كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلارۋس استاناسىندا ۇيىمداستىرىلعان جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە قاتىستى. ال بۇگىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنە قاتىساتىن بولادى.
بەلارۋس استاناسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەكى بىردەي اۋقىمدى شارانى وتكىزۋگە جان-جاقتى ءارى تىڭعىلىقتى دايىندالىپتى. مينسكىنىڭ كوشەلەرىنە جوعارى دەڭگەيدەگى جيىنداردىڭ وتەتىنىن ايعاقتايتىن بيلبوردتاردىڭ ىلىنۋىنەن دە مۇنى انىق اڭعارۋعا بولادى. ال جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە جانە تمد-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە كەلەر بولساق, ساياسي ماڭىزى زور وقيعالاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن 200-گە تارتا باق وكىلى ارنايى تىركەۋدەن وتكەن ەكەن.
كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلارۋس استاناسىندا ۇيىمداستىرىلعان جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە قاتىستى. ال بۇگىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنە قاتىساتىن بولادى.
بەلارۋس استاناسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەكى بىردەي اۋقىمدى شارانى وتكىزۋگە جان-جاقتى ءارى تىڭعىلىقتى دايىندالىپتى. مينسكىنىڭ كوشەلەرىنە جوعارى دەڭگەيدەگى جيىنداردىڭ وتەتىنىن ايعاقتايتىن بيلبوردتاردىڭ ىلىنۋىنەن دە مۇنى انىق اڭعارۋعا بولادى. ال جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە جانە تمد-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە كەلەر بولساق, ساياسي ماڭىزى زور وقيعالاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن 200-گە تارتا باق وكىلى ارنايى تىركەۋدەن وتكەن ەكەن.
كەشە ەكى اۋقىمدى شارانىڭ العاشقىسى, ياعني جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى مينسكىدە جاڭادان بوي كوتەرگەن تاۋەلسىزدىك سارايىندا ءوتتى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ جانە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋدى ماقسات تۇتقان وتىرىس اياسىندا كۇن تارتىبىنە بىرنەشە ماسەلە قويىلدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىم جوباسىن ازىرلەۋ بارىسى تۋرالى بولسا, ەكىنشىسى – ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم توڭىرەگىندە ءوربىدى. بۇعان قوسا, كەڭەس شەڭبەرىندە ارمەنيانىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋ تۋرالى ءوتىنىشى, «باسەكەلەستىك تۋرالى» مودەلدى زاڭ, كەدەن وداعى اۋماعىنداعى ەسىرتكى ماسەلەسىن جۇيەلەۋ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 2012 جىلعى بيۋدجەتىنىڭ ورىندالۋى تۋراسىنداعى جىلدىق ەسەبى, سونداي-اق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس پەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ, ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ وزدەرى جاريا ەتكەن كىرىستەرى, ماتەريالدىق يگىلىكتەرى تۋرالى بەرگەن اقپاراتتارىنىڭ راستىعىن تەكسەرۋ جونىندەگى ەرەجەنى بەكىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قارالدى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس – كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ەڭ جوعارى ۇيلەستىرۋشى ورگانى. بۇل كەڭەسكە وسى ۇيىمعا قاتىساتىن مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى تولىقتاي مۇشە. كەڭەستىڭ بىردەن-ءبىر مىندەتى ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ورگانى سانالاتىن كوميسسيا ۇسىنعان قۇجاتتاردى بەكىتۋ بولسا, مەملەكەت نەمەسە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە بەكىتىلەتىن بۇل قۇجاتتار اراسىندا حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ جوبالارى جانە باسقا دا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان قۇجاتتار تۇگەلدەي دەرلىك قامتىلادى. كەڭەستىڭ شارتى بويىنشا قۇجاتتاردىڭ جوبالارىن ازىرلەيتىن كوميسسيا قۇرامىنا مۇشە مەملەكەتتەردەن ءبىر-ءبىر وكىلدەن ەنگەن. ولارعا قويىلار تالاپ تا ەرەكشە. سەبەبى, كوميسسيا قۇرامىنا كىرگەن ازاماتتاردىڭ وكىلەتتىگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىندە بولۋى ءتيىس.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ سوڭعى وتىرىسى بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىندە جۇزەگە اسقان بولاتىن. سول وتىرىستا پرەزيدەنتتەر 2013 جىلى ءۇش مارتە كەزدەسۋگە ۋاعدالاسقان ەدى. سوندىقتان دا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى وتىرىسى 29 مامىر كۇنى استانادا ءوتتى. سول كەزدەگى باسقوسۋدى اشقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيانىڭ پەرسپەكتيۆاسى ءار مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن, ەندەشە, ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى بارلىق تاراپقا بىردەي تيىمدىلىكپەن تەرەڭدەي ءتۇسۋى قاجەتتىگىن مالىمدەگەن بولاتىن. مۇنداعى ايتار وي, كوزدەگەن ماقسات بىرەۋ – ول دەربەس مەملەكەتتەر ءوزارا ىقپالداستىققا ۇمتىلاتىن بولسا, بۇل قۇرىلىمنىڭ تيىمدىلىگى مەن مۇمكىندىكتەرىن ءبىر مەملەكەت قانا ەمەس, بارشاسى بىردەي سەزىنۋى كەرەك.
سول جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى: «مەملەكەتتەر ينتەگراتسياعا جەكە-دارا, وقشاۋلانىپ قول جەتكىزە المايتىن دۇنيەنى يەلەنۋ ءۇشىن بارادى, ال مۇنداي جاعدايدا ىقپالداسۋ ۇدەرىسى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن, ساتىلاپ جۇزەگە اسقانى ابزال. ءبىز ءوز كۇشتەرىمىزدى بىرىكتىرگەندە ورتاق مۇددەگە قول جەتكىزۋدى كوزدەپ, بۇل ءىستى كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقارۋعا ءتيىسپىز. بۇگىنگە دەيىن ءبىز وسى جولمەن ءجۇرىپ, الدىمەن كەدەن وداعىن قۇردىق, ودان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋدى اياقتاۋعا جاقىندادىق. الدىمىزدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ كەزەڭى تۇر», دەگەن ەدى.
دەمەك, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ بۇگىنگى مىندەتى كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى ودان ءارى دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى بولسا, بولاشاقتاعى مىندەتى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ. سول سەبەپتى دە, مەملەكەت باسشىلارى بۇعان دەيىن تۇسپالدانىپ كەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ مەرزىمىنە قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىمدەرىن جاريا ەتكەن-ءتىن. مەملەكەت باسشىلارى بەلگىلەگەن مەجەگە سايكەس, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن 2014 جىلدىڭ 1 مامىرىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاراۋىنا وداقتىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى قۇجاتتاردىڭ سوڭعى نۇسقاسى ۇسىنىلۋى قاجەت. بۇل ارقىلى ينتەگراتسيانىڭ كەلەسى ساتىسىن قۇرۋدىڭ نەگىزدەرى قالانىپ, كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر 2015 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەركىن قادام باسا الادى.
مينسك تورىندە ۇيىمداستىرىلعان جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسى اياسىندا, مىنە, وسى ماسەلەلەردى, ونىڭ ىشىندە ايماقتىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى سىندى جايتتەر جان-جاقتى سۇزگىدەن وتكىزىلدى. وسى سەبەپتى, كۇن تارتىبىندە, ەڭ الدىمەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىم جوباسىن ازىرلەۋ بارىسى تالقى تارازىسىنا سالىندى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ جيىنى قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرى باسشىلارى دەڭگەيىندەگى شاعىن قۇرامداعى وتىرىسپەن باستالدى. وتىرىستا العاشقى ءسوزدى ءتور يەسى – بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو الدى. ول ءوز سوزىندە كۇن تارتىبىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ باعىتتارى بويىنشا ماڭىزدى ماسەلەلەر تۇرعانىن جەتكىزدى. بۇگىنگى وتىرىستىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ءجونىندەگى كەلىسىمدى دايىنداۋ. بۇل ۇدەرىس ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ينتەگراتسيالىق باعىتتا دامۋىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي دارەجەدە ىقپال ەتۋى ءۇشىن ونىڭ ارحيتەكتۋراسىن دا مىقتاپ قولعا الۋىمىز كەرەك. دەمەك, ءبىز بۇعان ىقپال ەتەتىن جۇمىس تەتىكتەرىن رەتكە كەلتىرىپ, جانداندىرعانىمىز ءجون. ءبىز ءوز مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ءتاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ جاتىرمىز.
ال ءبىزدىڭ قابىلداعان شەشىمدەرىمىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ بارلىق اۋماعىندا بىردەي ورىندالۋى ءتيىس. بەلارۋس كەدەن وداعىنا جاڭا مەملەكەتتەردىڭ مۇشە بولعانىن قۇپتايدى. سەبەبى, مۇنداي ۇدەرىس كەدەن وداعىنىڭ ىرگەسىن نىعايتا تۇسەدى. سول سەبەپتى, ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ەسىگى باسقا ەلدەرگە ءاردايىم اشىق. ال بۇل ۇيىمعا مۇشە بولۋعا نيەت تانىتىپ وتىرعان ارمەنيا سەكىلدى ەلدەرگە قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس مەملەكەتتەرى ءجۇرىپ وتكەن جولمەن ءجۇرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ال ۋكرايناعا كەلەر بولساق, بۇل مەملەكەت كەدەن وداعىنان دا, بولاشاقتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان دا ىرگەسىن اجىراتپاعانى دۇرىس. ارينە, بۇلاردىڭ بارلىعى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر. دەمەك, ءبىز بولاشاقتا دا ءوزىمىزدىڭ قانداي باعىتتا دامۋىمىزدى ايقىنداپ وتىرۋىمىز كەرەك, دەدى ا. لۋكاشەنكو.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وتىرىسىنا قاتىسۋشىلارعا كورسەتكەن قوناقجايلىعى ءۇشىن بەلارۋس مەملەكەتىنە, پرەزيدەنتىنە العىسىن ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى باسقوسۋىمىز ارقايسىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇگىندە ينتەگراتسياسىز العا قادام باسۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, قانداي دا ءبىر مەملەكەت بولسىن ءوزارا ىقپالداستىق ورناتپايىنشا, بىرلەسە ءىس-قيمىل جاسامايىنشا, ءوز مەملەكەتىن العا جىلجىتا المايدى. ءبىز مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ورتاق بىرلەستىگىنىڭ ماڭىزدى تۇستارى جونىندە كوپ رەت ايتتىق. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى سوڭعى ۋاقىتتا ازايدى. مۇنى ەكسپورتتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى نەگىزگى تاۋارلار باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. بىراق, بۇدان ەشقانداي قيىندىقتى كورۋگە بولمايدى دەپ ويلايمىن, دەدى قازاقستان باسشىسى.
سونداي-اق, ن.نازارباەۆ بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتەر الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى اتتاپ كەتپەي, ولاردى بىرتىندەپ شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ءۇشىن شەشىلۋى ءتيىس ماڭىزدى ماسەلە – كەدەندىك پروتسەدۋرالاردى مەيلىنشە جەڭىلدەتۋ. ءبىز قۇرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى ءوزارا تاۋار اينالىمىن جانداندىرۋ, كەز كەلگەن كەدەرگىلەردى جويۋ باعىتتارىندا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ارينە, قانداي دا ءبىر پروبلەما تۋىنداماي قويماسى انىق. بىراق, ونى شەشۋ ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا, ونىڭ مۇشەلەرى بار. سوندىقتان, ولار ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرىپ, كەز كەلگەن كۇرمەۋلى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋى ءتيىس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا – كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىنداعى جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ماڭىزدى ورگان. ونىڭ تاعى ءبىر مىندەتى – مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ جاڭا جولدارىن قالىپتاستىرۋ, دەدى ن. نازارباەۆ.
وسىلاي دەي كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل باعىتتاردا جاڭا ۇسىنىستار كەلىپ جاتقانىن, الايدا, كەدەن وداعىنا, ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا قاتىستى كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشپەي تۇرىپ, باسقا ماسەلەلەردى قولعا الۋ قيسىنعا كەلمەيتىنىن جەتكىزدى. كوميسسيا بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن, ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ ۋاقىتىن رەتكە كەلتىرىپ وتىرۋى ءتيىس, دەدى قازاقستان باسشىسى بۇل ورايدا.
ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى, سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلاتىن بولادى. كەلەر جىلدىڭ مامىر ايىندا ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى بىرلەسە وتىرىپ قاراستىرىپ, ءبىر شەشىمگە, توقتامعا كەلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان شەشىمدەر ەكى ءتۇرلى بولىكتەن تۇرادى. ءبىز استانادا وتكەن جيىن كەزىندە بۇل تۋرالى كەلىسكەن بولاتىنبىز. ولار – ينستيتۋتتىق جانە ەكونوميكالىق. ءبىز كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋگە كەزەڭ-كەزەڭمەن كەلۋىمىز كەرەك. ەگەر مەملەكەت باسشىلارى ءبىر ماسەلەنى شەشەتىن بولسا, كوميسسيا سول ماسەلەلەردى ورىنداۋدى قاداعالاۋى قاجەت. ياعني, مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان كەلىسىمدەردىڭ بارلىعى ورىندالۋى كەرەك. ەگەر, قانداي دا ءبىر ماسەلە تۋرالى قيىندىقتار تۋىنداپ جاتسا, كوميسسيا ولار تۋرالى ءبىزدى حاباردار ەتىپ وتىرۋى ءتيىس. نەگىزگى تالاپ – كەزدەسكەن تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشىپ الىپ بارىپ العا جىلجىپ وتىرۋ. ماسەلەن, ءبىز مۇنايدى جانە گازدى تاسىمالداۋ جونىندە كەلىسكەن ەدىك, بىراق ول ءالى دە ورىندالماي وتىر. تەمىر جول تاريفتەرى, ەلەكتر ەنەرگياسى ماسەلەلەرى دە شەشىلمەي كەلەدى. سوندىقتان, اقىرى بۇل ماسەلەلەر تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن ەكەنبىز, ەندى سولاردى ورىندايىق. باسقا ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە شىعارماس بۇرىن وسىلاردى ورىندايىق. ءبىزدى كىم اسىقتىرىپ وتىر؟ ۋاقىت بار. ءبىز مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى كاپيتال, جۇمىس كۇشى تۋرالى ماسەلەلەردى ءبىر جۇيەگە كەلتىردىك. ەندى تاۋار اينالىمىنا قاتىستى كەدەرگىلەردى شەشۋ باعىتىندا جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك, دەدى ن.نازارباەۆ.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى قازىرگى تاڭدا ەركىن تاۋار اينالىمى باسەكەلەستىكتىڭ جاعدايى مەن تەتىكتەرىن قيىنداتىپ جىبەرگەنىن, بۇل ماسەلەنى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولعا الۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. ن.نازارباەۆ, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتەر الدىندا تۇرعان كەدەن وداعى ماسەلەسىن, ينتەگراتسياعا قاتىستى كەز كەلگەن كەدەرگىلەردى ورتاق ۇستانىمعا كەلۋ نەگىزىندە شەشۋ قاجەتتىگىن, ارمەنيانىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋ جونىندەگى وتىنىشىنە قاتىستى قازاقستان ءوز ۇسىنىسىن ەنگىزگەنىن دە ايتىپ ءوتتى.
وتىرىس اياسىندا سويلەگەن سوزىندە ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ول ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر الدىنداعى مىندەتتەرى ۇيلەسىم تابۋى قاجەت. قازاقستان بسۇ-عا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلماي تۇرىپ كىرۋگە نيەتتەنىپ وتىر. سەبەبى, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر بۇعان دەيىنگى قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى قايتا قاراستىرىپ, ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بسۇ-عا كىرۋىمىز كەشەۋىلدەپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەدەگى كونسترۋكتيۆتى ۇستانىم قازاقستاننىڭ بسۇ-عا ءوتۋىن تەزدەتىپ, كەدەن وداعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇمىسىنىڭ ۇزىلمەۋىنە ىقپال ەتەر ەدى, دەدى ن.نازارباەۆ.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازاسى مىقتاپ قالىپتاسقانىن, بولاشاقتا بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى كەلىسسوزىمىز ءبىز بۇدان كەيىن قالاي العا قاراي جىلجۋىمىز قاجەتتىگىن تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە كەدەن وداعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك فورماتىنا سايكەس كەلەتىن ينتەگراتسيا ساپاسىنىڭ ارتقانىن اتاپ وتۋگە بولادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس ەركىن تاۋار اينالىمىن, ەركىن قىزمەت تۇرلەرىن, ەركىن كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ءبىز ەنەرگەتيكا, كولىك, تەلەكوممۋنيكاتسيا سالالارى بويىنشا ەۋرازيالىق جۇيەنى قۇرۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ەكونوميكالارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. جالپى العاندا, بۇگىندە بارلىق ەلدەر ينتەگراتسيا جولىمەن ءجۇرىپ كەلەدى. سەبەبى, ينتەگراتسيا ىشكى رەسۋرستاردى پايدالانۋدى جانە ولاردىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەدى. ءبىز ءوز مەملەكەتتەرىمىزدىڭ الەمدىك نارىقتاعى باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ءبىز بىرگە كۇش بىرىكتىرگەندە مىقتى بولامىز جانە كەزدەسكەن عالامدىق قيىندىقتارعا قارسى تۇرا الامىز. سوڭعى 3 جىل ىشىندە كەدەن وداعى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ بەردى. ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىزدىڭ اراسىنداعى بايلانىستارىمىز نىعايۋدا. ەكسپورتىمىزدىڭ كولەمى دە ۇلعايىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى نارىقتاعى تاۋار اينالىمى كۇن ساناپ قارقىن الۋدا. سوڭعى 8 اي ىشىندە بۇل كورسەتكىش 604 ملرد. دوللاردى قۇرادى. بۇگىندە كەدەن وداعىنا الەمدەگى ەكونوميكاسى مىقتى ەلدەردىڭ ءبىرى ءۇندىستان دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. جاقىندا ءۇندىستاننىڭ پرەمەرى مەنىڭ بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان جيىندا كەدەن وداعىمەن ەركىن تاۋار اينالىمىن جۇرگىزۋ جونىندەگى كەلىسىمگە ولاردىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كۇن تارتىبىنە قويۋىمدى سۇرادى. مەن ءۇندىستان نارىعىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ورنىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى نازاردا ۇستاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ال قازىرگى تاڭداعى الەمدىك ەكونوميكانىڭ جالپى قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ «ۇشتىگىمىزدىڭ» كورسەتكىشى قاناعاتتانارلىق, كوڭىل قۋانتارلىق دەڭگەيدە دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, كەدەن وداعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىنداعى تاۋار اينالىمى قاڭتار-تامىز ايلارىندا 2 پايىزعا كوتەرىلدى. ارينە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ داعدارىسى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى دە اينالىپ وتكەن جوق. بۇل قيىندىقتاردان شىعۋ ءۇشىن ءبىز ينتەگراتسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋىمىز كەرەك. تاۋار مەن قىزمەتتەردىڭ ورتاق نارىعىن, بيزنەستىڭ تەتىكتەرىن جانداندىرىپ وتىرۋىمىز قاجەت. رەسەي وسىنداي باعىت ۇستانعاندى قالايدى, دەدى ۆ. پۋتين.
قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ 2 ساعاتقا سوزىلعان شاعىن قۇرامداعى وتىرىسىنا بۇدان كەيىن قىرعىزستان, ۋكراينا, ارمەنيا جانە تاجىكستان مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەلىپ قوسىلدى. جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ بۇل وتىرىسىنا كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا, ونى دامىتۋ جولدارىنا قاتىستى ايتقان پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى قايتا قارالىپ, تالقىدان ءوتتى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستان, بەلارۋس, رەسەي باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. وندا ءسوز العان بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو جيىن بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا بايلانىستى ناقتى ۇسىنىستار ايتىلىپ, شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەردى قايتا قاراستىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلعانىن اتاپ ءوتتى. جيىن بارىسىندا قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇردى. بۇل پىكىرتالاستاردىڭ بارلىعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋعا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىز. ءبىز ارمەنيانىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋ تۋرالى ۇستانىمدارى مەن وتىنىشتەرىن قۋاتتايمىز. ياعني, ءبىز كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋ نيەتىن قولدايمىز. سەبەبى, بۇلاردىڭ بارلىعى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس جۇمىسىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەدى. ءبىز ەشكىمگە ەسىگىمىزدى جاۋىپ وتىرعان جوقپىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك – ۇلكەن اۋقىمداعى نارىق. ول ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋدى ودان ءارى دە باسشىلىققا الاتىن بولامىز, دەدى ءوز سوزىندە بەلارۋس پرەزيدەنتى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ءوز كەزەگىندە جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا ينتەگراتسيانى دامىتۋ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن جاڭا باعىت-باعدارلار بەلگىلەنگەنىن, بۇلاردىڭ بارلىعى تاۋار, كاپيتال, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن اينالىمىن جاقسارتۋعا, مەملەكەتتەر الدىنداعى كەز كەلگەن كەدەرگىلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ جولدارىن جان-جاقتى قاراستىردىق. بۇعان قوسا, ەنەرگەتيكالىق, كولىك جۇيەلەرىن قۇرۋ, ۇلتتىق, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق بازالار تەتىگىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىن دە كۇن تارتىبىنە قويدىق, دەدى ۆ.پۋتين.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسى جان-جاقتى تالقىدان ءوتىپ, بۇل جوبانى كەلەر جىلدىڭ مامىر ايىندا ماقۇلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ءبىز كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. بۇل ورايداعى كەدەرگىلەر تۇگەلدەي جويىلۋى ءتيىس. كەيدە ءبىز قابىلداعان شەشىمدەر تولىقتاي ورىندالماي جاتادى. سوندىقتان, بۇل باعىتتارداعى جۇمىستاردى جۇيەلەندىرۋ قاجەت. ياعني, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى شارت. ءبىزدىڭ قارجىلىق جۇيەمىز, ساقتاندىرۋ جۇيەمىز ءارتۇرلى. وسى سەبەپتى, ءبىز وسىلاردىڭ ىشىنەن وزىمىزگە ەڭ ءتيىمدىسىن تاڭداپ, بەكىتۋىمىز كەرەك. ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ, ءوز جۇمىستارىمىزدى ودان ءارى جالعاستىراتىن بولامىز, دەدى ن.نازارباەۆ.
ارينە, قازاقستان پرەزيدەنتى اتاپ ايتقانداي, ينتەگراتسيالىق جول – كۇرمەۋى سان سالالى, ۇڭعىل-شۇڭعىلى كوپ جول. بۇل جول ءتۇرلى بوگەتتەردەن «اقىل» تەتىگىن ىسكە قوسىپ ءوتۋدى تالاپ ەتەدى. سول سەبەپتى دە, مەملەكەت باسشىلارى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ دامۋىن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ نەگىزىندە جۇيەلى ەتۋدى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ 2012 جىلعى جولداۋىندا دا XXI عاسىردىڭ جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرىنە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋمەن قارسى تۇرۋعا بولاتىنىن ايتقان ەدى. ياعني, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى جالپىايماقتىق تۇراقتىلىقتىڭ, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولماق.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى كەلەسى وتىرىسى بيىلعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەسەي استاناسى – ماسكەۋدە وتەدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان» –
مينسكىدەن.