تالانتتى دا تاعىلىمدى اۋلەت

وكىنىشكە قاراي ول فيلم­­گە دايىندىق بارىسىندا ستسە­­نا­­­ري اۆتورىمەن ارادا تۋىن­­دا­عان كەيبىر كوزقاراس قاي­شى­لىق­تارىنا بايلانىستى باس­تا­­­عان جۇمىسىن ورتا جولدان تاس­­­تاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. نە­­­گىزى, قۇلاحمەت قوجىقوۆتىڭ باس­­تى يدەياسى جىبەك پەن تولە­گەن­­نىڭ عاشىقتىق وقيعاسىن سول زامانداعى قوعامدىق-سايا­سي تى­نىس-تىرشىلىكپەن, ۇلت بىرلى­گى­نە زاردابىن تيگىزىپ جاتقان رۋا­را­لىق تارتىستارمەن تىعىز باي­لانىستا قاراستىرا وتىرىپ, حال­قىمىزدىڭ تۇرمىس سالتى مەن ءداستۇرىن, ەتنوگرافيالىق ەرەك­­شەلىكتەرىن كورنەكى تۇردە كە­ڭى­نەن بەينەلەۋ ەدى. ءفيلمدى ءتۇسى­رۋ توبىنان كەتىپ قالعانىمەن, رە­جيسسەر سۇلتاناحمەت قوجى­قوۆ­­تىڭ سۋرەتكەرلىك كونتسەپ­تسيا­سى مەن شەشىمىنە كوپ جاع­دايدا اعاسى قۇلاحمەتتىڭ وسى تۇرعىداعى كەڭەستەرى مەن جاسا­عان يلليۋستراتسيالارىنىڭ اسەرى بولعانى داۋسىز. قۇلاحمەت سۋرەت­تەرىنىڭ وزەگىندەگى وي-پايىمدى, ءتۇيىن-تۇجىرىمدى ول ەكران تى­لىن­دە سويلەتتى. بۇدان كەيىن ستسەنا­ريىن ءوزى جازىپ, 1957 جىلى «قا­­زاق­تاردىڭ قولونەرى» اتتى عى­لى­مي-تانىمدىق فيلم ءتۇسىرۋى – قۇلاحمەتتىڭ قازاق ءداستۇرى جا­ي­­ىن­داعى ەنتسيكلوپەديالىق مول ءبىلىمىنىڭ بۇلجىتپاس دالەلى. ال ونىڭ «الدار كوسە» فيلمىنە جا­ساعان «تۇركىستان قاقپاسى» كينو­كەشەنى «قازاقفيلمنىڭ» بۇكىل تاريحىنداعى ەڭ مونۋمەنتتى دەكوراتسيا رەتىندە مويىندالعانى ءمالىم.

قۇلاحمەت قوڭىرقوجا ۇلى­نىڭ قازاق ۇلتتىق ونەرىن ساقتاۋ مەن دامىتۋداعى قولتاڭبا ءىزى ءالى دە ساي­راپ جاتىر. مادەنيەتتىڭ ۇلكەن جاناشىرى, بەلسەندى جاق­تاۋشىسى ءوزى ۇزاق جىلدار بويى جيناعان حالىق قولونەر شەبەرلەرى تۋىندىلارىنىڭ نەگىزىندە 1970 جى­لى الماتىدا رەسپۋبليكالىق ۇلت­تىق قولدانبالى ونەر مۋزەيى­نىڭ ىرگەسىن قالاپ, العاشقى دي­رەكتورى بولدى. ول بۇل مۋزەي­گە قازاقستاننىڭ قايتا تى­رىل­گەن ونەرىنىڭ تاريحي مەكەنى رە­تىندە قارادى. مۋزەيگە قو­يىل­­عان ەكسپوناتتاردى تاريحي ايعاق رە­تىندە ساقتاۋ جانە ولاردى قول­دان­بالى ناسيحاتقا پايدالانۋ, جوعارى دامىعان ەستەتيكالىق تال­عام ۇلگىلەرىن قازىرگى زامانعى تۇرمىسقا ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەردى. جاي عانا كو­شىرە سالۋمەن شۇعىلداناتىن قول­­ونەرشىلەردىڭ ورنىن عىلىمي تەو­ريامەن قارۋلانعان, ارنايى دايىندىقتان وتكەن حالىق شە­بەر­لەرىمەن الماستىرۋدى ارمان­دادى. ق.قوجىقوۆ ۇلكەن سۇيىس­پەن­شىلىكپەن جيناستىرعان قا­زاق حالىق ونەرىنىڭ باعا جەتپەس ەسكەرت­كىشتەر توپتاماسى ەلى­­­مىز­دەگى ءىرى مۋزەيدىڭ ءبىرى – ءا.قاس­­­­تەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى قورىنا الىنىپ, بۇ­­گىندە وسى رۋحاني وردانىڭ باي­­لىعى مەن ماقتانىشىنا اينا­لىپ وتىر. سۋرەتشى تۋىندىلارى اتالمىش مۋزەيمەن قاتار, ماس­كەۋدەگى شى­عىس حالىقتارى ونەرى مۋزەيى, قى­زىل­وردانىڭ وبلىستىق تاريحي-ول­كەتانۋ مۇرا­­جايى قورلارىنا الىن­عان, وتبا­سىلىق جانە جەكە كول­لەكتسيالاردا دا ساقتالىپ كە­لەدى.

قوڭىرقوجانىڭ تاعى ءبىر پەر­زەنتى نۇراحمەت قوجىقوۆ (1919–1993) – العاشقى سۋرەتشى-مونۋ­مەنتاليست, مۇسىنشىلەردىڭ ءبىرى. تۇركىستان, قىزىلوردا, جام­بىل (قازىرگى تاراز) جانە ت.ب. قالا­لار­داعى بەزەندىرۋ جوبالارى مەن مونۋمەنتتى ەسكەرتكىشتەر اۆتورى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعى­سىنان 1-توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ورال­عان ول باسىنان العان جا­را­قا­تىنان جيىرما جىلعا جۋىق زارداپ شە­گىپ, توسەككە تاڭىلىپ جاتادى. ات­تەڭ, حالقىمىزدىڭ تالانتتى ۇلدا­رىنىڭ ءبىرى نۇراحمەت وسىنداي اۋىر ناۋقاسىنىڭ سالدارىنان بويىنداعى بارىن بەرە الماي كەتتى.

ونەرلى دە ونەگەلى اۋلەتتىڭ كەن­جە ۇلى سۇلتاناحمەت قوجىقوۆ (1923–1988) – قازاق كينو ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلى, بەلگىلى كينورەجيسسەر, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى (1972), قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى (1972).

س.قوجىقوۆ مەكتەپ بىتىرگەن­نەن كەيىن ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتا­نىپ, ي.پانفيلوۆتىڭ 8-گۆار­ديا­لىق ديۆيزياسى قۇرامىن­دا شايقاسا­دى. سوعىستان امان-ساۋ ەلگە ورالعان سوڭ اسكەري ما­­مان­دىقتى تاڭداپ, ارتيللەريا ۋچي­ليششەسىنە وقۋعا تۇسەدى. الاي­دا ونى اسكەري مانساپ اسا تارت­پاي­دى. اعالارى سياقتى سۇل­تان دا بالا كۇنىنەن سۋرەت سالۋ­عا يكەم­دى بولاتىن. ونىڭ كاريكا­تۋ­را­لىق سۋرەتتەرى «يزۆەستيا» گا­زە­تى, رەسپۋبليكالىق «ارا» جۋر­نا­لى­نىڭ بەتتەرىندە جارىق كورىپ جۇ­رەدى. الماتى كينوستۋدياسىندا ىستەيتىن اعاسى قۇلاحمەتتىڭ اقىل-كەڭەسى بويىنشا, ول ءوز ءومىرىن قا­زاق مادەنيەتىندەگى جاڭا جانر – كينو ونەرىنە ارناۋدى ۇيعارادى. ءسويتىپ 1947 جىلى بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, بەلگىلى رەجيسسەرلەر ل.كۋلەشوۆ پەن ا.دوۆجەنكونىڭ شەبەرحاناسىندا ءدارىس الادى. ونى 1952 جىلى ويداعىداي اياقتاعاننان كەيىن الماتىداعى كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر كينوستۋديا­سىندا ەڭبەك ەتەدى. كينوداعى العاش­قى قادامىن «شاباندوز قىز» ءفيلمىنىڭ ەكىنشى رەجيسسەرى بوپ باستايدى. بۇدان سوڭ جەكە شى­عارماشىلىق جولىنا بەت بۇ­رىپ, قازاق كينو ونەرىنەن وزىن­دىك ورىن العان «انا مەن بالا» (1953), ء«بىز جەتىسۋدانبىز» (1958), «ەگەر ءبىزدىڭ ارقايسىمىز» (1961), «شىڭداعى شىنار» (1965), «قىز جىبەك» (1970), ء«بىز­دى تانىپ قويىڭدار» (1985) كينو­فيلمدەرىن ءتۇسىردى. رەجيسسەر تۋىندىلارىنىڭ ىشىندەگى شوق­تىعى بيىگى – وتاندىق كينەماتو­گرافيانىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن «قىز جىبەك» ءفيلمى. قا­زاقتىڭ تاماشا ليرو-ەپوستىق جى­رىنىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەل­­گەن, حالقىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتى­مىن, سالت-ءداستۇرىن, تۇرمىس ەرەك­شەلىگىن كورسەتەتىن, ۇلتتىق كولو­ريتى قانىق بۇل ءفيلمى ارقىلى تالانتتى رەجيسسەر قازاق كينو ونەرىن بۇرىن-سوڭدى قول جەتپەگەن ۇلكەن ءبىر بەلەسكە كوتەردى.

رەجيسسەردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە تۇسىرگەن قازاقتىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن اتاقتى پالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ تۋرالى ءفيلمى ءداستۇرلى سپورت ءتۇرىن ناسيحاتتاپ, ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى تاعى ءبىر قاسيەتتى ۇلىق­­تاۋىمەن قۇندى. ونىڭ كە­لەسى ءبىر تۋىندىسى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى قاھارماندارىنىڭ ەرلىگىن دارىپتەيتىن «پانفيلوۆشىلار» دەرەكتى ءفيلمى. وتانى ءۇشىن جا­­نىن پيدا ەتكەن مايدانگەر دوس­تارى تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ سۇل­تان­احمەتتىڭ وق پەن وت كەشىپ, قان­­دى قىرعىننىڭ ورتاسىندا جۇر­گەن كەزىندە-اق ويىنا كەلىپ, ءوز وزىنە سەرت بەرگەن ەكەن. ەرجۇرەك جا­ۋىنگەرلەردىڭ وشپەس رۋحىنا باس ءيۋدىڭ ۇلگىسى ىسپەتتى فيلم وسىلايشا دۇنيەگە كەلەدى.

الماتىداعى №39 مەكتەپ-ليتسەيگە رەجيسسەر ەسىمى بە­رىل­گەن جانە وندا ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىنا ارنالعان مۇرا­­جايى جۇمىس ىستەيدى. تۋعا­نىنا توقسان جىل تولۋىنا وراي «سۇلتان قوجىقوۆتىڭ سوعىس پەن بەيبىتشىلىگى» دەرەكتى ءفيلمى (رە­جيسسەرى ب. نۇسىمبەكوۆ) ءتۇسىرىلدى. تالانتتى رەجيسسەردىڭ اتى قازاق ونەرىنىڭ تاريحىندا ماڭگى قالارى ءسوزسىز.

قوجىقوۆتار اۋلەتى تۋرا­لى ءسوز ەتكەندە, قۇلاحمەت قوڭىر­قوجا ۇلىنىڭ جۇبايى گۇلجاۋھار ايىپقىزى شومبالوۆا (1919–1958) جايلى ايتپاي كەتۋ اس­تە مۇمكىن ەمەس. ول – كاسىبي مۋزىكا­لىق ءبىلىم العان العاشقى قازاق قىزى, تۇڭعىش پيانيست ءارى مۋزىكاتانۋشى عالىم. 1930 جىلدارى قازاقستانداعى العاشقى ورتا مۋزىكالىق وقۋ ورنى – الماتى مۋزىكا تەحنيكۋمى اشىلعاندا, گۇلجاۋھار وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. تەحنيكۋم قابىرعاسىندا ءبىلىم العان تۇڭعىش ءارى جالعىز قازاق قىزى بولدى. ول 1936 جىلى, اتالعان وقۋ ورنىندا 2-كۋرستا وقىپ جۇرگەندە-اق ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىنە قاتىسىپ, سول كەزدەگى كەڭەس ودا­عى استاناسىندا ايگىلى ساحنا شەبەرلەرىمەن بىرگە ونەر كور­سەتۋ قۇرمەتىنە يە بولادى. 1940 جىلى, ۋچيليششەنى ۇزدىك اياق­تاعاننان كەيىن, بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن تالاپتى ما­مان ءوزى تۇلەپ ۇشقان ءبىلىم وشا­عىندا وقىتۋشىلىق جۇمىسقا قالدىرىلادى, ال 1942–1945 جىلدارى جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا حور كاپەللاسىنىڭ پيانيست-كونتسەرتمەيستەرى بولىپ ىستەيدى.

1944 جىلى الماتى كونسەرۆا­تورياسى (قازىرگى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى) شاڭىراق كو­تەر­گەندە, گۇلجاۋھار وسى جاڭا جو­عارى مۋزىكالىق وقۋ ورنىنىڭ تاريح-تەوريا فاكۋلتەتىنە تۇسە­دى. وقي ءجۇرىپ, كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا مىندەتتى فورتە­پيانو كلاسىندا ساباق بەرەدى. 1950 جىلى كونسەرۆاتوريانى وي­دا­عىداي اياقتاپ, جوعارى ءبىلىمدى مۋزىكاتانۋشى مامان بولىپ شى­عادى. جاس ۇستاز تەوريالىق ءبىلىمدى كاسىبي ماشىقپەن جانە پەداگوگتىك ىزدەنىستەرىمەن شەبەر ۇشتاستىرا ءبىلدى. وسى تۇستا گۇلجاۋھار عى­لىمي-زەرتتەۋشىلىك قابىلەت-قا­رىمىمەن دە تانىلا باستايدى. ول ستۋدەنتتىك جىل­دارىنان باستاپ عىلىمي-زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋ جانە وپەرا شى­عار­مالارىنا مۋ­زىكالىق-درا­مالىق ساراپتاما ما­قالالار جا­زۋ­مەن شۇعىلدانعان ەدى. گۇل­جاۋ­­ھاردىڭ وپەرالىق قويى­لىم­­دار مەن سيمفونيالىق وركەس­­تردىڭ كونتسەرتتەرى, وداق­تاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءتۇر­لى مۋ­زىكالىق ۇجىمدارى مەن ورىن­داۋ­شىلارىنىڭ گاس­ترول­دىك سا­پار­لارى ءتارىزدى, رەس­پۋب­لي­كا­مىز­دىڭ مادەني ومىرىن­دە بولىپ جاتقان شارالار جا­يىن­دا­عى ماقالالارى, رەتسەنزيالارى مەن پىكىرلەرى مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە ءجيى جاريالانىپ تۇ­­رادى. گ.شومبالوۆا ەكىنشى دۇ­نيەجۇزىلىك سو­عىسى جىلدارى قا­زاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە دەم بەرۋ, ولاردى جەڭىسكە رۋحتان­دىرۋ ماقساتىندا تۇسىرىلگەن «دوم­بىرا ۇنىمەن» فيلم-كون­­تسەر­تىنە قاتىسادى, بەل­­­گىلى تار­لان­دارمەن بىرگە قيىر شى­­عىس­تاعى جاۋىنگەرلەر اراسىندا ونەر كورسەتەدى. ورىنداۋشى-پيا­نيست رەتىندە فورتەپيانولىق كونتسەرتتەر بەرىپ, قازاقستاننىڭ مۋزىكالىق ومىرىندەگى ءماندى دە ماڭىزدى وقيعالار مەن قۇبى­لىستاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇ­رەدى. بەلگىلى كومپوزيتور ە.برۋ­سيلوۆسكي «فورتەپيانوعا ارنال­عان ەكسپرومت» اتتى تۋىندىسىن شومبالوۆانىڭ كونتسەرتتىك رەپەرتۋارىنا ارناپ شىعارعان. الماتى كونسەرۆاتورياسىندا ءبى­لىم الىپ جۇرگەن جىلدارى گ.شوم­­بالوۆا پروفەسسور پ.ءارا­ۆين­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, اعارتۋشىسى اباي قۇنانباەۆتىڭ مۋزىكالىق شى­عار­­ماشىلىعىن زەرتتەۋگە دەن قو­يىپ, اقىن-كومپوزيتوردىڭ ءان مۇراسىن ديپلومدىق جۇمىسىنىڭ تاقىرىبى ەتىپ الادى. كەيىننەن بۇل تاقىرىپ مۋزىكاتانۋشى عا­لىم­نىڭ باسقا دا ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپتى. «اباي اندەرى» اتتى كولەمدى ماقالاسى 1957 جىلى جا­رىق كورگەن «قازاق مۋزىكا ما­دەنيەتى» اتتى توپتاما جيناققا ەندى. يدەيالىق جانە ادىستەمەلىك تىڭ ويلارمەن تولىقتىرىلعان بۇل زەرتتەۋى كەيىننەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ءبىر تاراۋىن قۇرايدى.

سول جىلدارى رەسپۋبليكادا ءار سالادا ۇلتتىق ماماندار دايارلاۋ, عىلىمي كادرلار قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى كەڭىنەن قولعا الىنعانى بەلگىلى. وسى ماقساتپەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتى بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن گۇلجاۋھاردى ءبىلى­مىن تەرەڭدەتۋ ءۇشىن پ.ي.چاي­كوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ كونسەر­ۆاتورياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا جىبەرەدى. اسپيرانتۋرادى وقىپ جۇرگەنىندە ول قازاقستان مۋزىكاتانۋ عىلىمىن دامىتۋعا اسا قاجەتتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن اينالىسىپ, «سوۆەت داۋىرىنە دەيىنگى قازاق مۋزىكاسىن نوتاعا ءتۇسىرۋ جانە ونى زەرتتەۋ تاريحىنىڭ وچەركتەرى» تاقىرىبىندا كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيا جازۋدى قولعا الادى. عالىمنىڭ بۇل جۇمىسى تاقىرىبى مەن زەرتتەۋ نىسانى, عىلىمي ءتۇيىن-تۇجىرىمى تۇر­عىسىنان جاڭاشىلدىعى مول ەڭبەك ەدى. ول حIح عاسىر سوڭى مەن حح عاسىر باسىندا حاتقا تۇس­كەن قازاق مۋزىكاسىنىڭ سول كەزگە دەيىنگى بەيمالىم قۇندى جازبالارىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە قاتىستى ماتەريالدارعا اسا باي بولاتىن. گ.شومبالوۆا ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىندا سونىمەن قاتار شىعىستانۋشى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ پەن اقىن-اعارتۋشى اباي قۇنانباەۆتىڭ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى زور ءرولىن ناقتى دالەلدەرمەن اشىپ كورسەتەدى. ءسويتىپ 1958 جىل­عى مامىر ايىندا ماسكەۋ كونسەر­ۆاتورياسىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعاعان گۇلجاۋھار, رەسپۋبليكامىزداعى العاشقى مۋزىكاتانۋشى عالىم قىزداردىڭ ءبىرى رەتىندە, وسى سا­لا­­نىڭ كوشباسشىسىنا اينالادى. الەمدىك جانە كەڭەس مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ۇزدىك داستۇرلەرىن نا­سيحاتتاي جانە پراكتيكاعا ەن­گىزە بىلگەن گۇلجاۋھار ايىپ­قى­­­زى بۇدان كەيىن الماتى كون­­­سەر­ۆاتورياسىندا «كسرو حا­لىق­­­­تارى مۋزىكاسىنىڭ تاريحى. قازاقتاردىڭ 1917 جىلعا دە­يىنگى مۋزىكا مادەنيەتى» كۋرسى­نان ءدارىس وقىپ, ماماندار تار­بيەلەۋمەن بىرگە, تاريح-تەوريا فاكۋلتەتىندە اشىلعان فولكلور جانە حالىق شىعارماشىلىعى كابينەتىنىڭ مەڭگەرۋشى قىزمەتىن اتقارادى. ونىڭ وسى جىلدارى جازعان «مۇقان تولەباەۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى», ء«بىرجان – سارا» جانە «اباي» وپەرالارى تۋرالى مۋزىكالىق-درامالىق تالداۋ نەگىزىندەگى زەرتتەۋلەرى – رەس­پۋبليكا مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس بولىپ قو­سىلعان عىلىمي ەڭبەكتەر. الايدا بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ تالانتتى عالىم, شەبەر ورىنداۋشى-ءپيا­نيستىڭ ءومىرى قىسقا بولدى. ول ديس­سەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي, 39 جاسقا تولار-تولماستا اۋىر ناۋقاستان دۇنيە سالادى. گۇلجاۋھار جارقىن دا قىسقا عۇمىرىندا باي شىعارماشىلىق جانە عىلىمي قىزمەتى ارقىلى قازاق مۋزىكا عىلىمى مەن ءبىلىمى سالاسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ۇلتتىق مۋزىكا مادەنيەتىندە ايرىق­شا ءىز قالدىردى.

ادام ءومىرى ەلى مەن حالقى ءۇشىن تىندىرعان ەڭبەگىمەن قو­سا, ارتىنا لايىقتى, سانالى ۇر­پاق قالدىرا بىلۋىمەن ءماندى دە ما­ڭىزدى. قوجىقوۆتار اۋلەتىنىڭ شى­­عارماشىلىق قابىلەتتەن كەندە بولماعان ءۇشىنشى بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءومىر جولى دا ۇلگى-ونەگە ەتۋگە تۇرارلىقتاي. نۇراحمەتتىڭ ۇلى ارىستان (1940–2012) لەنينگراد كينوينجەنەرلەر ينستيتۋتىنىڭ دىبىس رەجيسسەرلەرىن دايىندايتىن فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن «قازاقفيلمدە» ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇ­مىس ىستەدى. قىزى جاننا وسى كينو­­ستۋ­ديادا مونتاج تسەحىنىڭ شە­­بەرى بولدى. قۇلاحمەت پەن گۇل­­جاۋ­ھاردان قالعان تۇياق – قىز­­دارى ساۋلە مەن گۇلنار ەدى. ساۋلە قۇلاحمەتقىزىنىڭ ما­مان­­دىعى – پەداگوگ, قازاق مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ رومان-گەرمان ءبولىمىن بىتىرگەننەن كەيىن كوپ جىلدار بويى جوعارى وقۋ ورىندارىندا اعىلشىن ءتىلى پانىنەن ساباق بەردى. سونىمەن قاتار ساۋلە – تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى قازاق­تان شىققان تۇڭعىش يمپرە­ساريو. حالقىمىز ءۇشىن توسىن كاسىپ – يمپرەساريولىقتى ول ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن العاشقى كۇندەردەن باستاپ قولعا الىپ, نارىق زامانىنىڭ تالابىنا بىردەن يكەمدىلىك تانىتتى. قازاق ونەرىن شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋ, مادەنيەت ۇجىمدارىن ەكونوميكالىق جاعىنان قولداۋ ماقساتىندا جەكە فيرما اشىپ, قازاق تسيركى, قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى, ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترى, «سالتانات» مەم­لەكەتتىك بي ءانسامبلى, مەملە­كەتتىك قۋىرشاق جانە يلليۋزيا تەاترى سياقتى جەتەكشى ونەر ۇجىمدارىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسىنا ۇزاق مەرزىمدى كوممەرتسيالىق گاسترولدىك ساپارلارىن ۇيىمداستىردى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل قيىنشىلىق كەزە­ڭىن­دە اتالمىش ۇجىمداردىڭ ما­تەريالدىق جاعدايلارىن ايتار­لىقتاي جاقسارتۋعا ۇلكەن سەپ بول­دى. بۇگىندە ءبۇتىن ءبىر اۋلەتتىڭ شى­راقشىسىنا اينالعان ساۋلە قۇلاحمەتقىزى قوجىقوۆتاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كوپ­­شىلىككە تانىتۋدا ءبىر ءوزى-اق ءبىرشاما ءىس تىندىرىپ ءجۇر. الما­تىداعى «وجەت» شاعىن اۋدا­نىن­دا جانە قىزىلوردا قالا­سىن­دا ءبىر كوشەنىڭ «اعايىندى قو­جىقوۆتار» اتىمەن اتالۋى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ ءبىر كو­شەسىنە قوڭىرقوجا قوجى­قوۆتىڭ ەسىمى بەرىلۋى, سونداي-اق ءلاتيپا قو­جىقوۆانىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا, قۇلاحمەت قوجىقوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ەكى پوشتا ماركاسىنىڭ اينالىمعا شىعارىلۋى – ساۋلە قوجىقوۆا ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ونىڭ ۇسى­نىسى جانە باستاماسىمەن ۇلكەن سۋرەتكەرلەر وتباسى رەتىندە قو­جى­قوۆتار قازاقتاردىڭ رەكوردتار كىتابى – كينەس-كە ەنگىزىلدى. اۋلەتىنە ءتان ىزگىلىكتى جولدى ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ول, قوجىقتارمەن قاتار ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان باسقا دا الاش ارىستارىنىڭ ەسىمىن قايتا ءتىرىلتۋ, ولاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ناسيحاتتاۋ ىسىنە ۇيت­قى بولىپ, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋدا. قازىر رەسپۋبليكالىق «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, قازاقستان سۋرەتشىلەر جانە كينەماتوگرافيستەر وداق­تارىنىڭ مۇشەسى. گۇلنار بولسا اناسىنىڭ ءىزىن جالعاستىرىپ, ونەر جولىنا ءتۇستى. كۇلاش باي­­سەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكا مەك­­تەبىن, الماتى كونسەرۆاتوريا­سىن تامامداعان تالانتتى جاس قا­زاقستانداعى ءالتشى ورىن­داۋ­­شى­لاردىڭ كوشىن باس­­تادى. قا­زاق راديوسى مەن تەلە­­ۆي­دە­نيە­سىنىڭ مەملەكەتتىك كامە­را­لىق وركەسترى التشىلەر تو­بى­نىڭ كونتسەرتمەيستەرى قىز­مە­تىن اتقارىپ, الماتى كونسەر­ۆا­تورياسىندا ساباق بەردى. 1980 جىلى وتباسى جاعدايىنا باي­­لانىستى يزرايلگە, ودان كەيىن 1983 جىلى كيپرگە قونىس اۋدا­رادى. كيپردە سيمفونيا ور­كەسترى التشىلەر توبىنىڭ كون­تسەرت­مەيستەرى, جاسوسپىرىمدەر سيم­فونيالىق وركەسترىنىڭ الت كلا­سىنىڭ وقىتۋشىسى جانە «Panthea» ىشەكتى اسپاپتار كۆار­تەتىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولادى. گۇلنار 2012 جىلى دۇنيە سالدى. سۇلتاناحمەتتىڭ ۇلكەن ۇلى رۇستەم (1953–2012) بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ستسەنارلىق فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. اكەسىمەن بىرگە كەڭ فورماتتى 2 سەريالى ء«بىزدى ءبىلىپ قويىڭدار» كوركەم ءفيلمى مەن «تۇركىستان اسكەري وكرۋگى» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ ستسەناريلەرىن جازعان. ەكىنشى ۇلى ۆالەري (1957 ج.ت.) – ماسكەۋ ساۋلەت ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. الماتى قالاسىنداعى بىرقاتار قۇرىلىس پەن عيمارات جوباسىندا ونىڭ ساۋلەتشىلىك قولتاڭباسى بار.

ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جا­نە مادەني-رۋحاني ومىرىندە قايتا­لانباس ءىز قالدىرعان قوجىقوۆتار اۋلەتى فەنومەنىنىڭ قۇپياسى نە­دە؟ بۇل, الدىمەن, بارىنە بىر­دەي تابيعي تالانت دارىتقان جا­را­تۋشىنىڭ قۇدىرەتى بولسا, ەكىن­شى­دەن, حالقىمىزدىڭ عاسىر­لار­­دان تامىر تارتاتىن ۇلتتىق رۋ­­حاني الەۋەتىنىڭ تەرەڭدىگى مەن مىقتىلىعىندا, ۇشىنشىدەن, تۋ­ما دارىننىڭ كوزىن اشۋعا با­عىت­تالعان وتباسىلىق ءتالىم-تاربيە مەن ۇلگى-ونەگەنىڭ جەمىسى جانە دە, ەڭ باستىسى, بۇل اۋلەت مۇشەلەرىن ءوزارا بايلانىستىرۋشى كۇشتى رۋح ساباقتاستىعى مەن جالعاستىعى ەكەندىگى انىق.

وكىنىشكە قاراي قازاق مادە­نيەتىنە ءتورت بىردەي ۇلكەن سۋرەتكەر سىيلاعان قوجىقوۆتار اۋلەتى جايلى قالىڭ كوپشىلىك ەگجەي-تەگجەيلى بىلە بەرمەيدى. اتاقتى رەجيسسەر س. قوجىقوۆتان باسقاسى ءالى كۇنگە دەيىن جۇرتشىلىققا اسا ءمالىم ەمەس. ويتكەنى ەڭ ءبىر وكى­نىشتىسى, «حالىق جاۋىنىڭ با­لاسى» دەگەن وشپەس ەن-تاڭبا ولار­دىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى تاع­دىرى مەن شىعارماشىلىعىنا سالقىنىن تيگىزبەي قالعان جوق, كەزىندە اسا مويىندالا دا قوي­ماۋىنىڭ ءتۇپ سەبەبى سول. الايدا ءومىر جولدارىندا كەزىككەن قي­لى كەدەرگىلەرگە قاراماستان, ولار بويىنداعى تالانتتارىن حال­قى­نىڭ يگىلىگىنە بارىنشا جارا­تىپ كەتتى. ونەرلى دە ونەگەلى اۋلەت­تى كوپشىلىككە, اسىرەسە جاس ۇر­پاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدىڭ تاعى­لى­مى زور. ول تەك بۇگىنىمەن عانا ەمەس, ەرتەڭىمەن دە ءومىر سۇ­رەتىن, ماڭگىلىك ۇلت بولۋدىڭ قامىن ويلايتىن وركەنيەتتى, وسكە­لەڭ حالىق ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنى حاق.

بالجان حابدينا,

جۋرناليست-باسپاگەر

الماتى