قۇرىلدى

 ەي, دارۋىشتەر, كەلىڭدەر!

 حاق سىپىراسى جايىلدى,

 ودان ۇلەس الىڭدار,  –

دەپ بەرىلسە, ولەڭ كوركى اشىلا تۇسەر ەدى. وسىندا ايتىلعان «قال», ء«حال» ءسوزى­نىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ تۇسىنىكتەمەسىنە سۇيەنسە, ءسوز ما­عىناسى ايقىندالا تۇسەر ەدى.

ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى جەلىلى ۇيقاس­پەن جازىلعان ولەڭ ورنەكتەرى ب.ز.د. اۋىز­شا پوەزياداعى قولدانىسى «ديۋاني حيكمەتتىڭ» اتا داستۇرىندەگى جەلىلى ۇي­قاس­تى كەڭىرەك, مولىنان قولدانعانى ءارى جەتىلدىرىپ تۇرلەندىرگەنى ايقىن تۇردە كورىنىپ تۇر. بۇل داۋ تۋدىرمايتىن شىن­دىق.

ەندى وسى ياساۋيدەن كەيىنگى داۋىردە, ياعني XV-XVIII عاسىرداعى قازاق حاندىعى زامانىندا ءومىر سۇرگەن اۋىزشا ايتىلاتىن پوەزيانىڭ ورىن الىپ ورنىقپاعا­نى انىق كورىنىپ تۇرادى. سەبەبى قازاق حان­دىعى تۇسىنداعى ادەبيەت, اسىرەسە پوەزيا جانرى اۋىزشا ايتىلاتىن ولەڭ تۇرىنە اينالىپ كەتتى.

XVIII عاسىردان باستاپ كۇنباتىس­تا كۇشتى, وتپەن اتىلاتىن مىلتىقپەن قا­رۋ­لانعان رەسەي يمپەرياسى كورشىلەس مەملەكەتتەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن وزىنە قوسىپ الىپ, ەندى قازاق پەن نوعاي حال­قىن باعىندىرۋ ءۇشىن ۇلى دالاعا اسكەري ەكسپەديتسيالار اتتاندىرىپ, سىرت­تان قورشاي باستادى (قوجابەرگەن جى­راۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا مولىنان جىرلانعان). دۋلات اقىن:

 شىعىستان سوققان ىزعىرىق,

 بوران بوپ سوقتى باتىستان, –

دەگەندەي ورىس پاتشالىعى قازاق, نوعاي جەرىن وتارلاۋعا كىرىستى. ياعني كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز, وعان قوسا نوعاي جەرى تۇتاستاي وتارلاندى. اقىن-جىراۋلاردىڭ وزەكتى تاقىرىبى مەن سارىنى وتارشىلىققا قارسى سارىنعا ۇلاستى. ول سارىننىڭ ادەبيەتتە وتكىر جىرلانۋىنا اقىن دۋلات باباتاي ۇلى قايتالانباس كوركەمدىك تا­سىلمەن جاڭا ءسوز, وبرازدار توبىن ادەبيەتكە ەندىرىپ, اقىندىق ونەردىڭ شى­ڭىنا جەتتى. ويتكەنى ول ايتقان تەڭدەسى جوق اقىندىق ونەر دۋلاتتى كلاسسيك اقىن دەڭگەيىنە كوتەردى. كلاسسيك اقىن اتانۋ وڭاي الىنار قامال ەمەس. كلاس­سيك بولۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, باسقالار الا الماس ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەنى قاي­تالانباس اقىندىق ونەر كۇشىمەن تاني الۋى – باس­تى شارت, ەكىنشىدەن, ءوزى كوتەرىپ وتىرعان انتيكولونيالىق تاقىرىپقا ساي ولەڭ ورنەگىن تاۋىپ, سونى ءسوز وبرازدارىن ەندىرۋدە قالىڭ تىڭداۋشىنى باۋراپ الۋى شارت. پوەزيادا وسى ەكى شارتتى ورىنداي السا عانا كلاسسيك اتانادى.

ەلەۋلى ءبىر قۇبىلىس – دۋلات اقىن مۇراسىندا جەلىلى ۇيقاستى جەتىلدىرىپ, ول ۇيقاستىڭ جاڭاشا, بۇرىن قازاق پوە­زياسى تاريحىندا بولماعان تۇرلەرىن الىپ كەلدى. دۋلات اقىن ەندىرگەن جەلىلى ۇيقاستىڭ ولەڭ ورنەكتەرىنە كوز جىبەرسەك, تومەندەگىدەي عاجاپ قۇبىلىستاردى كوز الدىمىزدان وتكىزەمىز: 

 «تىرناقتاي مەڭى سولعان سوڭ» (دۋلات, 98-بەت) 17 شۋماق ولەڭىندە دۋلات جەلىلى ۇيقاستىڭ ەجەلگى ءتۇرىن قايتالاماي, بىراق ەسكى ورنەك قالپىنا سۇيەنە وتىرىپ وزىنشە جاڭا ولەڭ ورنەگىن ەندىرىپ, جەتىلدىرگەن اقىندىق ىزدەنىستىڭ تەڭدەسىز ۇلگىسىن كورسەتەدى:

تىرناقتاي مەڭى بولعان سوڭ,

                                                   ححححح  ححح 8 ا

تارلان تارتىپ وڭعان سوڭ,

                                                   حححح ححح    7 ا

تۇگىنە كىر قونعان سوڭ,

                                                   حححح ححح    7 ا

ءمىنسىز, مەڭسىز, كىرشىكسىز

                                                   حححح ححح    7 ءا

شاڭقان بولماي, قىلاڭ با؟

                                                   حححح ححح    7 ب

تۋ ۇستاپ تۇلپار جاراتپاي,

                                                   ححححح ححح  8 ا

الدىنان توپ تاراتپاي,

                                                   ححححح ححح  8 ا

ەلدى اۋزىنا قاراتپاي,       حححح ححح    7   ا

جاي وعىنداي وق اتپاي,     حححح ححح    7   ا

انادان تۋدىم دەگەن مەن

                                                   حححح ح ححح 8 ا

باستاماعان ەر ۇلان با؟

                                                   ححححح ححح  8 ءا 

11 تارماق

الىپ ەر توڭا بيلىگىندەگى تۇران جە­رىنىڭ جەر كولەمى, ياعني شەكاراسى: «قا­زىرگى ءبۇتىن تۇرىك قالالارىنىڭ شەكاراسى – وزگەنتتەن كاسپيگە, شىنعا دەيىن سوزىلادى. ۇزىندىعى بەس مىڭ فارساح, ەنى ءۇش مىڭ فارساح, بارلىعى سەگىز مىڭ فارساح». ء(بىر فارساق 6 شاقىرىم دەپ ەسەپتەلسە, 8000ح6كم =48 000, ياعني 5ملن شارشى شاقىرىم) م.قاشقاري. «تۇرىك سوزدىگى» 3-توم, 213-بەت.

ءبىرىنشى شۋماقتا ولەڭ تارماعى بەسەۋ بولسا, سونىڭ ءتورت تارماعى بىركەل­كى ۇيقاسپەن جىرلانىپ وتىرادى دا, بە­سىنشى ولەڭ تارماعى تىرەك ءسوز رەتىندەگى ۇيقاسقا اينالىپ وتىرادى («قىلاڭ با»). ال ەكىنشى ولەڭ شۋماعى التى تارماقتى بولىپ كەلدى دە, بەس تارماعى بىركەلكى ۇيقاسپەن بەرىلەدى دە («ا»), سوڭعى التىنشى تارماعى («ۇلان با») دەگەن تىرەك ۇيقاسپەن اياقتالىپ وتىرادى. بۇل ولەڭ ورنەگىن دۋلات اقىن قازاق پوەزياسىندا قانداي دەرەك-ماعلۇماتقا سۇيەنە وتىرىپ اكەلدى ەكەن؟ دۋلات اقىن مۇراسى XV-XVIII عاسىرداعى اۋىزشا قالىپتاسقان قازاق پوەزياسىن جازباشا پوەزيا تۇرىنە تۇسىرگەن. ءۇش عاسىر ىشىندە (XV-XVIII) قازاق پوەزياسى كوشپەلى ءومىر تۇسىندا اۋىزشا پوەزيا تۇرىندە قالىپتاستى. XVIII عاسىر باسىندا رەسەي يمپەرياسى قازاق جەرىنە بىرتىندەپ اسكەري قورعاندار سالىپ, سىرتتان اينالا قورشاي باستادى. بۇل ارەكەتتى شورتانباي اقىن

«اينالا قورشاپ ماڭدى الدى,

قامالىپ قازاق ساندالدى», –

دەپ قازاق حالقىنىڭ جەردەن ايرىلۋ قاسىرەتىنە قامىعا وتىرىپ وي تولعاۋى ءومىر شىندىعى ەدى. بۇل قۇبىلىس قوجا­بەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا تولىق ءارى تەرەڭ بىلگىرلىكپەن سۋرەتتەلگەن تاريحي شىندىققا قانىعامىز.

جەلىلى ۇيقاس اباي پوەزياسىندا دا ورىن الىپ, قولدانىسقا تۇسكەن ۇلگىلەرىن ۇشىراتا الامىز. مىسالى, «كەلدىك تالاي جەرگە ەندى» ولەڭىندە ايقىن كورىنىس بەرگەن جەلىلى ۇيقاس ءتۇرى:

قىزىل ءتىلىم بۋىنسىز,                  ا

سوزىمدە جاز بار شىبىنسىز,      ا

تىڭداۋشىمدى ۇعىمسىز               ا

قىلىپ ءتاڭىرىم بەرگەندى              ب

كوڭىلدە قايعى, قالىڭ زار,

ايتاتۇعىن ءسوزىم بار,

سالسىن قۇلاق ۇققاندار,

ءوربى, ءسوزىم, ءوربى ەندى!

اباي ءوز ولەڭ شۋماقتارىندا دۋلات­تان كەلگەن جەلىلى ۇيقاستى قالىپتاسقان ءداستۇر رەتىندە قابىلداپ, وزىندىك سو­نى قۇبىلىسقا اينالعان اقىندىق شەبەر­لىكتىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتەدى. جەلىلى ۇي­قاس ورنەگى البان اساننىڭ جەتىسۋ جە­رىن جاۋلاعان ورىستىڭ وتارشىلدىق سايا­ساتىن سىناعان ولەڭدەرىندە دە ۇشى­راسادى:

 تۇلپاردان ەسەك وزدى,                 ا 8

 اقىلماننان ەسەر وزدى,              ا 8

 شىن سوزدىدەن وسەك وزدى,           ا 8

 اجەپ سۇمدىق زامان بولدى.     ب 8

 كارىپ اسان مەنىڭ اتىم,

 تىڭدا مەنىڭ جازعان حاتىم,

 اجەپ سۇمدىق زامان بولدى, –

دەگەن ولەڭىندە ءداستۇرلى جەلىلى ۇيقاس­پەن جازىلعان ولەڭ ورنەگى دە ءداس­تۇرلى جولدى ۇستانعانى كورىنىپ تۇر. قا­زاق پوەزياسىنداعى دۋلات اقىن شى­عار­ما­لارىنا العاشقى رەت جىرلانعان جەلىلى ۇيقاس ءتۇرى داستۇرگە اينالىپ, ءار اقىن وزىنشە جىرلاپ, داستۇرگە ەنگەن قۇبىلىس بەلگى بەرىپ دارالانىپ تۇرادى. ياساۋي جەلىلى ۇيقاستى قارا ولەڭ تۇرىندە جازىپ تاراتسا, ياساۋيدەن كەيىن الىپ ولەڭ ورنەگىن داستۇرگە اينالدىرعان – دۋ­لات, اباي, البان اسان, شاكارىم جىر­اۋ­لىق سارىنمەن جازىلعان ولەڭ ورنەگىن وزدەرىنشە دامىتادى.

ابايدىڭ باس شاكىرتى – شاكارىمنىڭ قازاق پوەزياسىنا اباي ەندىرگەن جەلىلى ۇيقاس ءتۇرىن مەيلىنشە جەتىلدىرىپ, جەلىلى ۇيقاستىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ورنەكتەرىن سالۋ ارقىلى قازاق پوەزيا­سىنا ەندىرگەن جاڭالىقتارىن تالداي باستاساق, جەلىلى ۇيقاستىڭ سان الۋان ولەڭ ورنەكتەرىنە ۇشىراسامىز. شاماسى, جەلىلى ۇيقاستىڭ ياساۋي ومىرگە اكەلگەن, ءداستۇرلى جولمەن دامىتقان اقىندىق شەبەرلىگىمەن جارىسقانداي اسەردە قالامىز. «جاستىق تۋرالى» ولەڭىندە (1870 جىل) جەلىلى ۇيقاستىڭ العاشقى بەلگىلەرى كورىنىس بەرگەندەي بولادى:

 ۇجىماقتىڭ قورى,                    ا

 ىزدەدىم سونى                              ا

 تال بويىنىڭ كىرى جوق.              ب

 بويى بار سىمداي                     ا

 بەلى بار قىنداي                        ا

 مۇشەسىنىڭ ءمىنى جوق. ب

 قىز وسىنداي بولار ما,

 ونى سوككەن وڭار ما؟ (26 ب.)

  وسى ولەڭ جەلىسىندە جەلىلى ۇيقاستىڭ كونە زاماندا باستاپقى بەلگىلەرى كورىنىس بەرگەندەي ەلەس بەرەدى. شاكارىمنىڭ 178 ولەڭىنىڭ 11-ءى تازا جەلىلى ۇيقاسپەن جازىلعان. جەلىلى ۇيقاس ب.ز.د. 626 جىلى جوقتاۋ ولەڭ تۇرىندە حاتقا تۇسسە, دۋلات, اباي, شاكارىم ولەڭىندە دامىتىلعان جاڭا قۇبىلىستى كورەمىز. شاكارىم قازاق پوەزياسىندا قولدانىسقا تۇسكەن جەلىلى ۇيقاستى جەتىلدىرە دامىتىپ, ونى سان ءتۇرلى ولەڭ جىرىندا وزىنشە قۇبىلتىپ, جەلىلى ۇيقاستىڭ جاڭاشا تۇرلەنگەن سونىلىعىن اڭعارتادى.

شاكارىمنىڭ العاش رەت جەلىلى ۇيقاس­پەن جازعان ولەڭى «قالجىڭشىل قىل­جاقپاس» دەپ اتالادى. ياساۋيدەن كەيىن جەلىلى ۇيقاستى قازاق پوەزياسىندا سان تۇرلەندىرىپ سان ءتۇرلى ولەڭ ورنەگىمەن دامىتقان شاكارىم عانا بولدى دەپ تا­عى ايتا المايمىز. «قالجىڭشىل قىل­جاقپاس» ولەڭىندەگى ەرەكشەلىك – ىشكى ۇيقاسقا ءمان بەرە جىرلاۋىندا جاتىر. ولەڭىنىڭ ءار شۋ­ماعىندا ىشكى ۇيقاس مەن­مۇندالاپ ساۋلە شاشىپ تۇرادى:

مازاق قىل كورىنگەن جاندى,

ونەر قىل قىلجاقتاعاندى.

سوزىڭە قۇمارىم قاندى,

جىرتاقتا, بۇلعاقتا, ءايدا!

 

جاعاسىڭ كۇلكىمەن ءجۇرىپ,

شىعاسىڭ ىشىنە كىرىپ.

الاسىڭ اۋزىنان جىرىپ,

بۇلتىلدا, جىلپىلدا, ءايدا!

شاكارىمنىڭ اتالمىش ولەڭى – جە­لىلى ۇيقاستىڭ ەڭ بيىك, كلاسسيكالىق ۇل­گىسىنە جاتاتىن قايتالانباس قۇبىلىس. ويت­كەنى ومىردەن وتكەن اقىن اتاۋلىنىڭ ەش­قايسىسى جەلىلى ۇيقاستىڭ مۇنداي ولەڭ ورنەگىن شەبەرلىكپەن جازا الماعانىنا تالاس جوق. شاكارىمنىڭ 11 ولەڭى جەلىلى ۇيقاس تۇرىمەن جازىلعان. ولەڭنىڭ مۇن­داي ءتۇرىن شەبەرلىكپەن ولەڭ ورنەگىنە سالۋ ءۇشىن اقىن ولەڭ تەورياسىنىڭ تاريحىمەن تەرەڭ تانىسقانىن:

ءسوزىمدى ولشەپ قاراڭىز

ۋازىنگە ءدال شىعا ما؟

قازاق دەگەن بالاڭىز

ءۋازىڭدى دە ۇعا ما؟

دەگەن سۇراۋدى الدىمىزعا قويادى. حV عاسىردا قازاق حاندىعى زامانىندا قازاق ولەڭىن اۋىزشا ايتۋ پوەزيانىڭ جولىنا تۇسكەن تابيعي قۇندىلىقتا بولسا, ب.ز.د. ءVىى عاسىردا قولدانىلعان جەلىلى ۇيقاستىڭ تابيعي جالعاسى دەپ بىلەمىز.

 اباي مەن شاكارىم ولەڭ تەورياسى تۋرالى شاعاتاي, اراب, پارسى تىلدەرىندە جازىلعان كىتاپتارمەن مول تانىس بول­عانى سەبەپتى دە ءۋازىن تۋرالى (ولەڭ ول­شەمى) ار­نايى ەسكەرتۋى جاي نارسە ەمەس. حV عا­سىرداعى دۋلات ۇلىسىنان شىققان شايح ءتارازيدىڭ «كوركەمسوز ونەرى» قولجازبا دەرەگىمەن تانىس بولعان دەپ بىلەمىز. سە­بەبى شايح تارازي ولەڭ تەورياسى تۋرا­لى قولجازباسىندا اراب, پارسى, شاعا­تاي, تۇرىك تىلىندەگى ولەڭ جولدارىنان ماتىن­دىك مىسالدار كەلتىرىپ تالداۋىن اباي, شاكارىم بىلگەن. ءۋازىن (ولەڭ ولشەمى) دە­گەن تەرمين ءسوزدى ءوزى قولدانىپ, بۇل ما­سەلەنى تاني الماعان وقىرماندارىن سىن­عا الادى. سول شاكارىمنەن كەيىنگى اقىندار زامانىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە بايلا­نىس­تى پوەزيا تۋرالى الەۋمەتتىك اعىم­نىڭ, فورماليستىك كومپاراتيۆتىك, تاپ­تىق باعىتىن باستى قۇبىلىس رەتىندە جىر­لاۋعا ۇرىنعان ۇرانشىل اقىندار توبى باسىم بولىپ, 3000 جىل بويعى ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحي ورنى بار جەلىلى ۇيقاستان قول ءۇزىپ كەتتىك. 

 

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,

پروفەسسور