پاندەميا ءتىپتى قيىنداي ءتۇسۋى مۇمكىن. قازىر ارەكەت ەتۋ كەرەك. ەلدىڭ كوپ بولىگى تولىقتاي شەكتەۋ شاراسىن ەنگىزۋدى قاجەت ەتۋى مۇمكىن. ساياسات پەن عىلىمدى ارالاستىرساڭ, ساياسات شىعادى. اقش-تاعى كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ تارالۋى ساياسات مۇندايدا جۇمىس ىستەمەيتىنىن كورسەتتى. ەگەر ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, مەكتەپتەردى قاۋىپسىز جاعدايدا اشقىمىز كەلسە, عىلىمعا ورالۋىمىز كەرەك.
اقش-تاعى جاعدايدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سالىستىرمالى ساراپتاما جاساۋ كەرەك, وسى ماقالا جازىلىپ جاتقاندا, ءبىر كەزدەرى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان اسا زارداپ شەككەن ەل رەتىندە سانالعان يتاليادا كۇنىنەن شامامەن 200 ادامنىڭ ۆيرۋس جۇققانى انىقتالدى. بۇل ەلدىڭ حالقى تەحاس شتاتىنان ەكى ەسە كوپ. ال تەحاستا كۇن سايىن 9000 مىڭنان استام ادام اۋرۋعا شالدىعىپ جاتىر. فلوريدادان حالقى 4 ەسە كوپ گەرمانيادا كۇن سايىن 400-گە جۋىق ناۋقاس تىركەلەدى. ال فلوريدا شتاتىندا وتكەن جەكسەنبىدە 15300-دەن استام ادام ۆيرۋس جۇقتىردى. بۇل – بۇكىل شتاتتار اراسىنداعى جوعارى كورسەتكىش.
اق ءۇي كوروناۆيرۋسپەن بىرگە ءومىر سۇرۋگە داعدىلانۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ايتسە دە, جاڭادان تىركەلىپ جاتقان ناۋقاستار سانى يتاليا جانە گەرمانيامەن تەڭ بولعانداعى جاعداي بولەك. كوپتەن بەرى ۆيرۋستان ەشكىم قايتىس بولماعان وڭتۇستىك كورەيا, اۋستراليا مەن ۆەتنام تۋرالى ايتپاي-اق قويالىق. ال اقش-تا الەم بويىنشا جاڭادان ناۋقاستانعاندار سانى كۇرت ساناپ ارتىپ وتىر. ءتىپتى, برازيليانى باسىپ وزدىق.
يتاليا, گەرمانيا جانە تاعى ونداعان ەل تولىقتاي دەرلىك شەكتەۋ شارالارىن الىپ تاستادى ءارى وعان سەبەپ تە بار. اتالعان ەلدەر پاندەمياعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ناقتى شارالار قابىلداپ, سونى جالعاستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, اۋسترلايادا كوپ ادام جيناپ, ءبىر ۇيدە تۋعان كۇن تويلاعاندارعا 18 مىڭ دوللار ايىپپۇل سالدى.
اقش-تا قوعامدىق دەنساۋلىق جونىندەگى ساراپشىلار ەۋروپانىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن قايتالاۋ ءۇشىن بىرنەشە قادام كەرەك. بىرىنشىدەن, كارانتينگە جابۋ شاراسىن ناۋقاستار سانى كۇرت ازايعانعا دەيىن ساقتاۋ. ەكىنشىدەن, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇسىنىستارىن تۇراقتى ورىنداۋ. ۇشىنشىدەن, تەستىلەۋگە جانە جاڭا وقيعالاردى زەرتتەۋگە ارنالعان 100 مىڭنان 300 مىڭعا دەيىنگى جۇمىس كۇشىن قالىپتاستىرۋ. ۇلتتىق دەڭگەيدە ءبىز اتالعان ماقساتتاردىڭ بىردە-بىرىنە قول جەتكىزگەنىمىز جوق. بىراق ءبىرشاما شتات جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستاردى ورىنداپ, بىرتە-بىرتە قاۋىپسىز تۇردە شەكتەۋ شارالارىن جەڭىلدەتە باستادى. باسقا شتاتتار ساتسىزدىككە قاراماستان, كارانتيندى الىپ تاستادى. ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز.
نيۋ-يوركتە بىرنەشە ايدان كەيىن كوروناۆيرۋستان قايتىس بولعان ناۋقاس تىركەلمەسە, اقش-تىڭ 39 شتاتىندا پاندەميا قارقىنمەن تاراپ وتىر. فلوريدا شتاتىنىڭ مايامي-دەيد وگرۋگىندە 6 اۋرۋحانا اۋزى-مۇرنى شىعىپ تولعان. حيۋستوندا, ەلدەگى ەڭ قيىن جاعداي تىركەلگەن شتاتتا شەنەۋنىكتەر گۋبەرناتوردان وقشاۋلانۋ تۋرالى جارلىق شىعارۋعا شاقىردى.
وعان قوسا, كوپتەگەن شتاتتاعى جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىنە قاراماستان, اۋرۋحانالاردا ناۋرىز بەن ساۋىردەگى سەكىلدى ءالى دە ءدارى-دارمەك پەن قۇرال-جابدىق جەتكىلىكتى ەمەس. جاڭا ورلەاندا تەست سانى شەكتەۋلى بولعانى سونشالىق, تەستىلەۋ پۋنكتىلەرىنىڭ بىرىندە ساعات 8:00 باستالعان اناليز الۋ كەزەككە 7:30-دا كەلگەندەرگە عانا جەتتى.
تەستىلەۋ ينفراقۇرىلىمسىز جەكە ءوزى از ناتيجە بەرەدى. ناۋقاسپەن بايلانىستا بولعانداردى انىقتاپ, حابارلاسۋ, Covid-19 جۇقتىرعانداردى, وقشاۋلانعانداردى, كارانتيندەگىلەرگە كومەكتەسۋ كەرەك. الايدا مۇنىڭ كوبى ورىندالعان جوق. ماياميدە كوروناۆيرۋس تەستى وڭ ناتيجە كورسەتكەندەردىڭ 17 پايىزى عانا تاياۋدا كورىسكەندەرى تۋرالى ساۋالنامانى تولتىرعان. بۇل قادام ۆيرۋستىڭ تارالۋىن تەجەيتىن ەدى. كوپتەگەن شتاتتا قازىرگى تاڭدا ناۋقاستار سانى وتە كوپ, سوندىقتان بايلانىس جاساعانداردى انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇدان قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى الەۋمەتتىك قاشىقتىق ساقتاۋ, بەتپەردە تاعۋ, قولدى جۋ جانە ءوزىن-ءوزى وقشاۋلاۋ. سونداي-اق تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە عيماراتتى جەلدەتۋگە از كوڭىل بولىنەدى. قوعامدىق ورىنداردا ۋلتراكۇلگىن شامدار قويىلۋى ءتيىس. مۇنداي قادام ۆيرۋستىڭ تارالۋىن باسەڭدەتەدى. ءتىپتى, پرەزيدەنت ترامپتىڭ ءوزى كوپشىلىك ورىنعا بەتپەردە تاعىپ كەلدى. بۇل ماسەلەدەن ساياساتتى ارالاستىرماۋعا كومەكتەسەر, بالكىم. بىراق قازىرگى تاڭدا مۇنىڭ ءبارى قوسىلىپ, ءتىپتى ەرەجەنى قاتاڭ ساقتاعاننىڭ وزىندە ىندەت كەڭ تارالعان ايماقتاعى جاعداي باسەڭدەتۋگە عانا جەتكىلىكتى. ۆيرۋستىڭ قارقىن العانى سونشالىق, تىركەلگەن وقيعالار سانىن بىردەن ازايتۋعا بۇل جەتكىلىكسىز.
مەكتەپتەردى قاۋىپسىز جاعدايدا اشۋ جانە ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇقتىرعاندار سانىن ەۋروپالىق ەلدەردەگى دەڭگەيگە دەيىن ءتۇسىرۋىمىز كەرەك. اشىلماعان مەكتەپتەرگە فەدەرالدى كومەك بەرمەۋ تۋرالى ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ دوق كورسەتۋى ماقساتىمىزعا جەتكىزبەيدى. ىندەت كەڭ تاراعان شتاتتاردا قابىلدانعان ناقتى شارالار عانا كومەكتەسەدى. اسىرەسە, كوپشىلىكتىڭ جيىلۋى, بارلار مەن شىركەۋلەر سەكىلدى كەي ورىنداردى كارانتينگە جابۋ كەرەك.
دەگەنمەن, كەي وڭىردە مۇنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان ول جەرلەردە ءساۋىر ايىنداعىداي تولىقتاي شەكتەۋ شاراسى ەنگىزىلۋى قاجەت. مۇنداي قادام ايماققا بايلانىستى, بىراق جارتىلاي شەكتەۋ شارالارى اۋرۋحانالاردى تولتىرعاننان باسقا ەشتەڭە بەرمەيدى. سونداي-اق ناۋقاستار سانىن ازايتپايدى, الايدا كوپتەگەن امەريكالىقتىڭ كوروناۆيرۋستىڭ كەسىرىنەن قازا تابۋىن جالعاستىرا بەرەدى.
1918 جىلى تۇماۋ پاندەمياسى كەزىندە بۇكىل قالا قىزمەتىن توقتاتتى. قورقىنىش پەن ناۋقاس وتباسى مۇشەسىنە قامقورلىق قالعان مىندەتتى اتقاردى. اسكەر سالاسىن جابۋ 50 پايىزدى قۇراپ, ەكونوميكانى قۇلدىراتتى. كوپتەگەن قالا ەرتە اشىلعان, بىراق ولاردى ەكىنشى, ءتىپتى, ءۇشىنشى رەت قايتا جابۋعا تۋرا كەلدى. قارسىلىق بولدى, بىراق ادام ءومىرىن ساقتاپ قالدىق.
ەگەر باستاپقىدا ءبارىن دۇرىس جاساعانىمىزدا, قازىرگى تاڭدا ەكونوميكامىز 100 پايىز جۇمىس ىستەيتىن ەدى, مەكتەپتەر ادەتتەگىدەي جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندالىپ جاتاتىن ەدى, فۋتبول كوماندالارى جاتتىعۋعا كىرىسىپ, وڭ مىڭداعان امەريكالىق قازا تاپپاس ەدى.
بۇل – ءبىزدىڭ ەكىنشى مۇمكىندىگىمىز. ءۇشىنشىسى بولمايدى. ەگەر قازىر پاندەميانىڭ تارالۋىن تەجەي الماساق, بىرنەشە ايدان كەيىن, ياعني كۇن سۋىتىپ, اۋا رايى ادامداردى جابىق ورىنداردا ۋاقىت وتكىزۋگە ماجبۇرلەيتىن كەزەڭدە ءتىپتى قيىن جاعدايعا تاپ كەلۋىمىز مۇمكىن.
دجون م. بارري
New York Times
اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
Egemen Qazaqstan