دانالىق پاراساتى

ماعان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنەن تەلەفون شالىندى. مۋزەيگە كەلگەنىمدى ەستىپ, حابارلاسىپ تۇرعان بۇگىنگى قازاقتىڭ باس ابايتانۋشى عالىمى, ابىز اقساقال مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ەكەن. قاتتى تولقىدىم. قىسىلىڭقىراپ توقساننىڭ تورىنە كەلگەن عالىم اعامىزدى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ جاتىرمىن. ول كىسى, وزىنە ءتان سالماقتىلىقپەن ءسال «پاۋزا» ۇستاپ بىلاي دەدى: «تۇردىقۇل, سەن قىسىلما. الاوكپە بولىپ جۇگىرىپ جۇرگەنىڭدى بىلەمىن. سەن ابايعا دايىندىقپەن كەلدىڭ. وسى ابىرويلى تويدى ءساتتى وتكىز», دەپ ويىن قورىتتى دا, «مەن ساعان «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى» دەگەن ەڭبەگىمدى جىبەردىم. قارارسىڭ, قاجەتىڭە جاراپ قالار»,  دەدى.

حاكىم اباي ويشىلدىعىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى «تولىق ادام» ماسەلەسى ەكەنى بەلگىلى. جارتى عاسىردان استام عۇمىرىن ابايعا ارناعان كورنەكتى عالىم مەرەيتوي الدىندا وسى ماسەلەگە ارنالعان كوكجيەگى كوركەم ەڭبەكتى حالقىنا ۇسىنعان. قاتتى قۋاندىم. دانالىق پاراساتى دەگەن وسى. كىتاپ قولىما ءتيدى: «جانىمداي جاقسى كورەتىن رۋحاني ءىنىم تۇردىقۇلعا ءوزىنىڭ اعاسىنان ەستەلىك رەتىندە» دەپ جازىپتى. باس الماي وقىدىم. كەرەمەت. تۇشىنىپ وقىعان ىرگەلى ەڭبەك تۋرالى ويىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم.

دانىشپان شاكارىمنىڭ «بۇل ءان باسقا اننەن وزگەرەك» دەگەن تەرەڭ ويلى ولەڭى بار. بۇل ەڭبەك تە توي قارساڭىندا جارىق كورىپ جاتقان ەڭبەكتەردەن وزگەرەك. ءارى اسقاق, ءارى تەرەڭ. عالىمنىڭ ابايتانۋ سالاسىندا تۇتاس عاسىرعا قول سوزعان جۇيەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ كەسەك ءارى بيىك ناتيجەسى.

عالىمنىڭ «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى» ەڭبەگى الماتىداعى «قازىعۇرت» باسپاسىنان 500 دانامەن جارىق كورىپتى. كىتاپ اننوتاتسياسىندا «بۇل كىتاپتا حاكىم ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى – جاڭا تانىم جولى رەتىندە قاراستىرىلادى. اۆتور اباي تانىمىن قازىرگى زامانعا ساي كوزقاراسپەن سارالاپ, سونى تۇجىرىمدار ۇسىنادى» دەلىنگەن. ەڭبەك تۋرالى مايەكتى, سەنتەنتسيا ءسوز. ەڭبەكتىڭ جازىلۋ ستيلىنە كەلسەك, اكادەميالىق, گەرمەنەۆتيكالىق جانە ەنتسيكلوپەديالىق كەڭ تىنىسىمەن دارالانىپ تۇر. ەڭبەككە جۇيەلى, ءارى حرونولوگيالىق تۇردە توقتالماس بۇرىن اۆتوردىڭ ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنە قاراتىپ ەڭبەگىندە كەلتىرگەن حالىق دانالىعىنا نازار اۋدارايىق: ء«بىر جىلدىعىن ويلاعان بيداي ەگەدى, ون جىلدىعىن ويلاعان تال ەگەدى, مىڭ جىلدىعىن ويلاعان ىزگىلىك ەگەدى». وسى كيەلى ءسوز – ەڭبەكتىڭ بولمىسىن اشاتىن تۇپنەگىز, سۋبستانتسيا رەتىندە الىنعان. اۆتور حاكىم ابايدىڭ مىڭجىلدىعىنا ۇڭىلگەن, جوعارىدا كەلتىرىلگەن كيەلى ءسوز ارقىلى وي تولعاپ كەلىپ مىناداي تۇجى­رىم جاساعان: «وندا تەرەڭ ماعى­نالى, اسىل تەكتى, استارىندا جاس ۇر­پاق سانا­سىنا ىزگىلىك ەگۋگە نيەتتەنگەن قور­­عاسىن­داي سالماقتى پالساپالىق وي-تا­­نىمنىڭ التىنداي وزەكتى جەلىسى جاتىر».

اۆتوردىڭ وسى تەرەڭ تانىمدى وي-تۇجى­­رىمىندا كەلتىرىلگەن ءبىر مەتاۇعىم­عا ارنايى توقتالماقپىن. ول – ءپالسا­پا دەگەن مەتاۇعىم. ءپالساپا ۇعىمى كەز­­دەيسوق كەلتىرىلمەگەن. اۆتور وسى ەڭبەگىنىڭ تاعى ءبىر جەرىندە ء«بىزدىڭ فيلوسوف عالىمدارىمىز وسالدىق تانىتتى» دەيدى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس, زاڭدىلىق ەدى. اتەيستىك فيلوسوفيا حاكىم ابايدى تانۋعا دارمەنسىز بولاتىن. ويتكەنى وندا سەنىم مەن تانىمنىڭ اراجىگى اجىراتىلعان. ادام مايمىلدان جارالعان دەگەن تانىم ونىڭ وزەگى بولاتىن. ال ءپالساپا سەنىم مەن تانىمدى بىرلەستىكتە قاراستىرادى. ماسەلەن, «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس دەگەن» اباي تانىمىنا تەك ءپالساپانىڭ بارا الاتىنىن مەڭزەپ وتىر اۆتور. بارلىعى جاراتۋشىدان.

ىرگەلى ەڭبەك وزگەشە انىق جانە جۇيەلى فەنومەندىك قۇبىلىسپەن اشىلعان. ءۇش-اق بەتتەن تۇراتىن «اباي مۇراسى» دەگەن بولىمدە ابايدىڭ شىعارمالارى جۇيەلى كەستەمەن بەرىلگەن. اباي مۇرالارنىڭ جالپى سانى, ءار شىعارمانىڭ جولى, جارىق كورگەن جىلى جانە جانرى ايقىن بەرىلگەن. جاڭا فورماتتا مۋزەيلەندىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ جاتقان بىزگە, ول – شامشىراقتاي كورىندى. تۋرا مەن­دەلەەۆتىڭ كەستەسى سياقتى ايقىن, انىق.

سونداي-اق العاشىقى ءتورت تاراۋ اباي­تانۋعا ارنالعان. بۇل ءتورت تاراۋ, تاۋەلسىز ەركىن سانانىڭ جەمىسى: «اباي­تانۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ», «اباي­تا­نۋدىڭ م.اۋەزوۆكە دەيىنگى كەزەڭى (1889-1934)», «ابايتانۋداعى م.اۋەزوۆ كەزەڭى (1934-1961)», «ابايتا­نۋ­دىڭ م.اۋەزوۆ داۋىرىنەن كەيىنگى دامۋ جولى». بۇلاي كەزەڭدەۋ قازاق ادەبيەت­تانۋ عىلىمىنداعى جاڭا مەتودو­لوگيالىق ىزدەنىستىڭ كورىنىسى. ابايتا­نۋدىڭ ەكىنشى بولىمىندە الاش الىپتارىنىڭ ەرەن ەڭبەگى تەرەڭ تالدانىپ بەرىلگەن. سونىمەن قاتار ابايتانۋداعى تۇرپايى سوتسيولوگيالىق, تاپتىق تانىم اياسىنداعى ەڭبەكتەرگە دە باي­سالدى تالداۋ جاسالعان. م.و.اۋە­زوۆتىڭ ابايتانۋداعى ەرەن ەڭبەگى تەرەڭ تالدانىپ, جۇيەلى تۇردە بەرىلگەن. الاش الىپتارىن كورگەن, يدەيالاس بولعان, زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, كەمەڭگەر عالىم م.و.اۋەزوۆكە ابايتانۋدى قورعاۋ, دامىتۋ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ وڭاي بولماعانى ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەنگەن: «وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا م.اۋەزوۆ ابايدىڭ ادەبي ورتاسى دەگەن كۇردەلى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. وسى تاقىرىپ ابايتانۋ تاريحىندا مەيلىنشە ايتىس-تارتىس تۋدىرعان ەڭ كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ كەتتى. ويتكەنى بۇل پروب­لە­ما تەك ابايدىڭ ادەبي ورتاسىن عانا قامتىپ قويماي, ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى, ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى, ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرى نەمەسە اباي تۇسىنداعى اقىندار دەپ اتالاتىن ءتۇيىنى ءبىر, بىراق تارماقتارى سان تاراۋ ماسەلەلەردى قامتىدى. عالىمنىڭ ابايدىڭ ادەبي ورتاسى تۋرالى وي تانىمدارى ابايتانۋ سالاسىنداعى عىلى­مي زەرتتەۋلەردىڭ نىساناسىنا اينالسا, جازۋشىنىڭ «اباي جولى» ەپو­پەياسىنىڭ سيۋجەتتىك جەلىسىندە مولى­نان ورىن الدى». وسىلايشا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ماسشتابتى قارى­مىن, قازاقتىڭ ءسوز ونەرىن اباي ارقىلى شارتاراپقا پاش ەتكەنىن تالداپ كورسەتكەن.

تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى اباي شىعارمالارىن حاكىمدىك سانا دەڭگەيىندە زەرتتەۋ ابايتانۋعا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلگەنى وسى ەڭبەكتە جۇيەلى تالدانعان. ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جازىلعان ا.ءماشانيدىڭ ء«ال-فارابي جانە اباي», ع.ەسىمنىڭ «حاكىم اباي», م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «ابايدىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتتارى» ت.ب. ەڭبەكتەر ابايتانۋداعى جاڭا بەلەس بولعانى دا نازاردان تىس قالماعان. اۆتور قاي ماسەلەنى كوتەرمەسىن, ونى «سىڭار ەزۋلەپ» الىپ كەتپەيدى, ادىلەتپەن قارايدى. ءوزى دە اۆتور رەتىندە قاتىسقان «اباي» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنا سىن كوزبەن قاراۋىن ەنتسيكلوپەدياشى مامان رەتىندە ورىندى دەپ بىلەمىن:«اسىرەسە, «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىن جاڭا دۇنيەتانىم نەگىزىندە قايتا جازىپ, دايارلاۋ اسا قاجەتتىلىككە اينالۋدا. سەبەبى اباي مۇراسى جاڭا دۇنيەتانىم نەگىزىندە وي-سانا تانىمىمىزعا سىلكىنىس جاسايتىن رۋحاني بەساسپاپ قۇرالعا اينالار كەزەڭى كەلدى. كوممۋنيستىك يدەولوگيا وي-تانىمىمىزعا بىرتىندەپ سىڭىرگەن ماتەرياليستىك, اتەيستىك دۇنيەتانىم جالعان تانىم رەتىندە تەرىستەلدى». بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ اسا وزەكتى ماسەلەسى. قازاق ءپالساپاسىن, ونىڭ ىرگەلى ارناسى الاش ءپالساپاسىن زەرتتەپ جۇرگەن مامان رەتىندە بۇل سىننىڭ قيسىندى ەكەنىن راس دەيمىن.

وسى ىرگەلى ەڭبەك اتاۋىنا نەگىز بولعان «ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنە» اۆتور وقىرماندى ابايتانۋدىڭ تاريحىمەن تانىستىرا وتىرىپ, دايىنداپ اكەلەدى. وسى ءبولىمدى باستاردان بۇرىن اۆتور اتاقتى ءماجيت ءحاۆافيدىڭ ءسوزىن ەپيگراف رەتىندە بەرگەن: «رۋحاني ءىلىمى اقىرەتتەگى قۇرمەت پەن باقىت ءۇشىن جانە وسى دۇنيەدەگى ءومىردى تارتىپكە سالۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى». بۇل تەرەڭدىك, سەنىم مەن تانىمنىڭ بىرلىگى ارقىلى مىڭ جىلدىق ىزگىلىككە جول. ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنە بويلاۋ ءۇشىن اۆتور الدىمەن شارتاراپتى كەزەدى. كونفۋتسي, «اۆەستا», «الىپ ەر توڭا», ءجۇسىپ بالا­ساعۇني, فيردوۋسي, م.قاشقاري, ءال-فا­رابي, ياساۋي, شاكارىم تاعى باسقا دانا­لادىڭ ىزگىلىك جولىنداعى ىزدەنىستەرىن تالدايدى.

اۆتور ءوز ويىن, قازاقستان رەسپۋب­لي­­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەرەڭ تانىمدى سوزىمەن تۇيىندەيدى: «سەبەبى بۇل ماسەلەنى, ياعني عاجاپ رۋحاني قۇبىلىستى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ سوزىمەن كەستەلەسەك: «...حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى وسىنداي عىلىمي, كوركەم وي-سانا­مىز­دىڭ شىعۋ تەگىن تانۋدان باس­تالۋى ءتيىس. كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ جەتكەن وسىنداي اسىل قازىنالار حالىق يگىلىگىنە جاراتىلىپ, جاڭا زاماننىڭ ادامدارىن تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتۋى قاجەت» دەپ نۇسقاۋى – ءالى دە تانىلماعان ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن بۇگىنگى جاڭا تالاپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ مىندەتىن الدىمىزعا قويىپ وتىرعان پارىزىمىزداي سەزىنەمىز» دەيدى. ياعني ەلباسىنىڭ ىزگىلىك ماسەلەسىن تەرەڭ تالداپ ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان ويىن اسا وزەكتى ماسەلە رەتىندە قاراستىرادى. اۆتور وسى تاراۋدا, اقي ىلىمىنە, ءحال ىلىمىنە تالداۋ جاساي كەلە, ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنە جول اشادى. اباي مەن ءال-فارابيگە, اباي مەن ياساۋيگە ارنايى تاراۋلار ارناپ, تالداۋ جاسايدى.

اۆتور كەلەسى تاراۋدى «تولىق ادام» ءىلىمى – جاڭا تانىم جولى» دەپ انىق ايتىپ تالدايدى. وسى تاراۋدا «تولىق ادام» ۇعىمىنىڭ بولمىسىن اشۋعا ۇمتىلعان اۆتور, مىناداي ءتۇيىن جاسايدى: «تولىق ادام»(تولىق ينسا­نيات) – دەگەنىمىز ابايدىڭ تانىتۋىندا, ءاربىر ادام اقىلىمەن, بىلىمىمەن, مال-داۋلەتىمەن بىرەۋلەرگە ادىلەت, شاپاعاتىمەن جاقسىلىق جاساۋ نەمەسە اقىل, قايراتتى جۇرەكتىڭ قالاۋىمەن جۇرگىزىپ, ولاردى تەك ىزگىلىكتى ىستەرگە قىزمەت ەتتىرۋ جولى بولىپ شىعادى».

اۆتور ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلى­مىنە بۇگىن عانا, وسى ەڭبەكتە كەلمەگەن. كورنەكتى عالىم مەكەمتاس اعا­نىڭ جۇزدەگەن ماقالاسىندا, ونداعان مونو­گرافيالىق ەڭبەكتەرىندە جۇيەلى تۇردە وسى ماسەلەنى كوتەرگەنى ابايتانۋ تاري­حىندا بەلگىلى. ەندى وسى باعىتتا, اۆتور­دىڭ وزىنە ءسوز بەرەيىك: «زەرتتەۋ ۇستىن­دە جيعان-تەرگەن ويلارىمدى «اقي­قات» جۋرنالىنىڭ 2018 جىلعى №5-ءشى سانىندا جاريالادىم. وسى ماقا­لا نەگىزىندە «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ الەم­دىك دەڭگەيدەگى پايدا بولۋ كوزدەرى مەن داس­تۇرلىك دامۋ جولى انىقتالدى» دەيدى.

اۆتوردىڭ وسى ىرگەلى جۇمىسقا شيرەك عاسىر دايىندىقپەن كەلگەنى, ءتىپتى ءار جىلدارى ماقالا جازىپ, ءوز ويلارىن اپروباتسيادان وتكىزىپ وتىرعانىن بايقايمىز. وسىنداي دايىندىقتاردىڭ نەگىزىندە «جاۋانمارتىلىك ءىلىمى», «جۇرەك كۋلتى», «حاۋاس», «يمانيگۇل» ۇعىمدارى جەكە-جەكە تاراۋ بولىپ ارنايى زەرتتەلگەن. وسىنداي تەرەڭ تانىمدى جۇيەنى تەرەڭ تالداپ كەلىپ, «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسى دەپ تانىعان ۇعىمدارعا ويىسادى. وعان عالىم اقىل, ادىلەت, راقىم سياقتى مەتاۇعىمداردى الىپ تالدايدى.

كەلەسى تاراۋدى «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ پايدا بولۋ سەبەبى» دەپ اتاپ ىزدەنىسكە تۇسكەن. بۇل باعىتتاعى ويىن اۆتور بىلاي تۇيىندەيدى: «ارينە ابايدىڭ تولىق ادام» ءىلىمى كوكتەن تۇسە سالعان جوق. تۇرىك حالىقتارى عاسىرلار بويى تاجىريبەدەن وتكىزىپ قالىپتاستىرعان ءداستۇرلى جولى بولاتىن» دەيدى. بۇل جاڭا دەڭگەيدە رەسەي وتارشىلارىنىڭ ەل بيلەۋ جۇيەسىن بۇزۋىنا قارسى تانىمنان تۋىنداعان بولاتىن: «قالىڭ قازاق ەلىنىڭ مىنەز-قۇلقى تۇتاستاي بۇزىلىپ, رۋحاني ازعىندىققا بەت العانىن تانىپ-ءبىلىپ, «سۋعا كەتكەن تال قارمار» دەگەندەي بۇل كەلەڭسىز ساياسي-الەۋمەتتىك ازعىندىققا قارسى «تولىق ادام» ءىلىمى مەن ار عىلىمىن ىزدەپ تاۋىپ, رۋحاني كۇرەس جولىنا بەت بۇردى. وسى ارقىلى مىنەز-قۇلقى, اتا جولى, ەل بىرلىگى, رۋحاني بولمىسى ازعىندىققا بەت العان قازاق ەلىن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر تىرەك جولى, قايتا تاربيەلەپ, جان-دۇنيەسىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ امال-ايلاسى – «تولىق ادام» دۇنيەگە كەلدى.

اۆتور وسى زەرتتەۋىندە, «تولىق ادام» ءىلىمى مەن شاكارىمنىڭ «ار عىلى­مىن» زامان تالابىنان تۋعان قۇبىلىس دەيدى. بۇل بۇگىنگە دەيىن ايتىلماعان جاڭا وي, جاڭا تانىم. اسىرەسە, بۇگىنگى جاھاندانۋ تاسقىنىندا بۇل پروبلەما ءتىپتى زورايىپ تۇرعانىنا كوز جەتكىزەمىز.

ەڭبەكتىڭ كەلەسى تاراۋى «شاكارىمنىڭ ار عىلىمىنا» ارنالعان. اۆتور وسى ەكى بيىك تانىمنىڭ ۇندەستىگىن, ءارى شاكارىمنىڭ وسى «ار عىلىمىنا» «تولىق ادام» ءىلىمى ارقىلى كەلگەنىن دايەكتەيدى: «شاكارىم ۇستانعان ار عىلى­مىنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ داستۇرلىك جالعاسى دەپ ۇعىنامىز. سەبەبى ابايدىڭ «بىرەر ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرالى» اتتى ەڭبەگى شاكارىمگە تىكەلەي اسەر ەتكەنىن شاكرارىمنىڭ ءوزى مويىنداپ: «اباي مارقۇم بولعان سوڭ سودان عيبرات الىپ, مەن ادامدىقتىڭ جولىن قۋعانىم ءجون دەپ, باسىمدى شىتىرمان شاتاقتان ەرتە بوساتىپ الىپ ءبىلىم جولىنا ءتۇستىم» دەپ ومىرلىك ماقساتىن انىقتاپ العانىن جازاتىنى بار». اۆتور شاكارىمنىڭ «ار ءبىلىمى» ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ ءداستۇرلى جالعاسى دەگەن سونى پىكىر ايتادى.

ال ەندى وسى «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ جولىنا قالاي تۇسەمىز دەگەنگە دە اۆتور ايقىن جاۋاپ بەرگەن: «تولىق ادام» ءىلىمى – سانالى تۇردە قۇشتارلانا ارمان قۋعان ءاربىر جاستىڭ بويىنا تەز قوناتىن كۇردەلى رۋحاني قۇبىلىس. جەكە ادامداردى رۋحاني جاعىنان جاڭعىرتۋ ارقىلى بۇكىل قازاق حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقىن تۇزەتە المايمىز. ماقسات – ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى ارقىلى قازىرگى قازاق جاستارىن رۋحاني ءمونوليتتى قالىپقا ءتۇسىرۋ. بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولدانۋ عانا ۇلى ماقساتقا اكەلەدى» دەيدى. قازاقتىڭ بۇگىنگى باس ابايتانۋشىسى, دانالىققا جەتكەن عالىم اعامىزدىڭ باس ارمانى دا وسى.

ەڭبەكتىڭ كەلەسى تاراۋى «اباي, شاكارىم مۇراسىنداعى جانتانۋ ءىلىمى» دەپ اتالادى. اۆتور بۇل تاراۋدا جانتانۋ ءىلىمىنىڭ وزگەشە بولمىسىنا توقتالادى. جانتانۋ ءىلىمىنىڭ كوپ جەردە پسيحولوگيانىڭ اياسىنا سىيمايتىنىن دايەكتى تۇردە دالەلدەپ بەرگەن. وسى تاراۋدىڭ باسىندا اۆتور الدىمەن ءپالساپا ۇعىمىن قولدانادى دا, كەيىننەن فيلوسوفيا ۇعىمىنا اۋىسادى. بۇل كەرەمەت ءتاسىل, مەملەكەتتىك تۇرعىدا بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا فيلوسوفيا ءپان رەتىندە وقىلىپ جاتقاندىقتان وقىرماندى اداستىرماۋ ءۇشىن وسى ءتاسىل قولدانىلعان. سەنىم مەن تانىمدى قاتار ۇستايتىن, گەنزيسى تەرەڭ عىلىم مەن مادەنيەتىمىز پالساپاعا نەگىزدەلىپ دامىعانىن اۆتور ايقىن تانىپ وتىر: «الەم حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا پالساپالىق ليريكانىڭ دامۋ جولىندا, ءتۇپ يەنى تانىپ-ءبىلۋ تالپىنىسىندا ارقيلى دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستار كورىنىس بەرىپ جاتتى. اسىرەسە, بۇل كۇردەلى ماسەلەدە كلاسسيكالىق سوپىلىق پوەزيا اۆتورلارى باسىم ءتۇسىپ جاتقانى ايقىن ەدى» دەيدى. ءپالساپانىڭ اسقاق, بيىك ورنىن ايقىنداپ بەرىپ وتىر.

ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ءتۇيىندى, ءارى ەڭ كۇردەلى تاراۋى «اباي لۇعاتى» دەپ اتالادى. عالىم اعامىز وسى تاراۋدا «اباي دۇنيەتانىمىندا ۇلتتىق, شىعىستىق جاعى باسىم جاتىر» دەيدى. جانە وسى تاراۋدا اباي مۇراسىندا كەزدەسەتىن 83 شىعىستىق ۇعىمدى تالداي كەلىپ, ەنتسيكلوپەديالىق انىقتاما بەرگەن. مۇنىڭ ءوزى ابايتانۋ عىلىمىناعى جاڭا ءبىر بەلەس دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. اۆتور شىعىستىق ۇعىمداردى تالداپ بەرۋدەگى ماقساتىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قازىرگى كۇندەگى قازاقستاننىڭ قوعامدىق عىلىمدار سالاسى ەۆروتسەنتريستىك, كەڭەس­تىك, زات­شىل­دىق مودەلدىڭ ىرقى­نان شىعا الماي تۇيىققا تىرەلگەن قالپىن بايقا­تۋدا. بۇل رۋحاني داع­دارىستان شىعۋدىڭ جولى – تۇبەگەيلى, ءتۇبىرلى تۇردە قوعامدىق عىلىمداردىڭ ەسكىرگەن ستەرەوتيپتىك تانىمداردان باس تارتىپ, عىلىمنىڭ جۇرەتىن رەلسىن وزگەر­تۋگە بەت الۋ كەرەك. سوندا عانا بىزدەر رۋحاني الەمىمىز بەن ۇلتتىق قۇندى­لىق­تارىمىزدىڭ تاريحي تامىرىن ءدال تابا الماقپىز. اباي دۇنيەتانىمىن دا وسى تۇرعىدان جەتە تانىپ, تەرەڭ مەڭگەرۋ جولىنا بەت الماقپىز».

قازاقتىڭ قازىرگى باس ابايتانۋشى عالىمى مەكەمتاس مىرزحمەت ۇلىنىڭ «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى اتتى ىرگەلى ەڭبەگىنە قىسقاشا شولۋ جاسادىق. ءبىر نارسەنى ناقتى ايتا الامىز, ابايتانۋ عىلىمىنا تەك قانا ىرگەلى ەڭبەك كەلگەن جوق, سونىمەن قاتار جاڭا مەتودولوگيا, جاڭا جول رەتىندە ايقىن تۇتاس كونتسەپتسيانىڭ كەلگەنى دە انىق.

تۇردىقۇل شاڭباي,

ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى