يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن ونىمدەر

بۇگىندە ادام دەنەسىنىڭ قارسىلاسۋ قابىلەتى, ياعني بوگدە جاسۋشالاردى, ءتۇرلى ينفەكتسيالار مەن ۆيرۋستاردى بەيتاراپتاندىرىپ, سودان كەيىن ونى جويىپ جىبەرەتىن يممۋندىق جۇيەسى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەپكەرى ەلدى جايلاعان جۇقپالى ىندەت بولعانى ءمالىم. ادامنىڭ يممۋن جۇيەسى جارتىلاي تۇقىم قۋالاۋشىلىققا تاۋەلدى بولسا, قالعان 50%-ى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە سايكەس قالىپ­تا­سادى ەكەن. يممۋنيتەتتى ساقتاۋدىڭ ءرولى مەن مۇمكىندىگىن كوبىنەسە اۋىرعان كەزدە عانا ويلايتىنىمىز بەلگىلى. ماماندار يممۋندىق جۇيەنى نىعايتۋ ءۇشىن ۆيتاميندەر مەن ميكروەلەمەنتتەر قاجەتتىگىن, ال ونى تابيعي تۇردە الۋعا كەڭەس بەرۋدە. تۇركىستان وبلىسىندا قۇرامىندا ادام اعزاسىنا قاجەتتى دارۋمەندەر مول جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستىڭ كوپتەپ وسىرىلەتىنى ءمالىم. ياعني ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ, دارۋمەنگە باي كوپتەگەن جەمىس-جيدەك, كوكونىستەردىڭ وزگە وڭىرلەرگە جىبەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, ەل حالقىنىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن ءونىمنىڭ وسىمىنە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى ماماندارى ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. وبلىستىڭ تابيعي كليماتتىق ەرەكشەلىگىنە وراي, ەرتە پىسەتىن باقشا, كوكونىس, كارتوپ ونىمدەرىن جيناۋ قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. الدىن الا جاسالعان ەسەپ بو­يىنشا بيىل 2,8 ملن توننا كوكونىس, باقشا, كارتوپ ونىمدەرى جينالماق. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربول بادىراقوۆتىڭ دەرەگىنشە, وڭىردە وندىرىلەتىن باقشا ءونىمى وبلىس حالقىنىڭ قاجەت­تىلىگىنەن 34,4 ەسە, ەل حالقىنىڭ قا­جەت­­تىلىگىنەن 3,2 ەسەگە ارتىق وندىرىلەدى. سون­دىقتان باقشا ءونىمى تۇركىستان وبلىسى ءۇشىن ەكسپورتقا باعىتتالعان ماقتادان كە­يىن­گى ەكىنشى ءونىم بولىپ وتىر. وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 53%-ى (433,1 مىڭ توننا) ەكسپورتقا, 47%-ى (388,3 مىڭ توننا) ىشكى نارىققا ساتىلدى. باقشا ەككەن 7529 اگروقۇرىلىم ءپىسۋ مەرزىمىنە قاراي ءبىر گەكتاردان ورتاشا العاشقى كەزەڭدە 2 ملن تەڭگەگە دەيىن, قازىر 600 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە تابىس الۋدا. ال كوكونىستەن 1080,1 مىڭ توننا ءونىم جيناۋ جوسپارلانىپ, 642,2 مىڭ تونناسى جينالعان. ونىڭ ىشىندە پياز, ءسابىز, قىزاناق, قيار ەككەن 10276 شارۋا قوجالىعى 1 گەكتاردان ورتاشا 1,5 – 2 ملن تەڭگە تابىس تابۋدا.

«بيىلعى كوكتەمدە, اسىرەسە قىرىققابات ەككەن ديقاندار بىرقاتار قيىندىققا تاپ بولعانى ءمالىم. قىرىققابات داقىلى 8 مىڭ گەكتارعا ەگىلىپ, ودان 300 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. الايدا الەمدىك پاندەميا تارالۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءونىم وتكىزۋ نارىقتارىن ايقىنداۋدا قيىندىقتار تۋىندادى. «وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان ءتيىستى شارالار قابىلدانىپ, ەكسپورتتىق شەكتەۋلەردى جويۋ, وڭىرلەر اراسىندا بايلانىس ورناتۋ, وبلىس, قالا اكىمدىكتەرىمەن ونىمدەردى وتكىزۋ جونىندە مەموراندۋم جاساۋ ناتيجەسىندە 187 مىڭ توننا (62%) ءونىم ىشكى نارىققا, 73 مىڭ توننا (24%) رەسەيگە ەكسپورتقا جونەلتىلىپ, 40 مىڭ توننا (14%) اگروقۇرىلىمدار تاراپىنان الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلارعا تاراتىلدى. وكىنىشكە قاراي, قىرىققابات سۇرىپتارىن ءوندىرۋدىڭ ورتاشا وزىندىك قۇنى 1 كيلو ءۇشىن 50 تەڭگە بولسا, نارىقتا 15-20 تەڭگەدەن ساتىلدى. وسىعان وراي, شىعىنعا ۇشىراعان تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەكىنشى ءونىمىن ەگۋىن قولداۋ ءۇشىن, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 0,01% پايىزبەن 1,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قازىرگى تاڭدا اگروقۇرىلىمداردان ءوتىنىم قابىلداۋ باس­تالدى», دەيدى باسقارما باسشىسى.

كارانتيندىك شارالار جىلىجاي كەشەن­دە­رىنە دە ءوز اسەرىن تيگىزدى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن قولداۋ ماقساتىندا, قارجى ۇيىمدارىنان العان نەسيەلەرىن تولەۋ مەرزىمى 1 جىلعا شەگەرىلگەن. بيىلعى 6 ايدا جاڭادان 64,7 گەكتار جىلىجاي سالىنىپ, جالپى كولەمى 1 168 گەكتارعا جەتتى. بۇگىندە جىلىجايلاردا جالپى 100 مىڭ توننا ءونىم ءوندىرىلدى.

وبلىس قۇرىلعالى بەرى ەگىس كولەمى 12 مىڭ گەكتارعا ارتقان وڭىردە مەم­لە­­كەت­تىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە, ەلى­مىز­دە قابىلدانعان توتەنشە جاعدايعا, كاران­تين­دىك شارالارعا قاراماستان وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى تۇراقتى ساقتالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, الدىن الا جاسالعان بولجامدىق ەسەپ بويىنشا 231,1 مىڭ گەكتار ماساقتى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان ورتاشا 21 تسەنتنەردەن, جالپى 478 مىڭ توننا, ياعني وتكەن جىلدان 30 مىڭ توننا ارتىق جيناۋ كوزدەلگەن. ال استىقتىڭ 60%-ى ورىلىپ (137,4 مىڭ گا), گەكتار تۇسىمدىلىگى 19 تسەنتنەردەن 261,1 مىڭ توننا استىق قامباعا قۇيىلدى.

«استىق ورۋ ناۋقانى تامىز ايىنىڭ ال­عاش­قى ونكۇندىگىندە اياقتالادى. استىق­تىڭ باعاسى تونناسىنا 80 مىڭ تەڭگە جانە سابانى كيلوگرامىنا 15 تەڭگە توڭىرەگىندە ساتىلۋدا, ەگەر 1 گەكتار استىق وسىرۋگە ورتاشا 40-45 مىڭ تەڭگە شىعىن شىعاتىنىن ەسكەرسەك, ورتاشا 40-50 مىڭ تەڭگە تابىس الىنۋدا, بۇل استىق ءوندىرۋشى 5712 اگروقۇرىلىمنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاق­سارۋىنا وڭ سەرپىن بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار بيىل 1,5 جىلدىق مال-ازىقتىق دا­قىل­­دارىن جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر, بۇگىن­گە 2,9 ملن توننا ازىق دايىندالدى (77%). ايتا كەتكەن ءجون, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءونىم وتكىزۋ پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن «ەگىس الاڭىنان – ساۋدا قاتارىنا دەيىن» قاناتقاقتى جوباسى باس­تالدى. جوباعا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 1 ملرد تەڭگە نەسيە قارجى ءبولىندى, بۇل ءوز كەزەگىندە, ءىرى ساۋدا نۇكتەلەرىنە جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 0,01%-بەن نەسيە بەرىلىپ, ساۋ­دا نۇكتەلەرى اگروقۇرىلىمداردان تىكەلەي 10 ءتۇرلى ءونىمدى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى نۇربول بادىراقوۆ.

وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قار­قىندى دامىتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 3 نەگىزگى باعىتقا با­سىم­­دىق بەرىلدى. اگروقۇرىلىمداردى ىرى­لەن­دىرە وتىرىپ, وندىرىسكە زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتىندا, تۇر­ك­ىستان قالاسى اۋماعىندا ازىق-ت ۇلىك بەل­دە­ۋىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا 1458 شارۋا قوجالىعىن 9 كووپەراتيۆكە بىرىكتىرىپ, تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ جانە 11 مىڭ گەك­تار­عا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيا­سىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. جالپى, بۇل باعىت بويىن­شا جوبا اياسىندا قۇنى 28,7 ملرد تەڭگە بولاتىن 6 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ جوباسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن ەكىنشى باعىت شەڭبەرىندە 9 ملرد تەڭگە بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, قوسىمشا 364 جۇمىس ورنى اشىلدى. قازىرگى تاڭدا 1558 اگروقۇرىلىم ەكىنشى ءونىم ەگىپ, اگروتەحنيكالىق شارالاردى اتقارۋدا. ال جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ اۋلاسىنا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى كوپ بالالى انالاردى, الەۋ­مەت­تىك از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلاردى جۇ­مىسپەن قامتۋعا, جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن ءۇشىنشى باعىت بويىنشا 20 وتباسى قارجى الۋعا قۇجاتتارىن تاپ­سىر­عان.

مەملەكەتتىك قولداۋ مەن سۋبسيديالاۋ مال باسى مەن ونىمدىلىكتىڭ ۇلعايۋىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, مال باسىن ۇلعايتۋعا 6,4 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 936 اگروقۇرىلىمعا 2,5 ملرد تەڭگە سۋبسيديا تولەنگەن. ناتيجەسىندە, بيىلعى 6 ايدا ءىرى قارا مال سانى 6,1%-عا, قوي مەن ەشكى – 5,1%, جىلقى – 9,4%, تۇيە – 8,3%, قۇس سانى 12,5%-عا ارتقان. مال شارۋاشىلىعى ونىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا 3,3 ملرد تەڭگە قارجى ءبو­لىنىپ, 381 اگروقۇرىلىم 2,2 ملرد تەڭگە مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولدى. بۇدان بولەك, 16 ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ 488 توننا سارى ماي مەن 1131,2 توننا ىرىمشىك ءوندىرۋ ءۇشىن اگروقۇرىلىمداردان قابىلداعان 24,5 مىڭ توننا سۇتكە 600 ملن تەڭگە سۋبسيديا تولەنگەن. ناتيجەسىندە, ەت-ءسۇت ءوندىرۋ, ەكسپورتتاۋ كورسەتكىشى ارتىپ وتىر. مىسالى, بيىلعى 6 ايدا 3,5 مىڭ توننا سيىر ەتى, 242 توننا قوي ەتى, 1246 توننا قۇس ەتى وزبەكستان, رەسەي, بەلورۋسسيا, قىرعىزستان ەلدەرىنە ەكسپورتتالدى.

«وبلىسىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى رەسپۋبليكادا ەرەكشە ورىن الادى. بۇل سالادا 71,8 مىڭ شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى – 33%, 177,5 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. بيىل قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا جالپى ءونىم كولەمى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتىڭ 13,7 %-ىن قۇرادى. 174,1 ملرد تەڭگە ءونىم ءوندىرىلىپ, وتكەن جىلدان 15 ملرد تەڭگەگە ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا 12,2 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 7,1 % ارتتى. تاماق وندىرىسىنە 2,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپ, وتكەن جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 12,8 ەسە ءوستى», دەيدى باسقارما باسشىسى نۇربول بادىراقوۆ.

وسىنداي يگى ىستەر كوپتەپ اتقارىلىپ جاتقان وڭىردە جىل سوڭىنا دەيىن اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىمى وتكەن جىلدان 77 ملرد تەڭگەگە ارتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 105,0 % جەتكىزىلمەك.

تۇركىستان وبلىسى