عۇلاما فيلوسوفياسىنداعى باقىتتى ادام كونتسەپتسياسى

ءال-فارابي – عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىمەن دەرلىك, اينالىسىپ, 150-دەي عى­لىمي تراكتات جازىپ, ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىرعان ەنتسيكلوپەديست عۇلاما, ورتا عاسىرلارداعى تۇركىلىك, يسلامدىق وركەنيەتتىڭ جارىق جۇلدىزى. ونىڭ ەسىمى الەمدىك وركەنيەتتىڭ تاريحىندا ايگىلى ويشىل, فيلوسوف, ماتەماتيك, فيزيك, استرونوم, الەۋمەتتانۋشى, ءتىلشى, ءسوز ونەرىن, ساز ونەرىن زەرتتەۋشى رەتىندە كەڭىنەن تانىمال بولدى.

 ول «عىلىمداردىڭ جىكتەلۋى تۋرالى ءسوز» اتتى ەڭبەگىندە عىلىمدى بەس سالاعا ءبولىپ جىكتەيدى:

ء «بىرىنشىسى – ءتىل ءبىلىمى جانە ونىڭ بولىمدەرى;

ەكىنشىسى – لوگيكا جانە ونىڭ بولىمدەرى;

ءۇشىنشىسى – ماتەماتيكالىق عىلىمدار. بۇلار: اريفمەتيكا, گەومەتريا, وپتيكا, تالىمدىك استرونوميا, مۋزىكا عىلىمى, اۋىرلىق تۋرالى عىلىم, مەحانيكا;

ءتورتىنشىسى – فيزيكا جانە ونىڭ بولىكتەرى, ءدىني ءىلىم جانە ونىڭ بولىمدەرى;

بەسىنشىسى – ازاماتتىق عىلىم جانە ونىڭ بولىمدەرى, ءدىني ءىلىم جانە ونىڭ بو­لىم­دەرى» ء(ابۋ ناسىر ءال-فارابي. تاڭ­دامالى تراكتاتتارى. الماتى, «ارىس», 2009, 15-بەت).

ورتا عاسىرلارداعى عىلىم ءبىرتۇتاس, ءالى ىشتەي جىكتەلىنىپ, جەكە سالا بولىپ قالىپتاسا قويماعان بولاتىن. سون­دىق­­تان دا عالىمدار ءومىردىڭ, بارلىق عى­لىم سالالارىنىڭ ورتاق امبەباپ زاڭدى­لىقتارىن زەرتتەيتىن فيلوسوف بولدى. ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ سالماقتى جاعى عىلىمنىڭ فيلوسوفيالىق ماسەلەلەرىن زەردەلەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەرىندە عىلىم­نىڭ اسا ماڭىزدى پروبلەمالارى كوتەرىلىپ, عۇلامانى اسقان ويشىل, كەمەڭگەر فيلوسوف رەتىندە الەمگە تانىتتى.

يدەاليزم مەن يسلامنىڭ نەگىزگى قا­عي­دالارىنان باستاۋ الاتىن ءال-ءفارا­­بي­دىڭ فيلوسوفياسى ماتەرياليزمگە ارقا سۇيەيتىن باتىستىڭ فيلوسوفياسى­نان وز­گەشەلەۋ كەلەدى. عالىم مۇراسىن زەرت­تەۋ­شىلەر ءال-فارابي فيلوسوفيا­سىنا تىرەك بولعان ءۇش دايەكتەمەنى كور­سە­تەدى: «1) دۇنيەنى ماڭگىلىك دەپ تانۋ; 2) زەرتتەۋ ءپرينتسيپى رەتىندەگى دەتەر­­مي­نيزم; 3) پاراسات جايىنداعى ءىلىم, بۇل ءىلىم­نىڭ ادام جانىنىڭ ماڭگى ولمەي­تىن­دىگى بەكەر دەيتىن قورىتىندىعا بەيىم تۇرعاندىعى» (ب.م.كەدروۆ, ش.ە.ەسەنوۆ, ا.ح.قاسىمجانوۆ. ءال-ءفارابيدىڭ فيلو­سوفيالىق كوزقاراستارى. كىتاپتا: ءابۋ ناسىر ءال-فارابي. باقىت تۋرالى كىتاپ. الماتى, 2015, 20-بەت).

ءال-فارابي عىلىم سالالارىن جۇيەلە­گەندە, ەڭ الدىنا ءتىل ءبىلىمىن قويادى. ويت­كەنى, «بۇل ايتىلعانداردىڭ بارلىعىن پايىمداۋ جولىمەن – ءوز ويىمىزدى قا­لاي جەتكىزۋ كەرەكتىگىنەن, ۇيرەتۋ نەمەسە ۇيرەنۋ كەرەكتىگىنەن, قالاي بايانداۋ, سۇراۋ, جاۋاپ بەرۋ كەرەكتىگىنەن ابستراكتسيالانۋ ارقىلى تاپتىق. وسى سەبەپتى بارلىق عىلىمداردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىرىنشى عىلىم ءتىل تۋرالى عىلىم دەيمىن. ول زاتتارعا, ياعني سۋبستانتسيا مەن اكتسيدەنتسيالارعا اتاۋ بەرەدى. ەكىنشى عىلىم – گرامماتيكا, ول اتاۋلاردى قالاي رەتتەۋ كەرەكتىگىنە, سۋبستانتسيالار مەن اكتسيدەنتسيالاردىڭ ورنالاسۋىن بىلدىرەتىن سوزدەر مەن سوي­لەمدەردى جانە سودان شىعاتىن سالدارلاردى قۇراستىرۋعا ۇيرەتەدى». بۇل جەردە عۇلامانىڭ ادامنىڭ ادام رەتىندەگى سانالى تىرشىلىگىندە, ادامنىڭ ءومىردىڭ قۇپيالارىن تانىپ-بىلۋىنە كومەكتەسەتىن عىلىمي ىزدەنىستەرىندە ءتىلدىڭ ايرىقشا ورنىنا ەرەكشە ءمان بەرگەندىگى كورىنەدى.

ءال-ءفارابيدىڭ انىقتاۋىنشا, ءتىلدىڭ سان قىرلى قىزمەتى تىكەلەي لوگيكامەن بايلانىستى: «ول قورىتىندى الۋ ءۇشىن لوگيكالىق فيگۋرالارعا ساي بايانداۋىش سويلەمدەردى قالاي ورنالاستىرۋ كەرەكتىگىنە ۇيرەتەدى. سولاردىڭ ارقاسىندا ءبىز تانىماعاندى تانيمىز, نەنىڭ اقيقات, نەنىڭ جالعان ەكەندىگى تۋرالى پىكىر ايتامىز» (سوندا).

«پوەزيا (ونەرى) تۋرالى» تراكتاتىندا ول نەگىزىنەن, ارابتىڭ ءسوز ونەرى جايلى ويلارىن باسقا ەلدەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, اڭگىمەلەيدى. ولەڭدەگى دىبىستىڭ, ىرعاقتىڭ, باسقا دا بولىكتەردىڭ, شارت­تاردىڭ, ايتىلىمنىڭ ۇيلەسىم تابۋى زاڭ­دىلىق دەيدى. بۇل جەردە ءسوز ونەرىنىڭ بەينەلەۋشىلىك سىپاتى باسقالارمەن سا­لىس­تىرا وتىرىپ, ءدال كورسەتەدى.

ونىڭ «پوەزيا (ونەرى) تۋرالى» تراك­تاتىنداعى «دەمەك, ونەر ەكى تۇرگە بولىنەدى: بىرەۋىنىڭ ماقساتى تاماشا كوركەمدىككە يە بولۋ, ەكىنشىسىنىڭ ماقساتى پايداعا يە بولۋ»; «تەك تاماشا كوركەمدىككە جەتۋ­دى ماقسات ەتەتىن ونەر فيلوسوفيا دەپ, نە­مە­سە ابسوليۋتتىك ماعىنادا ايتقاندا, دا­نا­لىق دەپ اتالادى» (سوندا, 35-بەت) – دە­­گەن پىكىرلەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزى­نىڭ ماڭىزىن جويعان جوق. عۇلامانىڭ «بار­لىق پوەتيكالىق شىعارمالار ءبىر نارسەنى قيالمەن جاقسى بەينەلەۋ ءۇشىن عانا شىعارىلعان» (233-بەت) – دەگەن وي تۇيىنىندە ءسوز ونەرىنىڭ باستى قاسيەتى اشىلعان.

عالىمنىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىن­دارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتات», «باقىتقا جەتۋ جايىندا», «باقىت جولىن سىلتەۋ», «ازاماتتىق ساياسات», «سوعىس پەن بەيبىت ءومىر تۋرالى كىتاپ», «قوعامدى زەرتتەۋ كىتابى» ەڭبەكتەرىندە ادام قايتسە, باقىتتى بولادى, ادامدار باقىتتى ءومىر سۇرە الاتىن قوعامدىق قۇرىلىس قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭدەپ بارادى.

ءال-فارابي قوعام دۇرىس بولۋ ءۇشىن وندا ءومىر سۇرەتىن ادامدار دۇرىس بولۋ كەرەك دەپ بىلەدى. ال ادامداردىڭ الدىنا بەلگىلى ءبىر ماقسات قويىپ, سوعان جەتۋ ءۇشىن بارىنشا ۇمتىلاتىنى بەلگىلى. سوندا ادام تىرشىلىگىنىڭ بار ءمانى باقىتتى بولۋعا سايادى. «ەكىنشى ۇستاز» ادام ءومىرىنىڭ ەڭ جوعارى ساتىسى سانالاتىن «باقىت» كاتەگورياسىنا توقتالىپ, وعان فيلوسوفيالىق تۇرعىدان سيپاتتاما, تەرەڭ تالداۋلار جاسايدى. ول «ادامزات كەمەلدىگىنىڭ ەڭ بيىك دارەجەسىنە جەتكەن» ادامدى باقىتتى ادام سانايدى. ادام باقىتتى بولۋ ءۇشىن ول ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەلدىڭ باسشىسى دا كەمەل ادام بولۋى كەرەك», «ادامدار ىشىندەگى ەڭ تاڭداۋلى جان ءبىرىنشى باسشى بولۋعا ءتيىس» دەپ بىلەدى. وسىنداي ويمەن باسشىعا قويىلاتىن التى تالاپتى اتايدى:

ء«بىرىنشى شارت – دانا بولۋ.

ەكىنشى شارت – قالاعا ارناپ ءبىرىنشى يمامدار (باسشى, د.ى.) بەلگىلەگەن زاڭ­دار­دى, ەرەجەلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى جادىندا ساقتاپ, جەتىك ءبىلۋ, ءوزىنىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتىن وسىلارعا سايكەس جۇرگىزۋ.

ءۇشىنشى – بۇرىنعىلاردان ءتيىستى زاڭ ساق­تالماعان جاعدايدا, ءبىرىنشى ادامدار­دىڭ ۇلگىسىمەن ارەكەت جاساي وتىرىپ, بۇل جونىندە تاپقىرلىق كورسەتۋ.

ءتورتىنشى – ءبىرىنشى يمامدار اڭداي الماعان نارسەلەردى بۇرىننان قالىپ­تا­سىپ قالعان جاعدايدى دا, بولاشاق وقيعا­لاردى دا قالاعان كەزىندە تانىپ-ءبىلىپ وتىرارلىقتاي تاپقىر دا بىلگىر بولۋ; ءوزىنىڭ وسىنداي ءىس-ارەكەتىندە ول حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى ماقسات ەتۋگە ءتيىس.

بەسىنشى – ءبىرىنشى يمامداردىڭ زاڭدا­رىن جانە سولاردان كەيىن, ولاردىڭ ۇلگى­سى بويىنشا ءوزى بەلگىلەگەن زاڭداردى ورىن­داۋ­عا جۇرتتى ءوز سوزىمەن جىگەرلەندىرە ءبىلۋ.

التىنشى – اسكەري ىستەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى دارەجەدە قايراتتى بولۋ, ونىڭ بەر جاعىندا اسكەري ونەردى قىزمەت بابىنداعى ونەر رەتىندە جانە بيلەۋشى ونەر رەتىندە ءبىلىپ الۋ».

عۇلاما «ادامدار ىشىندەگى ەڭ تاڭداۋلى جان ءبىرىنشى باسشى بولۋعا ءتيىس...» (سوندا, 356-بەت) – دەپ, نەگىزگى ويىن نىعىرلاي تۇسەدى. سوندا ەڭ تاڭداۋلى, كەمەلدىككە جەتكەن باقىتتى ادام قانداي ادام؟ بۇل ساۋال – ادامزات قوعامىن ادام-اتا جارالعالى بەرى ويلاندىرىپ كەلە جاتقان ماڭگىلىك ماسەلە. ءال-فارابي «باقىت جولىن سىلتەۋ», «باقىتقا جەتۋ جايىندا», «مەملەكەت­تىك قايراتكەردىڭ ناقىل سوزلەرى», «قايى­­رىم­دى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستا­رى» سەكىلدى ەڭبەكتەرىندە وسى ماسەلەگە تە­رەڭدەي بارىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ قۇنىن جويماعان باعالى پىكىرلەر ايتتى. جاھاندانۋدىڭ سالدارىنان الەم داعدارىسقا, توقىراۋعا ۇشىراپ وتىرعان مىنا زاماندا ءال-ءفارابيدىڭ گۋمانيستىك يدەيالارعا نەگىزدەلگەن عىلىمي وي-پىكىر­لەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى كورىنىپ تۇر.

ءال-فارابي ومىرگە كەلگەن ءاربىر ادام باقىتتى بولۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەدى دەيدى: «با­قىت – ءاربىر ادام ۇمتىلاتىن ماقسات...» ء(ال-فارابي. الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار. الماتى, «عىلىم», 1975, 3-بەت), «جان بىتكەننىڭ ءبارى ەڭ بيىك كامەلەتتىككە جەتۋ ءۇشىن جارالعان, ول بۇعان وزىنە ءتان بولمىس ساتىسىنا سايكەس جەتە الادى» ء(ال-فارابي. فيلوسوفيالىق تراكتاتتار. الماتى, 1973, 347-بەت).

ادامنىڭ باقىتقا جەتۋ جولىنداعى كۇرەسىندە ءۇش ءتۇرلى جاعدايدى باسىنان وتكەرەدى. ولار: «1. بۇل – ارەكەتتەر, ادام ءوزىنىڭ دەنە مۇشەلەرىن پايدالانۋ ءۇشىن كەرەكتى ارەكەتتەر, مىسالى, ورنىنان تۇرۋ, وتىرۋ, كولىككە ءمىنىپ ءجۇرۋ, كورۋ, ەستۋ ءۇشىن كەرەكتى ارەكەتتەر. 2. جان ەففەكتىلەرى. مىسالى, قۇشتارلىق, راحات, قۋانىش, اشۋ, قورقىنىش, جابىرقاۋ, كۇيىنۋ, قىزعانىش جانە سول سياقتىلار. 3. اقىل-پاراسات. بۇل ءۇشىنشىسى ادامنىڭ بۇكىل ءومىر بو­يىندا بولادى نەمەسە كەيدە بولىپ, كەيدە بولمايدى».

وسى ۇشەۋدىڭ ىشىندەگى اقىل-پاراسات – ادامداردىڭ باقىتتى بولۋى ءۇشىن اللا­نىڭ سىيلاعان سىيى. «ادام ناق وسى اقىل ارقىلى ادام بولعان...»; «اقىل-پاراسات كۇشى – ادامنىڭ ويلاۋىنا, پايىمداۋىنا عىلىم مەن ونەردى ۇعىنۋىنا جانە جاقسى قىلىق پەن جامان قىلىقتى ايىرۋىنا كومەكتەسەتىن كۇش» (سوندا, 194-بەت).

اقىلدى, پاراساتتى بولۋ ءۇشىن ادام ءومىر بويى وقۋمەن, وقىعاندارىن بويى­نا توقۋمەن, جاقسىلاردان ۇيرەنۋمەن وتەدى: «ۇيرەتۋ دەگەنىمىز – حالىقتار مەن قالالارعا تەوريالىق ىزگىلىكتەردى دارىتۋ دەگەن ءسوز». جاقسى تاربيەمەن دۇرىس باعىتتا بەرىلگەن ءبىلىم ادامدى كەمەلدىككە, دانالىققا قاراي باستايدى. «دانالىقتىڭ ەرەكشەلىگى – ءاربىر تۇپكى نارسەنىڭ شەكتى سەبەپتەرىنىڭ وعان مالىمدىلىگى بولسا جانە ادام ءومىرىنىڭ ماقساتى باقىت بولسا, ال ماقسات سول سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولسا, وندا, دانالىق دەگەنىمىز, شىن باقىت بولىپ تابىلاتىن زات تۋرالى ءبىلىمنىڭ بىزگە بەرەتىنى بولىپ شىعادى. دانالىق دەگەنىمىز – شىن باقىت تۋرالى ءبىلىم بەرەتىن نارسە, ال پايىم­داعىشتىق – باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ورىن­داۋ كەرەك بولاتىن ارەكەتتەر تۋرالى ءبىلىم­نىڭ بەرەتىن دۇنيەسى» ء(ال-فارابي. با­قىت تۋرالى كىتاپ. الماتى, 2015, 16-بەت).

باقىت دەگەننىڭ نە نارسە ەكەندىگىن جان-جاقتى بىلىمدارلىعىنىڭ, ويشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا جان-جاقتى تۇسىندىرەدى; ءارتۇرلى قىرىنان سيپاتتايدى:

«كەيبىرەۋلەر ءلاززات الۋدى ەڭ جوعارى باقىت دەپ, ەسەپتەيدى. ەندى بىرەۋلەر باي­لىقتى باقىت دەپ, سانايدى. ءۇشىنشى بىرەۋ­لەر باقىتتى سول ەكەۋىنىڭ ۇشتاسۋى دەپ بىلەدى» (سوندا, 311-312 بەتتەر);

«باقىت دەگەنىمىز – يگىلىكتەردىڭ ىشىن­دەگى ەڭ قادىرلىسى, ەڭ ۇلكەنى جانە ەڭ جەتىل­گەنى...» (سوندا, 5-بەت);

«...ءبىز فيلوسوفيانىڭ ارقاسىندا با­قىت­قا جەتەمىز. ال ونى ءبىز جاقسى اقىل-پا­را­سات ارقىلى مەڭگەرەمىز» (سوندا, 36-بەت);

«ەڭ دۇرىسى, باقىت – وقىعاندا, ساباق العاندا, ءبىلىمدى يگەرۋ, ءارتۇرلى ونەرلەردى ۇيرەنگەندە, ولاردى يگەرۋ, (ولارعا سايكەس) جۇمىستاردى ورىنداۋ سياقتى يگىلىكتى ىستەر ارقىلى قول جەتەتىن ماقسات» (سوندا, 258-بەت);

«باقىت – ءوز باسىڭ ءۇشىن كوكسەيتىن يگىلىك; بۇعان ەشبىر جاعدايدا جانە ەشقا­شاندا باسقا نارسەگە بولا تالپىنبايدى, ويتكەنى (باقىتتىڭ) ارجاعىندا ادامنىڭ قولى جەتە المايتىن بۇدان ارتىق نارسە جوق. باقىتقا جەتۋگە كومەكتەسەتىن ەر­كىن ارەكەت – تاماشا ارەكەت. مۇنى تۋعى­زا­تىن ادەت-عۇرىپ – قايىرىمدىلىق. باقىتقا (جەتۋگە) بوگەت جاسايتىن ارەكەت جامان نەمەسە سۇمپايى ارەكەت بولماق. بۇل ارەكەتتى تۋعىزاتىن ادەت-عۇ­رىپ – كەمشىلىك, كەسەپات, پاسىقتىق» (سوندا, 179-بەت).

ء ال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە, ادام ءومىرىنىڭ ءمانى مەن ءسانى, ەڭ جوعارعى شىڭى بولىپ سانالاتىن باقىت جاننىڭ بايلىعىنا, ادام­گەرشىلىككە نەگىزدەلەدى. «جاقسى مى­نەز-ق ۇلىق پەن اقىل كۇشى بولىپ, ەكەۋى بىرىك­كەندە – بۇلار ادامشىلىق قاسيەتتەر بولىپ تابىلادى» (سوندا). جانى جايساڭ, ادامگەرشىلىگى مول ادامداردىڭ مىنەز-قۇل­قى دا جاقسى كەلەدى. جاقسى مىنەز-ق ۇلىق ءبىلىم الۋ, ۇيرەنۋ بارىسىندا كوبىنە تار­بيەمەن قالىپتاسادى.

«ادامنىڭ بويىنا دارىعان, حالىقتار مەن قالا تۇرعىندارىنا ءتان جانە بۇل دۇنيەدە تيەسىلى باقىتقا جەتۋىنە, و دۇنيەدە اسقان راحاتقا كەنەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن ءتورت ءتۇرلى نارسە بار, بۇلار: تەوريالىق ىزگىلىكتەر, ويشىلدىق ىزگىلىكتەر, ەتيكالىق ىزگىلىكتەر جانە پراكتيكالىق ونەرلەر».

«ادامنىڭ يگى قىلىقتارى مەن جاقسى ارەكەت­تەرىن جاساۋعا كومەكتەسەتىن جان قاسيەتتەرى – ىزگىلىكتى قاسيەتتەر, ال ادامنىڭ پاسىق ىستەر مەن وڭباعان ارەكەتتەر جاساۋىنا سەبەپشى بولاتىندارى – سۇرقيالىق, كەمشىلىك نەمەسە وپاسىزدىق بولىپ تابىلادى».

ادامنىڭ سانالى ءومىرىن قامتاماسىز ەتەتىن – دەنىنىڭ ساۋلىعى مەن جان ساۋ­لىعى. وسى ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ساي, ۇيلەسىم تاپ­قاندا عانا ادام باقىتتى بولا الادى. دەنساۋلىقتى دارىگەر قاداعالاسا, جان ساۋلىعى – اسا كۇردەلى; ول ادامنىڭ ءوزى­نىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىنان باستاپ, العان بىلى­مىنە, تاربيەسىنە, ومىرلىك ماقساتىنا, ما­ماندىعىنا, قورشاعان الەۋمەتتىك ورتا­سىنا سياقتى كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى.

«دەنە سياقتى جاندا دا وزىنە ءتان دەن­ساۋ­لىعى جانە ناۋقاسى بولادى. جان­نىڭ ساۋلىعى سول, ونىڭ ءوزىنىڭ جانە بول­شەك­تە­رىنىڭ جايى جاقسى بولۋىنىڭ اسەرىنەن ءاردايىم ىزگى قىلىقتار كورسەتىلەدى, يگىلىكتى ىستەر ىستەلەدى جانە تاماشا ارەكەتتەر جاسالادى. ال جاننىڭ ناۋقاستىعى سول, ونىڭ ءوزىنىڭ جانە ونىڭ بولشەكتەرىنىڭ جايى ناشار حالدە بولۋىنىڭ اسەرىنەن ءاردايىم جامان قىلىقتار كورسەتىلەدى, ازعىندىق ىستەر ىستەلەدى جانە سوراقى ارەكەتتەر جاسالادى». «جامان مىنەز-ق ۇلىق – رۋحاني كەسەل». جان سۇلۋلىعى, جاقسى مىنەز ادامدى قايىرىمدى ەتەدى. «قايىرىمدىلىق ادامدار جانىنان بەرىك ورىن العاندا, نە ادامدار ۇستامدى بولعاندا, قالالاردا تەرىس قىلىقتار جويىلادى» (سوندا, 201-بەت).

ومىردەگى ادامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى وقىعان, وقىماعان, جوعارى ءبىلىمدى دەگەندەي, تۇرلىشە بولۋى – زاڭدى. وسىنداي ادام­دار تۋرالى «اقىل-ەستىڭ تىلەگەنىن (جا­ساۋعا) پاراساتى جانە باتىلدىعى جەتە­تىن ەستى ادامدار بولادى. مۇنداي (ادام­داردى) ءبىز ادەتتە, ءوزىنىڭ لايىعىنشا, ەرىك­تى ادام دەپ اتايمىز, ال ەندى ءوز بو­يىن­­دا وسى ەكى (قاسيەت) جوق ادامداردى حا­يۋان تارىزدەس ادامدار دەپ اتايمىز, ال تەك اقىل-ەسى عانا جەتىپ, باتىلى بار­ماي­تىنداردى جاراتىلىسىنان قۇل ادام­دار دەيمىز» (سوندا, 29-بەت) – دەگەن سيپات­تامالار بەرىلىپتى. ارى قاراي ويىن «بۇلاردىڭ ىشىندە باتىل بولا تۇرسا دا, اقىل-ەسى كەم تۇسەتىندەر بار. بۇلار ءۇشىن باسقالار اقىلعا سالىپ, پايىمدايتىن بولادى. بۇل جاعدايدا مۇنىڭ ءوزىنىڭ قامىن جەۋشى باسقا ادامدارعا بۇل نە باعىنىپ, نە باعىنبايدى. ەگەر باعىنباسا, وندا بۇل دا حايۋان تارىزدەس, ال ەگەر باعىنسا, ول كوپ ىستەرىندە تابىسقا جەتەدى جانە وسىنىڭ ارقاسىندا قۇلدار (قاتارىنان) شىعىپ, ەرىكتىلەر قاتارىنا قوسىلادى» (سوندا, 30-بەت) – دەپ جالعاستىرعان.

باقىتتى بولۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قو­لىنان كەلە بەرەر وڭاي شارۋا ەمەس. وعان ءومىردى سۇرە بىلۋگە قاجەتتى جان-جاقتى ءبىلىمى بار, جانى باي, ادامگەرشىلىگى, رۋحى جوعارى, ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن قيىن­دىقتارعا شىداپ, كۇرەسە بىلەتىن ادامدار عانا قول جەتكىزە الادى. «ەگەر ادام­نىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ماقساتى – ەڭ جوعا­رى كا­مە­­لەتكە جەتۋ بولسا, وندا ادامنىڭ وسى باقىتقا جەتۋىن كورسەتۋ ءۇشىن ونى مەڭ­گەرۋگە قابىلەتتى نارسەلەردىڭ ءبارىن الۋ كەرەك». «ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ماقساتى ەڭ جوعارى باقىتقا جەتۋ بولاتىن بولسا, ول ادام باقىت دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءبىلۋى قاجەت جانە ونى ءوزىنىڭ ماقساتى ەتىپ قويىپ, سو­عان ۇمتىلۋى قاجەت. سونان كەيىن ول با­قىت­قا جەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە ءتيىس ەكەنىن ءبىلىپ, سوعان ارەكەت جاساۋى كەرەك» (سوندا, 409-بەت).

ءال-ءفارابيدىڭ ادام كونتسەپتسياسىندا جۇرەك اسا ماڭىزدى ورىنعا يە. ويتكەنى, ادامنىڭ باقىتتى بولۋ جولىنداعى ءومى­رى­نىڭ بارلىعى وسى جۇرەك ارقىلى باسقا­رىلادى. جۇرەگى تازا, جىلى ادامدار عانا باقىتتى ءومىر سۇرە الادى. وعان سەبەپ, جۇرەك – ادامنىڭ دەنەسىندەگى ەڭ باستى ورگان; ادام انانىڭ قۇرساعىندا جاراتىلا باستاعاندا, ەڭ الدىمەن جۇرەك جاراتىلادى; ادامنىڭ باسقا دەنە مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى مي ارقىلى جۇرەككە قىزمەت ەتەدى.

«جۇرەك – باستى مۇشە, مۇنى ءتاننىڭ ەش­قانداي باسقا مۇشەسى بيلەمەيدى. بۇدان كەيىن مي كەلەدى. بۇل دا – باستى مۇشە; بىراق مۇنىڭ ۇستەمدىگى ءبىرىنشى ەمەس, ەكىن­شى, ويتكەنى ول بارلىق باسقا مۇشەلەردى بيلەيتىن بولسا, ونىڭ ءوزىن جۇرەك بيلەيدى. بىراق بۇل تەك جۇرەككە قىزمەت ەتەدى جانە جۇرەكتىڭ تابيعي نيەتىنە قاراي, بۇعان باسقا مۇشەلەر قىزمەت ەتەدى..

(مي جۇرەكتەن كەيىنگى) مۇشە رەتىندە (ارەكەت ەتەدى), باستى (مۇشە) بەيىمدەلە الماعان جەردە ونىڭ ورنىن باسادى, ونىڭ وكىلى بولادى, ءار ىسكە بەيىمدەلىپ وتىرادى; جۇرەكتىڭ ىزگى نيەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە قىزمەت ەتۋ تەك قانا ميعا ءتان قابىلەت.

ماسەلەن, جۇرەك – ىشكى تابيعي جىلى­لىقتىڭ كوزى...

مي (مۇندا) جۇرەككە قىزمەت ەتەدى, سەزىمدىك جۇيكە تامىرلارعا ءوز كۇشىن بو­يىندا ساقتايتىن قۋات بىتىرەدى, بۇل قۋات قورەكتەندىرۋشى (كۇشتەردىڭ) سەزىمتال بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى...

مۇشەلەردىڭ ىشىندە تۇڭعىش رەت جۇ­رەك پايدا بولادى, بۇدان كەيىن مي, ودان سوڭ باۋىر, ودان كەيىن كوباۋىر, سونسوڭ باسقالارى پايدا بولادى. بارىنەن سوڭ بارىپ, قيمىلعا كەلەتىنى – جىنىس مۇشەلەرى...

ۇستەم كۇشتىڭ مەكەنى – جۇرەكتە» ء(ال-فا­رابي. فيلوسوفيالىق تراكتاتتار. ال­ماتى, 1973, 289-295 بەتتەر).

ۇلى اباي دا ادامنىڭ ومىرىندەگى جۇ­رەكتىڭ اتقارار قىزمەتىنە ەرەكشە ءمان بەر­گەن. ميدا قورىتىلعان وي جۇرەكتىڭ سارابىنان ءوتىپ بارىپ, سوزگە اينالىپ, سىرتقا شىعادى. اقىننىڭ ايتۋىنشا, ءسوز «جۇرەكتەن شىقپاسا, جۇرەككە جەتپەيدى»; «بويدا قۋات, ويدا كوز بولماسا, وندايلارعا ايتپا ءسوز»; جۇرەكسىز ايتىلعان ءسوز – جال­عان ءسوز; وندايلارعا سەنبە. ءومىردىڭ ادىلەت­سىزدىكتەرىن قايناعان ىشىندە ءجۇرىپ كوپ كورگەن, بارىنشا سەزىنگەن حالقىنىڭ كوزى, سەزىمى, جىرشىسى اتانعان اقىننىڭ جۇرەگى – «قىرىق جاماۋ».

 بۇل جەردە قازاق توپىراعىنان شىققان ەكى ۇلى ايتقان وي-پىكىرلەرىنىڭ ارادا مىڭنان استام جىل ۋاقىت وتسە دە ءبىر ار­نا­دان شىعىپ جاتقانى كورىنەدى. ۇلى فيلوسوف ءال-فارابي ادام باقىتتى بولۋى ءۇشىن ول اقىل-پاراساتتىڭ يەسى, جۇرەگى تازا, جىلى بولۋى كەرەك دەسە, اقىن اباي ەڭ الدىنا ونىڭ ويىنىڭ دۇرىس بولۋىن, ياعني ميدىڭ قىزمەتىن قويادى. ەكى ۇلى دا ادام ومىرىندەگى سانداعان ويلاردى قورىتىپ, وي ويلاپ, دانالىققا, پاراساتتىلىققا جەتەلەيتىن, دۇرىس جولدى تاباتىن مي­دىڭ, سول ميدىڭ قورىتىپ ۇسىنعان «اقىل­دارىنىڭ» ىشىنەن دۇرىسىن قابىل الىپ, «جىلىلىققا وراپ», ءسوز ارقىلى سىرت­قا شىعاراتىن جۇرەكتىڭ قىزمەتتەرىن اسا جوعارى باعالاعاندىقتارى, ءبىرىن-ءبى­رى تولىقتىرا تۇسكەندىكتەرى كورىنىپ تۇر. ۇلىلاردىڭ ۇلىلىعى, ۇلىلاردىڭ ۇندەس­تىكتەرى وسىلاي بولسا كەرەك.

«ابدەن جەتىلگەن ادامداردىڭ عانا جاندارى ماڭگى ولمەيدى» ء(ال-فارابي). ء«ولدى دەۋگە بولا ما, ايتىڭدارشى, // ول­مەي­تۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان» (اباي). ءيا, اقىل-پاراساتتىڭ شىڭىنا شىعىپ, ونى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ارتتا كەلە جاتقان ۇرپاقتاردىڭ باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە كومەك­تەسەتىن «ولمەيتۇعىن ءسوز» قالدىرعان ۇلى­لاردىڭ رۋحتارى ماڭگى جاساي بەرەدى.

 

دانداي ىسقاق ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور