ءنول وڭ جاقتان قويىلسا, ونىڭ مازمۇنى اشىلا بەرمەك, ال تۇپكى ءمانىن كىم بىلمەك؟ مىسالى, ءبىر سانىنان كەيىن ءنول بولسا, ون, ءبىر سانىنان ەكى ءنول بولسا, ول ءجۇز, ءۇش ءنول بولسا, مىڭ, تاعىسىن تاعىلار. سولاي وڭ جاقتان قويىلعان نولدەردىڭ سانىنا قاراي, ولاردىڭ ماعىنالارى وزگەرە بەرمەك, ايتالىق بىردەن كەيىنگى التى ءنول ميلليون دەگەن ماعىنا بەرەدى. ميلليوننىڭ ىشىندە قانشاما ساندار بار, ءبارىن التى ءنول جيناقتاپ تۇر. ءنول جاراتۋشى قۇپياسى, ونىڭ ءمانىن ادام بالاسى اشا الماق ەمەس. ءنولدى ءجيى قولدانامىز, ال ونىڭ قۇپياسى ماڭگىلىك ەكەنىن بىلە بەرمەيمىز.
ءنول جاراتۋشى تارازىسىنىڭ ولشەمى. تارازىنىڭ ەكى باسى نولگە كەلگەندە تەپە-تەڭدىك بولماق. «تەڭگە تەڭ نارسە ارقاشان ءوزارا تەڭ». بۇل ءال-عازاليدىڭ «تۋرا تارازى» كىتابىنان الىنعان ءسوز. تەپە-تەڭدىك ءنول. الەم نولدىك قالپىن ساقتاۋدا. سوندىقتان ءبىز الەم جاراسىمدىقتا دەيمىز.
الەم جاراسىمدى, ياعني قازىرگى لەكسيكاعا سالساق – گارمونيادا. الەمنىڭ جاراسىمدىلىعى, ونىڭ قالىپتى جاعدايدا بولۋى. بۇل ادامزاتتىڭ عۇمىر كەشۋى ءۇشىن اسا قاجەتتى قالىپ. سوندىقتان الەمدى وزگەرتۋ ماسەلە ەمەس, ونى ءتۇسىنۋ ماسەلە. جاراتۋشى تارازىسىنىڭ ءمانىن ۇعىنۋدىڭ سىرى وسىدا. تارازى – ادىلەتتىلىك سيمۆولى. تارازى – تەپە-تەڭدىك. بىراق تەپە-تەڭدىك جاراتۋشىدان, تەپە-تەڭدىك ورناتۋ ادام قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس, ءال-عازالي وسىنداي ويلار جاعىندا بولعان. حاكىم ابايدىڭ ادىلەتتىلىك حاق جولى دەگەنى وسى ەمەس پە؟
* * *
ءبىلىم تەپە-تەڭدىككە, ياعني ادىلەتتىلىككە باستاي ما؟ ءبىلىم اقيقاتى نەدە؟ ءبىز ءبىلىم تاجىريبەدە انىقتالادى دەدىك, بۇل دۇرىس, بىراق اقيقات پا؟ ءال-عازالي ءبىلىم ولشەۋىشىن قۇرانعا سۇيەنىپ, بەسەۋ دەگەن. جوعارىدا كورسەتىلگەن ەڭبەكتەن: «مىنانى جادىڭدا بەرىك ۇستا: قۇرانداعى ولشەگىش نەگىزىندە ۇشەۋ: تەپە-تەڭدىك ولشەمى, تاۋەلدىلىك ولشەۋى جانە قاراما-قارسىلىقتار ولشەۋى. بىراق تەپە-تەڭدىك ولشەۋى ۇشكە بولىنەدى: ۇلكەن, ورتا جانە شاعىن. وسىلايشا بەسەۋ». (مۇنى تالقىلاۋ ارنايى دايارلىقتى ءارى كەڭىنەن بايانداۋدى قاجەت ەتەدى).
* * *
ءال-عازالي XII عاسىردا عۇمىر كەشكەن عۇلاما. ايتپاعىم, ودان بەرگىدە سەگىز عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتىپ بارادى, الايدا تۋرا تارازى, تەپە-تەڭدىك ماسەلەلەرى ادىلەتتىلىككە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, ءبىز قۇرانعا قايتا-قايتا ورالا بەرەمىز. قۇران-كارىمدە: «ادامداردى راببىنىڭ جولىنا دانالىق جانە كوركەم ۇگىت ارقىلى شاقىر. ءارى ولارمەن كوركەم تۇردە كۇرەس» – دەپ جازىلعان. (قۇران-كارىم ون التىنشى سۇرە, ءجۇز جيىرما ءتورتىنشى ايات).
ءارى قاراي ءال-عازالي وسى قاعيدالاردى بىلايشا جالعاستىرادى: «كىمدە-كىم اللا جولىنا دانالىق ارقىلى شاقىرسا, ول اللانىڭ قاۋىمىندا, كوركەم ۇگىت جولىمەن شاقىرسا, ول اللانىڭ قاۋىمىندا, اقىلمەن تالاسا السا اللانىڭ قاۋىمىندا» (عاريفوللا ەسىم. «فالسافا تاريحى». 102 ب.).
اللا جولى مەن ادىلەتتىك جولىنا تۇسپەگەندەرمەن ءىس جۇرگىزۋدىڭ ەكى جولى بار ەكەن: ءبىرى دانالىق, اقىل جولى, ەكىنشىسى كوركەم ۇگىت جولى.
* * *
كەڭەس زامانىندا «يدەولوگيا» دەگەن بولدى. ول ساياسات بالاباقشادان باستاپ, ادامداردى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن تىس قالدىرمادى. بالاباقشاداعى تاربيەلەنۋشىلەر مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ كەۋدەلەرىنە لەنين بەينەسى سالىنعان توسبەلگى تاعىپ, ولاردى «وكتيابرياتتار جۇلدىزشاسى» دەگەن توپقا ءبولىپ باۋلىدى, ەرەسەكتەردى پيونەر ۇيىمىنا قابىلداپ, مويىندارىنا قىزىل گالستۋك تاققىزدى, بوزبالا شاقتا وقۋشىلاردى كومسومول قاتارىنا انتپەن قابىلدادى, ودان ءارى دە كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا ىرىكتەپ قابىلداۋ ارنايى ءراسىم ارقىلى ورىندالدى.
مەن وسىنداي يدەولوگيالىق سۇرگىدەن وتكەن جانمىن. مۇنى ءبىر دەڭىز, ەكىنشىدەن كۇنامنىڭ اۋىرلىعى سول, مەن جانە ميلليوندار سول كوممۋنيستىك جۇيەگە قىزمەت ەتتىك. مەن كۇنامدى مويىندايمىن. ال ءوزىن كۇنالىمىن دەپ جۇرگەن جۇرت شامالى. وتكەن كۇندەرىن ماقتان ەتەتىندەر تۋرالى نە دەۋگە بولادى.
ءدىنسىز قوعامدا سەن دە ءدىنسىز بولۋعا مىندەتتىسىڭ, سەن اتەيستىك-ماتەرياليستىك كوزقاراستاعى سانالى سوتسياليستىك قوعام قۇرۋشى ازاماتسىڭ, باسقاداي جول جوق. وسىلاي بولدى, بۇل يدەولوگيالىق جۇيە ءوز ناتيجەلەرىن بەردى, مەنەن ۇلكەندەر, قۇرداستارىم, وكشەلەس ءىنى-باۋىرلارىمنىڭ كوپشىلىگى ءالى دە سول ەسكى يدەولوگيانىڭ قۇرساۋىندا. تۇيسىك, سەزىم, ساناعا سىڭگەن ستەرەوتيپتەر وزدىگىنەن كەتەر ەمەس. سانامىز تارالماي ءالى دە ۇيىسىپ تۇر.
وسى ەسكى (زامانى ءوتىپ توزعان) تۇيسىك, سەزىم جانە سانامەن كۇرەسۋ جولىن ءحىى عاسىردا ءال-عازالي قۇران-كارىمگە سۇيەنە ايتىپ كەتكەن, ولار: دانالىق جانە كوركەم ۇگىت ارقىلى ءىس جۇرگىزۋ كەڭەس يدەولوگتارى كەزىندە دانالىق تۋرالى كوپ ايتتى. ولار فيلوسوفيانى دانالىق تۋرالى ءىلىم جۇيەسى دەپ مەيلىنشە ناسيحاتتادى.
ماركستىك-لەنيندىك فيلوسوفيانى وقىپ-ۇيرەنۋگە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى تەگىس مىندەتتى بولدى. الايدا بۇل دانالىق ءال-عازاليدىڭ قۇران-كارىمگە نەگىزدەپ ايتقان دانالىعى ەمەس-ءتى. كەڭەس وكىمەتى دارىپتەگەن فيلوسوفياداعى «دانالىقتىڭ» كوكەلەرى كارل ماركس, لەنين, ستاليندەر بولسا, ارعىزامانداعى گرەكتەر: سوكرات, پلاتون, اريستوتەل جانە تاعى باسقالار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءدىنسىز دانالىق ناسيحاتتالدى. اسىلى ءدىنسىز دانالىق بولۋشى ما ەدى؟ ءدىنسىز دانالىق – شايتاندىق.
* * *
ماسەلەنىڭ انىعى سول, تۋرا جولعا تۇسۋگە قاۋىم اراسىنا كوركەم ۇگىت قاجەت. اتى وشكىر يدەولوگيا دەگەن سول كەتكەنىمەن كەتسىن, ەندىگى ءىسىمىزدى كوركەم ناسيحات دەپ اتالىق. كوركەم دەگەن تاماشا ءسوز. نە كوركەم؟ تابيعات كوركەم, ادام كوركەم, ولاردى جاراتقان جاراتۋشى كوركەم. جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق كوركەم. ءومىر سۇرگىسى كەلەتىن ىنتالى جاننىڭ ساناسى – كوركەم.
قوعامعا, قاۋىمعا كوركەم ناسيحات قاجەت. ول قالاي ورىندالماق, ارينە ءىس-شارالارمەن, باعىت, باعدارلامالارمەن. بيىل ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل, اباي حاكىمنىڭ تۋعانىنا 175 جىل, قازاق ەلىنىڭ تامىرى التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا قاتىستى كەشەندى ىستەر, ارينە كوركەم ناسيحاتقا جاتادى. بۇلار كوركەمدىك ناسيحات سەرپىلىسى, جاقسىلىقتىڭ نىشانى, ەلدىكتىڭ پايداسىنا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار.
* * *
ءال-ءفارابيدىڭ دانالىعى, ونىڭ ءپالساپاسى, ابايدىڭ حاكىمدىگى تۋرالى ايتۋ, جازۋ ناعىز كوركەم ناسيحات. بۇلار حاكىمدەر, مەن ولار تۋرالى ايتۋدان ەشقاشان جالىقپايمىن, كەرىسىنشە ءومىرىمنىڭ ءمانى دەمەكپىن. اباي وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە «حاكىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولادى» دەگەن. ناعىز كوركەم وي. قۇدايعا شۇكىر, قازاق حالقى تاريحىنىڭ ءار قيلى زاماندارىندا ءسوز ايتۋشى كوركەم عۇلامالارى بولعان. ءسال تارقاتىپ ايتسام, ارعىزاماننىڭ VI-VII عاسىرلارىندا عۇمىر كەشكەن ساق ەلىنىڭ ويشىلى اناحارسيس, بەرگى زامانداعىلار: دانا قورقىت, يوللىعتەگىن, احمەت ياساۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاري جانە ت.ب. قيلى زامان ويشىلدارى: اسان قايعى, بۇقار جىراۋ جانە دە اتتارى ايگىلى بيلەر, شەشەندەر, اقىندار, جىرشىلار.
كوركەم ناسيحاتتىڭ نەگىزگى ءبىر ارناسى وسى عۇلامالاردى تانىپ, ءبىلىپ ۇگىت جۇرگىزۋ. بۇلاردان بىزگە كوركەم ويلارى مۇرا بولىپ جەتكەن. ويلايمىن, وسى اسىل قازىنالارىمىزدى ارعىزاماننان شاشپاي-توكپەي بۇگىنگە جەتكىزگەن حالقىمىز دانا, كوركەم. ولاي دەيتىنىم, جوعارىدا اتاپ-اتاپ ايتىلعان قازىنالارىمىز وسى ءبىزدىڭ حالىق ءومىر سۇرگەن اتامەكەنىمىزدىڭ اسىل-جاۋھارلارى. ەندىگى جەردەگى ماسەلە سول قازىنالاردى ۇرپاقتار كادەسىنە جاراتۋ.
* * *
ادىلەتتىلىك حاق جولى – بۇل كوركەم وي. ادىلەتتىلىك ءپالساپاسى – تەپە-تەڭدىكتە. تۋرا تارازى ءال-عازالي ايتقان – ادىلەتتىلىك. تارازى ءتىلى نولگە تۇراقتاعاندا ادىلەتتىك ورناماق. ادامزات بالاسى ءنولدى اشقاندا كوركەم سانا ادىلەتتىلىكتى اشقان.
ءنول عايىپتان پايدا بولاتىن قۇبىلىس. عىلىمدا ابسوليۋتتىك ءنول دەگەن تۇسىنىك بار, ونىڭ ءمانىسى الەمدە قانداي سۋىق بولسا دا جىلىلىق نولگە تەڭ بولماق ەمەس, قالاي بولسىن سۋىقتىڭ قۇرساۋىندا جىلىلىق بولادى, ونى عالىمدار شامالاپ ولشەپ تە شىعارعان. مۇنداي كەرى ولشەمدەر تەك نولدەرمەن ولشەنبەك. ماسەلە ءنولدىڭ ىشكى ەسەبىندە. ءنولدىڭ ىشكى ەسەبى ادامزات ءۇشىن – قۇپيا. عايىپ جوقتان بار بولۋ. عايىپ دەگەن مۇمكىندىك. ادام عۇمىرى عايىپتان باستالىپ, قايتا عايىپقا كەتەدى. ءسىرا دا, حاكىم ابايدىڭ «مەن ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان» دەگەنى وسى ماسەلە مە ەكەن؟ بىلايشا ايتقاندا, دۇنيە نولدەن باستالىپ, قايتا نولدىك كۇيىن ساقتايدى, اراسى – ءوسىم. ارينە ءوسىم بار جەردە ءوشۋ بار, ونى ءپالساپاشىلار ۇنەمى قاراستىرىپ كەلدى. ءوسىم مەن ءوشۋ ناتيجەسىندە الەمنىڭ نولدىك قالپى ساقتالۋدا.
* * *
قوعامدا تەپە-تەڭدىك ساقتاۋ داۋلى ماسەلە. اسسيمەتريالىق كۇش ۇنەمى بۇلقىنىپ, بۋىرقانىپ تۇرادى. ونى الدىڭعى قاتارداعى وي, يدەيا دەۋگە دە بولادى. جوعارىدا حاكىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولار ەدى دەدىك, راس, بىراق, ءبىر زاماندا حاكىمدەر مولشەردەن تىس كوپ بولماۋلارى كەرەك, ول ءبىر, ەكىنشىدەن, حاكىمدەر ويى قوعامداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي بەرمەي, كەرىسىنشە ونى بۇزۋشى قۋاتقا اينالۋى ابدەن ىقتيمال. العا كەتكەن بارلاۋشى وي تەپە-تەڭدىك ءۇشىن قاۋىپتى. مۇنداي جاعدايدا قوعامداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ءوزى سىنعا تۇسپەك. ساياساتتا مۇنداي جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. بۇل شۇعىل شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىن ءىس.
* * *
ناعىز حاكىم بۇگىنگىنى عانا ەمەس, ەرتەڭگىنى ايتادى, ول بۇگىن قۇنار الا المايدى. كەيبىرەۋلەرگە ۇنامايدى, سوندىقتان ولار حاكىمدەردى جاۋ كورەدى. ەرتەڭگى كۇننىڭ اڭگىمەسى بيلىك ءۇشىن جاعىمدى ەمەس. بيلىككە تىنىشتىق كەرەك, قوعامداعى, قاۋىمداعى وزگەرىستەر وعان ۇرەيلى كورىنەدى. سوندىقتان حاكىمدەر زاماندار وزگەرگەن سوڭ تانىلا باستايدى.
* * *
قازىرگى زاماندا اسسيمەتريا, «نەشابلوننوە مىشلەنيە», ماتەماتيكاداعى «نەچەتكايا لوگيكا» دەگەندەر بوي كورسەتۋدە. كەشەگى دايار پاراديگمالار كۇيرەۋدە. ويلاۋ ىشىنەن «رەۆوليۋتسيا» جاساۋدا. يننوۆاتسيا دەگەن ءداستۇرلى ويلاۋ ءورىسىن بۇزۋدا. يننوۆاتسيا – توسىن وي, ويعا كەلمەگەن وي دەۋگە بولادى. ءسىرا, يننوۆاتسيانى توسىن وي دەگەن ءجون بولار. بىراق ول تابيعاتى جاعىنان قاراپايىم. ماسەلە, قاراپايىمدىلىقتان توسىن وي توسۋ – يننوۆاتسياعا اپاراتىن جول.
* * *
ءسىرا, ءبىلىم, عىلىم جۇيەسىنە قاۋىرت وزگەرىستەر قاجەت سەكىلدى. عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ «ەسكى كيىمدەرى» توزدى. ءبىلىم مەن عىلىم جاڭاشا كيىنۋى قاجەت, ول قالاي بولماق, مىنا ىندەت الەگى ءبىزدى وزگەرۋگە باستاماشى بولماق دەپ ويلايمىن. ونلاين ادەتكە اينالىپ بارادى, ودان شىعادى ەكەن, بايقاۋ كەرەك؟! قالاي بولسىن الەم نولدىك قالپىنان اسىپ-تاسىپ توگىلمەۋى اسا قاجەت.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, قوعام قايراتكەرى