زامانالار كوشىندە تاريح دوڭگەلەگى ءوز بەتىنشە, ستيحيالى تۇردە العا جىلجىمايتىنى, وعان بەلگىلى ءبىر ۇلكەن تۇلعالار اسەر ەتەتىنى ايدان انىق. تىپتەن ءبىر ادامنىڭ ءوزى ەسكى قوعامنىڭ ءتۇپ ورنىمەن كۇيرەپ, جاڭاسىنىڭ ورناۋىنا مۇرىندىق بولاتىنىنا ادامزات باسىنان كەشكەن تاريحي جايتتار كۋا. قازاق حالقى جاتتىڭ تابانىندا تاپتالىپ, ۋىسىندا كەتپەي, ءوز الدىنا تاۋەلسىز, دەربەس ەل بولۋ ءۇشىن تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن ءوتىپ, عاسىرلار بويى كۇرەسىپ كەلگەنى ءمالىم.
جان الىسىپ, جان بەرىسكەن مۇنداي كۇرەستەردىڭ ءتۇپ باستاۋىندا حالقى مەن ەلىنىڭ بولاشاعىنا, ۇلى ماقسات-مۇراتتارىنا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان, ءوز ورتاسىنان اسىپ تۋعان تارلانبوزدار تۇرعانى اقيقات. سولاردىڭ ءبىرى – وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى, الاش قايراتكەرى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ. ءبىر عاجابى, ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان ءتورت ۇلى, قۇداي قوسقان قوساعى, وتباسىنىڭ وزگە دە مۇشەلەرى ەرەكشە دارىن قونعان جاندار ەدى. وسى تاماشا اۋلەتتەن قازاقستاننىڭ قوعامدىق جانە مادەني ومىرىندە تەرەڭ ءىز قالدىرعان تۇتاس تالانتتار شوعىرى شىقتى. بۇل – شىن مانىندە ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس.
اۋلەت وتاعاسى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ (1880–1938) – XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى ايتۋلى قازاق زيالىسىنىڭ ءبىرى, اعارتۋشى, رەفورماتور پەداگوگ, مادەنيەت تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم, «الاش» قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى, كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى. 1880 جىلى پەروۆسك (بۇرىنعى اقمەشىت, قازىرگى قىزىلوردا) قالاسى تۇبىندەگى قوعالىكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ول الدىمەن اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, قالاداعى قازاق-ورىس مەكتەبىندە وقيدى, كەيىن تاشكەنتتەگى تۇركىستان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءبىلىم الادى. سەميناريا باسشىلارىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن بىرەن-ساران شاكىرت قابىلداۋداعى ماقساتى يمپەريا مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن كادرلار دايارلاۋ بولعانىمەن, قوڭىرقوجا بۇل جولعا تۇسپەي, اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن شۇعىلدانۋعا دەن قويادى. تۇركىستان ولكەسىندەگى قوعالىكول مەكتەبىندە, پەروۆسكىدەگى تەمىر جول جۇمىسشىلارى مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. قارناق پەن ءاندىجان قالالارىندا ورىس-تۇزەم وقۋ ورىندارىنىڭ مۇعالىمى, مەكتەپ مەڭگەرۋشى بولىپ ىستەيدى. ۇستازدىق قىزمەتى بارىسىندا قازاق مەكتەپتەرىنە وقۋدىڭ جاديدتىك ءتاسىلىن ەنگىزۋ ماقساتىندا مۇعالىمدەر مەن شاكىرتتەر ءۇشىن اراب-پارسى ءالىپبيى نەگىزىندە ءار قازاقى دىبىستى جەكە ارىپپەن تاڭبالايتىن «الىپپە» جازادى. تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى وقۋ ءبولىمىنىڭ رۇقساتىمەن جارىققا شىققان بۇل وقۋ قۇرالى ولكەدەگى اعارتۋ ءىسىن ىلگەرىلەتۋگە زور سەپتىگىن تيگىزدى.
پاتشا وكىمەتى تۇسىندا قوجىقوۆ اعارتۋشىلىقپەن قاتار ۇلتتىق قوزعالىسقا قاتىسىپ, قازاق مۇددەسىن كوزدەيتىن قوعامدىق قىزمەتپەن دە بەلسەنە اينالىستى. 1907 جىلعى ايگىلى پاتشا مانيفەسى بويىنشا تۇركىستان ولكەسى قازاقتارى مەن وزگە دە جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ سايلاۋ قۇقىنان ايرىلىپ, مەملەكەتتىك دۋما جۇمىسىنان شەتتەتىلۋىنە نارازى بولدى. 1912 جىلى كەزەكتى سايلاۋدا مەمدۋماعا قازاق وكىلىن وتكىزۋدە ورىنبوردا احمەت بايتۇرسىنوۆپەن بىرگە تاتار زيالىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. تۇركىستاندىقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە پاتشا وكىمەتى جازالاۋشى وتريادتارىنىڭ جاساعان قىلمىستارى جونىندە دۋماعا نارازىلىق حاتتارىن جولداپ, قازاقتاردىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىردەگى قۇقتارىن قورعاۋعا اتسالىستى.
ول اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا ءبىرجولاتا اۋىستى. فەرعانا وڭىرىندە قازاقتاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن «كوشپەندى» اتتى ۇيىم قۇرىپ, سوعان جەتەكشىلىك جاسادى. قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ كۇرەسكەرلەرى قاتارىندا بولدى. قوقان تالقاندالىپ, 1918 جىلعى كوكتەمدە رەسەي قۇرامىنداعى تۇركىستان كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى شاڭىراق كوتەرگەندە, اۋەلى ۇستازدىقپەن شۇعىلداندى. تاشكەنتتە 1918 جىلعى كۇزدە اشىلعان قازاق پەداگوگيكالىق كۋرستارىندا, كوپ ۇزاماي, سونىڭ نەگىزىندە الدىمەن پەدۋچيليششە, كەيىننەن قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى (كيرينپروس) بولىپ قۇرىلعان وقۋ ورنىندا قىزمەت ىستەپ, قازاق مۇعالىم كادرلارىن دايارلاۋ ىسىمەن ناقتىلى شۇعىلداندى. 20-شى جىلدارى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ونىڭ تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, واك-نىڭ توتەنشە وكىلەتتى مۇشەسى بولدى. جەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ مۇشەسى, سودان سوڭ ونىڭ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعاندا جەر رەفورماسىن جۇرگىزۋ جونىندەگى ءتۇرلى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي اتسالىسىپ, مۇندا دا بىرقاتار ماڭىزدى شارۋا تىندىردى. جەتىسۋ وبلىسىندا جەر-سۋ رەفورماسىن باسقارىپ, وسى جانە باسقا دا وبلىستاردا قازاقتاردى جەرگە ورنالاستىرۋ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قولعا الدى. ول بىرنەشە رەت تۇركتسيك مۇشەلىگىنە سايلاندى جانە قوسشى ورتالىق كوميتەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. 1924 جىلى ورتالىق ازياداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋ ناۋقانى كەزىندە قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن انىقتاۋ جونىندەگى جۇمىس كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ساراپشى رەتىندە قاتىستى. جەر-سۋى مەن حالقى بىرىگۋىنە وراي 1925 جىلى وتكەن كەڭەستەر سەزىندە «كيرگيز» اتالىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ تاريحي ءتول اتىنا يە بولۋىنا, سونداي-اق اقمەشىتتى «قىزىلوردا» دەپ اتاۋدى زاڭداستىرۋعا ۇلەس قوستى.
ق.قوجىقوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىمەن قاتار مادەني سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ءوز الدىنا ءبىر توبە. نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە عالىم حاتشىسى رەتىندە ۇلت مادەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ تاريح سەكتورىندا قىزمەت ىستەدى. ونىڭ رەسپۋبليكامىزدا تۇڭعىش ولكەتانۋ مۇراجايى, كوركەمسۋرەت گالەرەياسى مەن ونەر ۋچيليششەسىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋىنە باستاماشى بولعانىن, جەتىسۋ وڭىرىندەگى كونە قورعاندار مەن ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, تاريح پەن ارحەولوگياعا, سونىڭ ىشىندە ورحون جازۋى, قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ, كەلىنشەكتاس, اقتاس مازارلارىنا قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەردى جارىققا شىعارعانىن اتاپ ايتقان ءجون. سونداي-اق 1935–1936 جىلدارى پروفەسسور سانجار اسفەندياروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قازاقستاننىڭ وتكەندەگى تاريحى تۋرالى دەرەكتەر مەن ماتەريالدار» اتتى ەكى تومدىق تۇڭعىش تاريحي ەڭبەكتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – قوڭىرقوجا قوجىقوۆ. ول ۇلتتىق كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ كوميتەتىن ۇيىمداستىرىپ, كەلەشەك ءۇشىن بىرقاتار سيرەك كىتاپتاردى, زاتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ, كونە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن مەملەكەت قاراۋىنا الۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل ءبولدى, قازاقستانداعى باعزى ەسكەرتكىشتەردىڭ اتلاس-كارتاسىن جاسادى. بۇگىندە بۇل قۇندى دۇنيەلەر ادامزات يگىلىگىنە اينالىپ, يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ەنىپ وتىر. سول كەزدە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان كوپشىلىك كىتاپحاناسىنىڭ (قازىرگى ۇلتتىق كىتاپحانا) جۇمىسىن جولعا قويۋدا ايتارلىقتاي ىستەر تىندىردى. كىتاپحانانىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالار قورىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى, شىعىستانۋشى مامان رەتىندە, قازاقستان بويىنشا ولاردى جيناستىرىپ, سيپاتتامالارىن جازىپ قالدىردى. اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندەگى تاريحي جانە ادەبي شىعارمالاردى قازاقشاعا اۋداردى, كوپشىلىك كىتاپحانا قورىنا سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ «حيكمەت حازىرەت سۇلتان ءال-عاريفين» اتتى قولجازبا كىتابىن تابىس ەتتى.
الايدا سول كەزدەگى قازاق ارىستارىن جاپپاي جالماعان قۋعىن-سۇرگىن ناۋبەتىنەن ول دا تىس قالمادى. ق.قوجىقوۆ 1938 جىلى 27 قاڭتاردا «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن ۇستالىپ, 1938 جىلى 15 اقپاندا اتىلىپ كەتتى. حالقىنىڭ دەربەس ەل بولىپ, ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن اياۋلى پەرزەنتىنىڭ ەسىمى 1958 جىلى عانا اقتالدى.
قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ زايىبى, اۋلەت وتاناسى ءلاتيپا مۇڭايتپاسوۆا-قوجىقوۆا (1893–1960) – قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش تەاتر سۋرەتشىسى, ساحنا بەزەندىرۋشى, ۇلتتىق قولدانبالى ونەر شەبەرى, حالىق ىسمەرى, قازاقستان جانە كسرو سۋرەتشىلەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى. ول – تەكتى جەردەن شىققان, اتاقتى لاپيندەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى. اكەسى مۇڭايتپاس ەل اراسىندا بەدەلدى, وزىق ويلى ادام بولعان, بولىستىق ەتكەن كەزدە اۋىل بالالارىنا ارناپ مەكتەپ اشقان. ال ونىڭ ۇلى سەرالى لاپين – العاشقى زاڭگەر, شىعىستانۋشى, رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى مۇسىلمان فراكتسياسى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولعان, مۇسىلمان قوزعالىسىندا, تاشكەنتتەگى ۇلتتىق ۇيىمداردا بەلسەندى قىزمەتتەر اتقارعان قايراتكەر, تاريحي تۇلعا.
ءلاتيپا قوجىقوۆا – قازاقستاندا جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن كاسىبي ساحنا ونەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى. ۇلتتىق كيىم-كەشەك ۇلگىلەرىنىڭ ىسمەر مامانى 1925–1936 جىلدارى قازاق دراما تەاترىندا, 1936–1958 جىلدار ارالىعىندا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى قازاقتىڭ ساندىك-قولدانبالى ونەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, ساحنا تورىنەن جارقىراتىپ كورسەتۋگە كۇش سالادى. وپەرا تەاترىندا كوستيۋم جانە تىگىن تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزدە العاشقى قازاق وپەرالارىن دايىنداۋعا وزىندىك ۇلەس قوستى. 1936 جانە 1958 جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىكتەرىنە قاتىسادى. 1936 جىلعى ونكۇندىكتە ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزى ارنايى تىككەن كيىممەن قازاق بۇلب ۇلى كۇلاش بايسەيىتوۆا ۇلكەن تەاتر ساحناسىندا قىز جىبەكتىڭ ارياسىن شىرقايدى. 1944 جىلى قازاق وكىمەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن امەريكا پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتكە سىيعا تارتۋعا ارناپ قازاقى كوستيۋم – قىمبات باعالى تەرىلەرمەن كومكەرىلگەن شاپان, بورىك جانە شالبار تىگەدى. وسى سىيلىق الماتىعا كەلگەن امەريكالىق دەلەگاتسياعا تابىس ەتىلەدى.
قولونەرشىنىڭ شەبەر قولىنان شىققان, ءساندى ىشكى جاساۋمەن بەزەندىرىلگەن قازاق كيىز ءۇيىن 1958 جىلعى ونكۇندىك كەزىندە العاش رەت ماسكەۋ جۇرتشىلىعى تاماشالاعان. كەيىنىرەك بۇل كيىز ءۇي نومادتاردىڭ بىرەگەي تۇراقجايى رەتىندە شەتەلدەردەگى كوپتەگەن كورمەلەردە كورسەتىلدى, سونداي-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ ورتالىق مۇراجايىنان تۇراقتى ورىن الدى. ءلاتيپا تىككەن ءتۇرلى بۇيىمدار بۇگىندە ەلىمىزدىڭ باسقا دا مۇراجاي قورلارىندا ساقتاۋلى تۇر.
حالىق ونەرىنىڭ بىلگىرى ءارى ناسيحاتشىسى ءلاتيپا رەسەيدەن كەلگەن جاس سۋرەتشى اناتولي نەناشەۆكە كەڭەسشى بولىپ, قازاق سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق قولونەر ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى كوپتەگەن ماعلۇمات بەرەدى. ونىڭ قازاق فولكلورى مەن ۇلتتىق مۋزىكاسىنان دا حابارى مول بولعان. كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكي العاشقى قازاق وپەرالارىنا پايدالانعان كوپتەگەن قازاق اندەرى مەن اۋەندەرىن ءلاتيپانىڭ ايتۋىنان جازىپ الادى. قازاق ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش رەت كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى اتانۋى – ءلاتيپانىڭ ءتۋابىتتى تالانتىنىڭ ايقىن ايعاعى.
1938 جىلى وتاعاسى قوڭىرقوجا جازىقسىز جازاعا ۇشىراعاندا, ءلاتيپا «حالىق جاۋىنىڭ» جارى رەتىندە تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ تارتقانىمەن, بالالارىن ازامات قاتارىنا قوسۋعا بار جانىن سالادى. حالىق شىعارماشىلىعى مەن بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن پەرزەنتتەرى: قوجاحمەت, قۇلاحمەت, نۇراحمەت, سۇلتاناحمەتتىڭ بويىنا ۇيالاتىپ, ولاردى تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋگە, ومىرلەرىن سول جولعا سارپ ەتۋگە باۋليدى.
قوجىقوۆتار وتباسىنىڭ تۇڭعىشى قوجاحمەت قوجىقوۆ (1910–1953) – قازاق سۋرەتشىلەرى العاشقى بۋىنىنىڭ وكىلى, تۇڭعىش سۋرەتشى-گرافيك, پلاكات شەبەرى, دەكوراتور, كىتاپ بەزەندىرۋشى. تالانتتى وتباسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان ول ونەرگە ەرتە ارالاسادى. 15 جاسىندا اناسى ءلاتيپا جانە ءىنىسى قۇلاحمەتپەن بىرگە ۇلت تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلعان العاشقى قازاق سپەكتاكلدەرىنىڭ ءبىرى «قاراگوزدى» كوركەمدەۋ جۇمىسىنا قاتىسادى. 1926 جىلى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ جولداماسىمەن ماسكەۋدەگى جوعارعى كوركەمونەر-تەحنيكالىق شەبەرحانالارى جانىنداعى كۋرستا وقىدى. بۇدان كەيىن قاراقالپاقستاننىڭ تورتكۇل قالاسىنداعى بەينەلەۋ ونەرى تەحنيكۋمىندا ساباق بەردى. ءوزىنىڭ دەربەس شىعارماشىلىعىن العاش گرافيك جانە كەسكىندەمەشى بولىپ باستاپ, بالالار كىتاپتارى مەن تاريحي رومانداردى بەزەندىردى. كينوستۋديادا دەكوراتور بولىپ قىزمەت ىستەدى. 30-40-شى جىلدارى ونىڭ قالامىنان تۋعان اكۆارەلدەر سەرياسىنا («ەگىن وراعى», «گازەت وقۋ», «القىزىل مونشاقتى كەلىنشەك», «اقىن تولعانىسى» (ج.جاباەۆ بەينەسى) جاڭا زامان, جاڭا ءداۋىر تىنىسى, ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءومىرى ارقاۋ بولدى. بۇلار شىن مانىندە ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۋىندىلار دەۋگە تولىق نەگىز بار.
الايدا سۋرەتشى 1937 جىلى تۇتقىندالىپ, پوليار سىرتى ايماعىنا ون جىلعا جەر اۋدارىلادى. سول جەردە دەنساۋلىعىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا بايلانىستى التى جىلدان سوڭ, مەرزىمىنەن بۇرىن بوساپ كەلگەننەن كەيىن, شىعارماشىلىعىن قايتا جالعاستىردى. سۋرەتشى بۇدان كەيىن تۋعان سۋرەتتەرىنە جايلاۋ ءومىرىن, تاۋ پەيزاجىن ارقاۋ ەتتى. تاعدىر سىناق تەزىنە اياۋسىز سالىپ باققانىمەن, ول ءوز ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا وپتيميستىك رۋحىن, سۋرەتكەرلىك شابىتىن ساقتاپ قالا ءبىلدى. سۋرەتشى تۋىندىلارى – ومىرگە, ادامدارعا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تولى, بوياۋى قانىق, جارقىن شىعارمالار. تۇڭعىش گرافيك زامان تىنىسىن بەينەلەيتىن جۇزدەن استام اكۆارەلدىك جۇمىستار مەن ساتيرالىق پلاكات جازدى. قوجاحمەت قوجىقوۆ ءىس جۇزىندە ونەردىڭ بارلىق تۇرلەرىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. قازاقستان ونەرىندەگى جاڭا باعىتتىڭ – كاريكاتۋرا مەن پلاكات جانرلارىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, تالانتتى كەسكىندەمەشى, گرافيك جانە يلليۋستراتور رەتىندە ەسىمى ۇلتتىق كوركەمونەر تاريحىنا ەندى. ءومىر ساپارى سوڭعى نۇكتەسىنە جەتكەندە, قوجاحمەت بار-جوعى قامال بۇزار قىرىقتان ەندى عانا اسقان ەدى. سۋرەتكەر عۇمىرىنىڭ وسىلايشا ەرتە ءۇزىلىپ, قۇداي بەرگەن تالانتىن بار قىرىنان جارقىراتىپ كورسەتە الماي كەتكەنى اسا وكىنىشتى-اق...
بۇگىندە قوجاحمەت قوجىقوۆتىڭ جۇمىستارى نوكىس قالاسىنىڭ مۇراجايلارىندا, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۇراجايىندا, قىزىلوردانىڭ وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىندا جانە جەكە كوللەكتسيالاردا ساقتالعان.
قوجىقوۆتار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن قۇلاحمەت قوجىقوۆ (1914–1986) – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كورنەكتى وكىلى, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, تۇڭعىش تەاتر جانە كينو سۋرەتشىسى, كىتاپ بەزەندىرۋشى, اكۆارەلشى, قوندىرعىلى گرافيكا شەبەرى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى (1966), كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ (1942) جانە كسرو كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ مۇشەسى (1958), كسرو كينەماتوگرافياسىنىڭ ۇزدىگى (1970). ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى.
تۋما تالانت قۇلاحمەت قوجىقوۆتىڭ ارتىنا قالدىرعان مۇراسى الۋان قىرلى ءارى وتە باي. شىعارماشىلىق جولىن 1932 جىلى قازاق دراما تەاترىندا سۋرەتشى-بەزەندىرۋشى بولىپ باستاعاندا ول نەبارى ون سەگىز جاستا ەكەن. تىرناقالدى جۇمىسى – «ەڭلىك-كەبەك» سپەكتاكلى. 1933 جىلدىڭ مامىر ايىندا ساحناعا شىققان وسى قويىلىمنىڭ دەكوراتسياسى جاس سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىق قۋات-قارىمى مەن مۇمكىندىگىن ايقىنداعان العاشقى بەلەسى ەدى. ول 1934–1936 جىلدارى لەنينگرادتىڭ م.گوركي اتىنداعى ۇلكەن دراما تەاترىندا تاجىريبە جيناقتاپ, بۇكىلرەسەيلىك كوركەمونەر اكادەمياسى جانىنداعى تەاتر سۋرەتشىلەرى ستۋدياسىندا وقىدى. ال قىزىل ارميا قاتارىنداعى مىندەتىن وتەگەننەن كەيىن, الماتىعا قايتىپ ورالىپ, تۋعان تەاتر قابىرعاسىندا ەڭبەك ەتتى. بۇل جىلدارى ول ۇلتتىق جانە كلاسسيكالىق تۇرعىداعى جيىرما شاقتى سپەكتاكلدى بەزەندىردى. ونىڭ ىشىندە س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, ش.قۇسايىنوۆ, تاعى باسقا بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگتەردىڭ پەسالارى بار. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانعان ەدى. الايدا رەسپۋبليكا وكىمەتىنىڭ شاقىرۋىمەن تەز ارادا كەرى ورالىپ, ماسكەۋدەن الماتىعا كوشىرىلگەن ورتالىق بىرىككەن كينوستۋديادا (تسوسك) كينوسۋرەتشىلىك كاسىبىن باستادى. مۇندا س.ەيزەنشتەين, گ.روشال, م.لەۆين سياقتى كەڭەستىك كينو شەبەرلەرىمەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, ولاردان وسى ونەردىڭ قىر-سىرىنا قانىعادى. شىعىس تۇرمىسىنىڭ بىلگىرى بولعان قۇلاحمەت اتاقتى سەرگەي ەيزەنشتەيننىڭ «يۆان گروزنىي» فيلمىنە كەڭەسشىلىك جاسايدى. ايگىلى رەجيسسەر گريگوري روشال تۇسىرگەن «اباي ءانى» ءفيلمىن, وزگە دە العاشقى قازاق كينولارىن جاساۋعا تىكەلەي اتسالىسادى.
بۇدان سوڭ قويۋشى-سۋرەتشى ءوز قىزمەتىن دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر كينوستۋدياسىندا, كەيىننەن «قازاقفيلمدە» جالعاستىرىپ, قازاق كينوسىن اياققا قويۋدا شاكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆ, ءماجيت بەگالين, ابدوللا قارساقباەۆ, ءشارىپ بەيسەمباەۆ ءتارىزدى رەجيسسەرلەرمەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەدى. قازاق كينەماتوگرافياسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن ء«بىز جەتىسۋدانبىز», «مەنىڭ اتىم قوجا», «الدار كوسە», «اتامەكەن», «گاۋھارتاس» جانە تاعى باسقا فيلمدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە ونىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار.
قۇلاحمەت قوجىقوۆتىڭ شىعارماشىلىق دارىنى تەك تەاتر مەن كينو سالاسىندا عانا ەمەس, بەينەلەۋ ونەرىندە دە جارقىراي كورىندى. ول ءتولتۋما گرافيك, تالانتتى كىتاپ بەزەندىرۋشى دە ەدى. سىزبا سۋرەتتىڭ بەساسپاپ شەبەرىنىڭ قالامىنان قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىن, اباي پوەزياسىن, قازاق ەپوسى مەن الەمدىك كلاسسيكالىق ادەبيەت تاقىرىبىن بەينەلەيتىن تاماشا كسيلوگراۆيۋرالار تۋدى.
قۇلاحمەت قوجىقوۆ – ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ تابيعاتى مەن شىنايى بولمىسىن تەرەڭىنەن سەزىنىپ, تۇيسىنگەن شەبەر سۋرەتكەر ەدى. تاريحي تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن سۋرەتتەرى (ماسەلەن, «اقتابان شۇبىرىندى» توپتاماسى) زامان تىنىسىن تەرەڭ دە ءدال بەينەلەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اباي قۇنانباەۆ, ىبىراي التىنسارين, تاراس شەۆچەنكو, مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ, قازاق داستاندارىنىڭ («قوبىلاندى باتىر», «قىز جىبەك», «ەر تارعىن») جەلىسىن نەگىز ەتكەن يلليۋستراتسيالارى, تەاتر سپەكتاكلدەرىنە («ەڭلىك-كەبەك», «اباي», «ارقالىق باتىر», «وكتيابر ءۇشىن», «شانشارلار», تاعى باسقا), كينوفيلمدەرگە («جامبىل» (1-ءشى نۇسقاسى), «اباي اندەرى», «الماستان دا قاتتى», «مەنىڭ اتىم قوجا», «الدار كوسە», «اتامەكەن», «گاۋھارتاس») جاساعان ەسكيزدەرى – حالىق مادەنيەتى مەن تاريحىن جان-جاقتى, تەرەڭ ءبىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءساتتى شىققان دۇنيەلەر.
قۇلاحمەتتىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى العاشقى قويۋشى-سۋرەتشىسى بولعان كەڭ فورماتتى «قىز جىبەك» ءفيلمى ءۇشىن سالعان كەسكىندەمەلەرىنەن دە ايقىن كورىنىس بەرەدى. ول اكەسى قوڭىرقوجا مەن اناسى ءلاتيپادان قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن قازاق فولكلورى مەن ەپوستارى, اسىرەسە «قىز جىبەك» جىرى تۋرالى اڭگىمەلەر جەلىسىندە 50-جىلدارى بىرنەشە يلليۋستراتسيا سالادى. كەيىننەن بۇل تاقىرىپتى كينوفيلمگە جاساعان ەسكيزدەرى ارقىلى دامىتىپ, بايىتتى. كوشپەلى حالىق تۇرمىسىنىڭ تىنىسىن بەينەلەيتىن ەسكيزدەرى, اتاپ ايتقاندا, سىرلىباي مەن بازارباي حانداردىڭ كيىز ۇيلەرى, جىبەكتىڭ كوشى, قىز جىبەك پەن تولەگەننىڭ نەكەلەسۋ كورىنىسى, حاننىڭ كوشى پانوراماسى, تاعى باسقا يلليۋستراتسيالارى سۋرەتشىنىڭ ەتنوگرافيالىق ءبىلىمىنىڭ مولدىعى مەن جاڭاشىل ىزدەنىستەرىن بايقاتتى. شىندىعىنا كەلگەندە, «قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسىرۋدى العاش ويعا العان قۇلاحمەت قوجىقوۆ ەكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم.
بالجان حابدينا,
جۋرناليست-باسپاگەر
الماتى
(جالعاسى بار)