ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىنىڭ قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى كوللەكتسياسىندا تۇرعان مىنا قوس كارتينانىڭ ءبىرى «كيىز ءۇي ىشىندە», ەكىنشىسى ء«جۇن ساباپ جاتقان قازاق ايەلدەرى» دەپ اتالادى. بۇل ەكى شىعارما دا XIX عاسىردىڭ اياقتالار تۇسىندا تالانتتى سۋرەتشى نيكولاي حلۋدوۆتىڭ قىلقالامىنان تۋعان. زامانىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىن الاڭداتقان حلۋدوۆ شىعارماشىلىعىنداعى تۇسىنىكسىز مانەر تۋرالى بۇگىنگى ونەرتانۋشىلار نە دەيدى؟
قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ العاشقى دامۋ بارىسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى ورىس ەلىنەن جەر اۋدارىلىپ نەمەسە ەكسپەديتسيا نەگىزىندە ەلىمىزگە كەلگەن سۋرەتشىلەردى اينالىپ وتە المايمىز. نەگە دەسەك, سۋرەت ونەرىنە تىڭ سەرپىن اكەلگەن جاس تالانتتاردىڭ كوپشىلىگى ولاردىڭ كاسىبي بىلىگىنەن ءنار الدى. سونداي سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى 1921 جىلى الماتىدا تۇڭعىش كوركەمسۋرەت ستۋدياسىن اشىپ, ءابىلحان قاستەەۆكە ءدارىس بەرگەن نيكولاي حلۋدوۆ.
الپىس ەكى جىل ءومىرىن شىعارماشىلىققا ارناعان ول قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سالت-ءداستۇرىن كەنەپ بەتىنە تۇسىرگەن سۋرەتكەر ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق دالاسىن مەكەندەپ, تۇمسا تابيعاتىنا تامسانۋمەن ءوتىپتى. بۇل پىكىرىمىزگە تۋىندىگەردىڭ: «مەن ارمان الەمىنە ەنىپ كەتكەندەيمىن. جەرۇيىق دەگەنىمىز وسى بولار, ءسىرا. مەنىڭ تۋعان جەرىمدە مۇنداي عالامات تاۋلار, كوكوراي شالعىن زاڭعار بەلەستەرگە ءمولدىر سۋىن جەتكىزۋگە اسىققان وزەندەر, جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن كەرەمەت ادامدار جوق», دەگەن ءسوزى دالەل.
ول وزىنە تانىس ەمەس حالىقتىڭ ءومىرىن باقىلاپ, ءتۇرلى سۋرەتتەردى دۇنيەگە اكەلدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان پولوتنودا كوشپەلىلەر تۇراقجايىنىڭ قۇرىلىمى, ونىڭ ىشكى جاساۋ-جابدىقتارى, ۇلتتىق كيىم-كەشەك, كۇندەلىكتى تىرشىلىك قامى تۇتاس باياندالعان. «كيىز ءۇي ىشىندە» دەپ اتالعان سۋرەتتەگى جەتى كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇي ىرعاعى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولعانىمەن, ەموتسيالارى جەتى بولەك. شەبەردىڭ قولتاڭباسى كارتيناعا جان ءبىتىرىپ-اق تۇر. دەي تۇرعانمەن, بۇل شىعارمانى قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ باي مۇراسىن كورسەتەتىن تاريحي ءمانى زور شىعارما دەپ قابىلداي الامىز با؟ كارتينادا ۇلتتىق تانىمىمىزعا تومپاق كەلەتىن قانداي تۇستار بار؟ مامان سوزىمەن سارالاپ كورەيىك.
– بۇل ەڭبەك ۇنەمى مۋزەيدىڭ تورىندە تۇرادى. ارينە, حلۋدوۆتىڭ شەبەرلىگىنە شاك كەلتىرە المايمىز. ءبىر قاراعاندا اسەرلى بولىپ كورىنگەنىمەن, تۋىندىنىڭ ونە بويىنان قازاقى قاسيەت-قالىبىمىزعا ساي كەلمەيتىن بىرنەشە جاعدايدى بايقاۋعا بولادى. اياداي بولمە بولسا دا, كيىز ءۇيدىڭ كوشپەندىلەرگە ءتان ءوز مادەنيەتى بار. بىرىنشىدەن, ەسى دۇرىس قازاقتىڭ وتاعاسى كەلىنىنىڭ, قىزدارىنىڭ كوزىنشە جارتىلاي جالاڭاشتانىپ وتىرمايدى. ەكىنشىدەن, بەتى اشىق تۇرعان قازاننىڭ قاسىندا وتىرىپ شاش ءورۋ ادەپتى بويجەتكەننىڭ ادەتى ەمەس. ۇشىنشىدەن, ءار نارسەنىڭ كيەسىن بىلگەن ۇلتىمىز باس كيىمدى ەشقاشان جەرگە قويماعان, – دەيدى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى باقىتحان مىرزاحمەت.
جاس سۋرەتشى شاتتىق باتان دا بۇل سۋرەتتەردىڭ ونە بويىندا حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنا تەرىس كورىنىستەر بەلەڭ العان دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدان مۇلدە بەيحابار شەتەلدىك كورەرمەندەر اتالعان شىعارمالار ارقىلى «قازاق وسىنداي بولعان ەكەن» دەگەن وي ءتۇيۋى مۇمكىن. «كوپ ىشىندە ءتوسىن جارقىراتىپ وتىرىپ ءجۇن ساباعان قازاق ايەلى تۋرالى قانداي ويعا قالار ەدىڭىز؟» دەيدى ول.
ءوز قولتاڭباسىمەن بەينەلەۋ ونەرىنە جاڭا لەپ اكەلگەن شەبەر, ۇلتتىڭ جان دۇنيەسىن, مىنەزىن, ۇزاق زەرتتەگەندە وسى دۇنيەگە نەگە ءمان بەرمەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بۇل جاي عانا كەزدەيسوقتىق پا, جوق الدە باسقا ما؟
جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي, ورتالىق مۇراجايعا عىلىمي كەڭەسشى بولعان تۇسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى حلۋدوۆتىڭ بىرنەشە تۋىندىسىن سىن ساداعىنا الىپتى.
احاڭ: «سۋرەتشى حلۋدوۆتىڭ تۋىندىلارىنا جالپىلاما نازار سالعاندا, ونىڭ قازاق تۇرمىسى مەن ومىرىندە مۇلدەم كەزدەسپەيتىن, نە اسا سيرەك ۇشىراساتىن قۇبىلىستاردى بەينەلەۋگە قۇمار باعىتى بىردەن كوزگە ۇرادى. بالكىم, مۇنىسىن قازاقتاردىڭ تۇرمىسىن كوپشىلىك جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا ابدەن سىڭگەن قالىپتا, ياعني ولاردى جارتىلاي جابايى تۇردە ەلەستەتەتىندەردىڭ ۇعىمىنا ساي بەينەلەگىسى كەلۋىمەن, نە ناقتى جاعدايدىڭ بىرتەكتىلىگى سۋرەتشى كوڭىلىنە جاقپايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولار دا ەدى. بالكىم, سۋرەتشى قازاقتاردىڭ ومىرىمەن ءۇستىرت قانا تانىس, سوندىقتان ونى قالىپتى جاعدايدا بەينەلەۋگە دارمەنسىز شىعار», دەپ جازعان ەكەن.
سول زاماننىڭ وزىندە-اق ۇلت زيالىسىن الاڭداتقان سۋرەتشىنىڭ بىرنەشە شىعارماسىنداعى جارتىلاي جالاڭاش ايەلدەردىڭ بەينەسى كوزگە تۇرپىدەي تيەدى. وسى تۋىندىلاردىڭ كوپشىلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇراعاتتا ەمەس, كورمەلەردىڭ ەڭ كورنەكتى قابىرعالارىندا تۇر. كەيبىر ونەرتانۋشىلار حلۋدوۆ قالامىنان تامعان جارتىلاي جالاڭاش كارتينالار شوعىرىن اقتاپ العىسى كەلەتىنىن دە بايقادىق. ولاردىڭ سوزىنشە: «بۇل – ونەر, سۋرەتشى قيالىندا ەشقانداي شەكارا بولماۋى ءتيىس». قانشا جەردەن دارا شەبەردىڭ قولتاڭباسى دەسەك تە, بولمىسىمىزعا قايشى ورەسكەل قاتەلىكتەر بار كارتينا ۇرپاققا نە بەرەتىنىنە زەر سالعانىمىز ءجون سەكىلدى. ونەردىڭ ءبىر مۇراتى حا- لىقتىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن بولاشاققا جەتكىزۋ دەيتىن بولساق, مۇنداي ماسەلەلەر اسا مۇقيات زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىندەي.
الماتى