دۆيجەنيە ۆسەلەننوي موجنو ۆىچيسليت.ودناكو چەلوۆەچەسكۋيۋ دۋشۋ يسچيسليت نەۆوزموجنو.
يساك نيۋتون
كۇرەڭ كۇز. شاڭقاي ءتۇس. نۇرسۇلتان الاتاۋ باۋرايىنداعى الما باعىن ارالاپ, وي قۇشاعىندا ءجۇر. گۇلدەگەن الما اعاشىنىڭ تارام-تارام جاسىل بۇتاقتارى بۇراڭ بەل اۋرۋلارداي بۇراتىلا مايىسىپ, جەر-انانىڭ ءبىر جەمىسى – القىزىل المانى ارەڭ كوتەرىپ تۇر. ءپىسۋى جەتكەن المانىڭ بۇرقىراعان جۇپار ءيسى تازا اۋامەن تالاسا كوكىرەكتى شايداي اشادى.
«عارىشتا ۇرىق بولمايدى, – دەپ ويلادى نۇرسۇلتان. – جەر-انا دەپ تەگىن ايتىلماعان. ونىڭ تەرەڭ سىرىن ادامزات ءالى تولىق ۇعىپ بولعان جوق. جەردەن الا بىلۋمەن بىرگە وعان بەرە دە ءبىلۋ كەرەك! ادامزات اشكوزدەنىپ, تابيعي تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ بارادى. كەڭەس وداعىنداعى تويىمى جوق اسكەري ونەركاسىپ «ماقتا, تاعى دا ماقتا» دەپ ءجۇرىپ ارال تەڭىزىن سۋالتتى. ەندى سوعىسقۇمار ەلدەر اۋىر بومبالاردى ۇزدىكسىز جارىپ, جەر-انانىڭ تۇبىنە جەتپەسە ەكەن. ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولسا, ونىڭ بەتى ارمەن, ونىڭ تاريحىن جازاتىن ادام دا قالمايدى جەر بەتىندە. ادامزات بەيبىتشىلىك پەن جەر-انانىڭ قادىرىنە جەتەدى, نە اقىلىنان اداسىپ, ءوزىنىڭ تۇبىنە ءوزى جەتەدى. مىنا تورتكۇل دۇنيە دوڭبەكشىگەن الاساپىران ۋاقىت, الماعايىپ زاماندا اينالايىن حالقىمدى انتالاعان اپاتتاردان امان-ساۋ الىپ شىعۋدان اسقان ارمان بار ما؟ «وتاندى قالتقىسىز ءسۇيۋ – ونىڭ سۋىعىنا شىداپ, ىستىعىنا كۇيۋدى تالاپ ەتەدى.
مەنىڭ عۇمىرىم ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس.
ماعان سيرات كوپىرىندەي قىلپىلداعان كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك الىپ, مەملەكەت قۇرۋ ءىسى سەنىپ تاپسىرىلدى. سوندىقتان مەن سەنىمگە سەرت بەرىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الدىم. كۇرمەۋى قيىن ءتۇرلى تاعدىرلى شەشىمدەردى جۇرەگىمنەن وتكىزىپ قابىلدادىم.
مەن ءومىر بويى بار كۇش-جىگەرىم مەن ءبىلىمىم, تاجىريبەمدى اياماي, حالقىما قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. وسى جىلدارى مارتەبەمىزدى كوتەرىپ, مەرەيىمىزدى اسىرعان بارشا جەتىستىكتەرىمىز – ءبىزدىڭ ورتاق تابىسىمىز. سوندىقتان باستاماشى ازاماتتار مەن تىلەكشى بولعان بارشا قازاقستاندىقتارعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىن!
مەن ءۇشىن قاشاندا مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل يگىلىگى جولىندا قىزمەت اتقارۋدان ارتىق باقىت بولعان ەمەس.
الدىمىزدا اتقارىلار قىرۋار ىستەر بار. بۇل جولدا ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعىمىز – بەرەكەلى بىرلىگىمىز. مەن اۋىزبىرشىلىگى اينىمايتىن اقجۇرەك جۇرتىمنىڭ قۋاتتى ۇلتقا, شۋاقتى ۇلىسقا اينالارىنا كامىل سەنەمىن».
جەمىسى مول, جەڭىسى كوپ توبىلعى تۇستەس كۇرەڭ كۇزدە, شاڭقاي ءتۇستىڭ شاعىندا الما باعىن ارمانسىز ارالاپ, تازا اۋامەن تىنىستاعان نۇرسۇلتان عارىشتان جاڭا ءبىر كۇش-قۋات قۇيىلعانداي سەرگەك سەزىندى ءوزىن. ەندى ول كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن الاتاۋدى بەتكە الىپ ءجۇرىپ كەتتى. سول ءسات نۇرسۇلتاندى قانداي ويلار, نەندەي سەزىمدەر باۋراپ الدى ەكەن؟ مۇمكىن توعىز بالدىق قۋاتتى تولقىندارىن اسپانعا اتىپ, الىپ كەمەلەردىڭ ءوزىن دوپشا دومالاتقان ءتۇپسىز, تۇڭعيىق مۇحيتتاي الاساپىران كەز, الماعايىپ زاماندا ءوزى جانىنداي سۇيگەن حالقىن تەرروريزم, ۇلتارالىق ارازدىق, قارجى داعدارىسى, قارۋلى قاقتىعىستار سياقتى سان اپاتتان قالاي امان الىپ شىعۋ جايىن ويلاعان بولار. بالكىم, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى – جاستاردىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋح قايتسەك كۇشتى بولادى دەپ تە ويلاعان شىعار. مۇمكىن... مۇمكىن, ءبارى دە مۇمكىن. ءبىر-اق نارسە مۇمكىن ەمەس, ول عاسىردا بىراق تۋاتىن ۇلى تۇلعا نۇرسۇلتاننىڭ تەرەڭ دە كۇردەلى, شالقىپ جاتقان شالقار مۇحيتتاي تۇڭعيىق, تابيعاتتىڭ وزىندەي تىلسىم جان دۇنيەسىنە بويلاۋ. ويتكەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاي قۇبىلىس ەمەس, اسا باي جان دۇنيەسىنىڭ جۇمباقتارىن ەشكىم, ەشقاشان شەشە المايتىن قۇپيا قۇبىلىس!
باقۋاتتى ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىن ەل, باقىتتى بولعىسى كەلمەيتىن حالىق جوق. وسىناۋ الىس جول, اسىل مۇراتقا جەتۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن حالىقتاردىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى اۋاداي قاجەت. ەل تىزگىنىن ۇستاعان ساياساتكەردىڭ دانىشپاندىعىنىڭ ءبىر ولشەمى, بالكىم, ەڭ باستى قاسيەتى – حالقىنا وق-ءدارىنىڭ ءيسىن سەزدىرمەي, مۇڭسىز, قامسىز مامىراجاي ءومىر سىيلاۋىندا بولار. قوعامعا دا, جەكە ادامعا دا كەرەك نارسەلەر كوپ. وتە كوپ. سول كوپ كەرەكتىڭ ەڭ ماڭىزدىسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا بىلگەن قوعام دا, تۇلعا دا ۇتادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەرگە ءتان كورەگەندىگىنىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ۇرىستىرماي, بەيبىت ءومىر ورناتا العاندىعىندا.
«مەملەكەتتى قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىر عانا ۇلى ادام جەتكىلىكتى», دەپتى ۆولتەر. وسى تۇستا «قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حانىم-اي!» دەگەن بۇقار جىراۋ ءسوزى دە ويعا ورالىپ تۇر. داڭقتى اقىن مەن دانىشپان جىراۋدىڭ وسىناۋ ۇلاعاتتى سوزدەرى نۇرسۇلتاننىڭ ۇلىلىعىن ايقىندايتىنى انىق. ولاي دەيتىنىم, نۇرسۇلتان – تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا نەبىر قيىن ىستەردىڭ قيۋىن تاۋىپ, كۇرمەۋى قاتتى اسا كۇردەلى پروبلەمالاردى كەمەڭگەرلىكپەن شەشە بىلگەن, جاس قازاق مەملەكەتىن قاتال ۋاقىتتىڭ قاتىگەز دۇلەي داۋىلدارى مەن نوسەر جاۋىندارىنان امان-ەسەن الىپ شىققان ۇلى ادام! ەلىمىزدە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ىنتىماق, بىرلىك ورناتىپ, ۇلى جىراۋ ايتقانداي: «قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حان».
وزگەسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, نۇرسۇلتاننىڭ وسى ءبىر عانا تاريحي ەرلىگى ۇلى ادام, ۇلى تۇلعا دەۋگە تولىق تاتيدى.
رەسەي باعانى بوساتىپ, اقشا رەفورماسىن جاساعان كەزدە كورشى ەلگە تاۋەلدى بولماعانىمىز دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىن الا, استىرتىن ۇلتتىق تەڭگە جاساتۋى ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. ەلىمىزدەگى قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدى جويىپ, سەمەي پوليگونىن جابۋ كوپتەگەن كۇرمەۋى قاتتى پروبلەمالاردى شەشۋمەن بىرگە, سوقا جاساعان ەل, تاجالدى اۋىزدىقتاعان ەر اتاندىرىپ, مەملەكەت مەرەيىن اسىردى. الداعىنى انىق كورىپ, الىستى قالت جىبەرمەي قاپىسىز بولجايتىن ەلباسى ەلىمىزدە قوردالانىپ قالعان كوپتەگەن پروبلەمالاردى كەزەك-كەزەگىمەن, تەز, ەڭ باستىسى, ءتيىمدى شەشە ءبىلدى. ونىڭ ءبارىن بايىپتى بايانداي بەرسەك, ءسوز ۇزارا بەرەدى. ەڭ باستىلارىن سانامالاساق, ولار: مەملەكەتتىك شەكارامىزدى زاڭمەن بەكىتۋ, دەربەس قارۋلى كۇشتەردى دەر كەزىندە قۇرۋ, ەسكىرگەن زاڭنامالىق بازانى جاڭارتۋ, كريمينوگەندىك احۋالدى اۋىزدىقتاپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ ءوسۋىن تەجەۋ, ۇلتتىق قور قۇرۋ...
ءبىزدىڭ ەلىمىز – ەڭبەككەر, ەل باسقارعان ەرىمىز نۇرسۇلتان كەمەڭگەر. ەلى ەڭبەككەر, ەرى كەمەڭگەر بولسا اڭىزدىڭ ءوزى اقيقاتقا اينالادى. بار بولعانى ون جىلدا قۇلپىنايداي قۇلپىرعان جاڭا استانا سالىپ, وتىز جىلدا ەكى عاسىردىڭ جۇگىن ەركىن كوتەرىپ كەتكەن, الەمدەگى ەڭ وزىق ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان قازاقستان اڭىزدىڭ ءوزىن اقيقاتقا اينالدىردى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولىپ قانا قويماي, استانا ءسامميتىن وتكىزدىك. ول ول ما؟! ەلۋ التى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن ءبىر جەرگە – ەلورداعا جيناپ, ءارتۇرلى كوزقاراستاعى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ليدەرلەردىڭ استانا دەكلاراتسياسىنا قول قويۋ جەڭىسىنە – ۇلى وقيعاعا قول جەتكىزدىك.
ن.ءا.نازارباەۆ فەنومەنى وسىناۋ تاريحي جەڭىستەرمەن تىعىز بايلانىستى. كوپۆەكتورلى مودەلدى تاڭداپ, سىرتقى ساياساتتاعى سان ءتۇيىندى سالقىن سابىرمەن شەبەر تارقاتقان قازاقستان, بۇۇ, ەقىۇ, تمد, اوسشك سىندى بىرقاتار حالىقارالىق اسا بەدەلدى ۇيىمدارعا مۇشە بولعان قازاقستان بۇگىندە اقش, قىتاي, جاپونيا, رەسەي, ەۋرووداق, تۇركيا ەلدەرىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن تابىستى وتكىزىپ, ولاردىڭ ارقيلى كوزقاراستاعى كوشباسشىلارىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا توعىستىرعان, سيرياعا قاتىستى تۇيىندەردى شەشۋگە سەپتەسكەن نۇر-سۇلتان بۇگىندە الەمدىك پروبلەمالاردى تالقىلايتىن الاڭعا اينالدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – جاھاندىق وتكىر پروبلەما, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتەسەتىن ومىرشەڭ يدەيالاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ۇزدىكسىز ۇسىنىپ, ۇدايى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردەن وق بويى وزىق جۇرەتىندىگى. انا ءبىر جىل الەمگە ورتاق ۆاليۋتا جايلى ۇسىنىسى جاھان ويشىلدارىن جالت قاراتتى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمداردا سويلەگەن سوزدەرى, ايتقان ۇسىنىستارى, ەكونوميكا سالاسىنداعى بىلىكتىلىگى نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ ءوزىن تاڭعالدىردى.
الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن داعدارىس اتتى الاپات داۋىلداردان قازاقستاننىڭ سىر بەرمەي شىعۋى دا نازارباەۆ فەنومەنىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر نۇرەكەڭ وزىنە ءتان كورەگەندىلىكپەن ۇلتتىق قور قۇرماعاندا, ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن شەشپەك تۇرماق جاردەماقى, زەينەتاقى, جالاقى دەگەندەرىڭىزدىڭ ءوزى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشار ەدى.
تالانتسىز حالىق جوق. حالىق بويىنداعى تالانت پەن جاسامپازدىقتى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر عانا اشادى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ جىل سايىن عانا ەمەس, اي سايىن ءوسىپ, تولىسقان الەمدەگى ەڭ سالماقتى ساناۋلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى, ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى. نۇرسۇلتان تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇلعالىق تۇرعىدان قانشالىقتى بيىككە كوتەرىلسە, ەلىن دە سونشالىق بيىككە كوتەرىپ, حالىقتىڭ دا, جەكە ازاماتتاردىڭ دا بويىنداعى تالانت پەن جاسامپازدىقتى اشتى.
حالىق بويىنداعى تالانت پەن جاسامپازدىقتى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر عانا اشا الادى دەگەن ويعا ءوز ومىرىمنەن ناقتى ءبىر دالەل – تاۋەلسىزدىك مەنىڭ قالامىما قانات ءبىتىردى. وزگەسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, سوڭعى 30 جىلدا تاۋەلسىزدىك جايلى جۇزدەگەن ماقالا, «اداسپاڭدار, ادامدار», «جۇرەگىمدە ءجۇز ساۋلە», «كەمەڭگەرلىك قۇپياسى», «قاس قاعىم جانە ماڭگىلىك», «قىناپتان سۋىرىلعان قىلىش» اتتى بەس دەرەكتى كىتاپ جانە تۇتاس ءبىر عاسىردىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاساعان ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «جيىرماسىنشى عاسىر» اتتى رومان-ەپوپەيا جازىپ, جارىققا شىعاردىم. نازارباەۆ داۋىرىندە ومىرگە كەلگەن ازىرگە جالعىز ەپوپەيا ادەبيەت سىنشىلارى مەن وقىرماندار تاراپىنان وتە جوعارى باعا الدى. كوزى قاراقتى وقىرمان حاباردار وسى «جيىرماسىنشى عاسىر» رومان-ەپوپەياسى ءۇشىن ماعان پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, وسى مەملەكەتتىك سىيلىق ءۇشىن مەن دە, مەنىڭ ارىپتەستەرىم دە ەلباسىنا قارىزدارمىز دەپ ويلايمىن. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كەمەل ويلى كەمەڭگەر ساياساتى الەم مويىنداعان جەمىسى مەن جەڭىسى – ەلدە تىنىشتىق, ۇلتارالىق كەلىسىم بولماسا, شىعارماشىلىق زور جەتىستىكتەرگە جەتپەك تۇرماق, باسىمىزبەن قايعى بولىپ كەتەر ەدىك. كورشى ەلدەردە بولعان قاقتىعىستار مەن اراب ەلدەرىن قامتىعان قانتوگىستەر بىزگە ەلباسىنىڭ دانا دا سارا ساياساتىنىڭ جەمىسى – بەيبىت ءومىر مەن باسىمىزداعى باقىتتى باعالاي بىلۋگە مىندەتتەيدى.
ەرتە, ەرتە كۇندەردەن بەرى ەل ەسىندە ساقتالىپ كەلە جاتقان «دالالىق مەگاليت» دەيتىن ۇلاعاتتى ۇلى ۇعىم بار. ونىڭ تاريحي اتاۋى «مەگاليت مادەنيەتى». بۇل – ەنەوليت جانە قولا داۋىرىنە جاتاتىن بىرنەشە ارحەولوگيالىق مادەنيەتتەردىڭ جالپى اتاۋى. ن.ءا.نازارباەۆ فەنومەنىن زەردەلەگەندە مەنىڭ ويىما وسى «دالالىق مەگاليت» – «مەگاليت مادەنيەتى» ورالدى. بۇل تەگىن ەمەس, ونىڭ تەرەڭ سىرىن دانالىقتى «دالالىق مەگاليتتىڭ» قاينارىنان قانىپ ءىشىپ, قوس التىننىڭ قوسپاسى سىندى ازيا مەن ەۋروپانىڭ, جالپى, بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىمەن كومكەرە العان نۇرسۇلتان سىندى عۇلامانىڭ كەمەل ويلى كەمەڭگەرلىگىندە.
ءتۇيىپ ايتساق, نۇرسۇلتان – ەل باعىنا تۋعان ەر, كەمەل ويلى كەمەڭگەر. تىرەۋسىز اسپان جاراتقان قۇدىرەتى كۇشتى, اسا مەيىرىمدى اللا تاعالانىڭ الاش جۇرتىنا بەرگەن ەڭ ۇلكەن ءبىرىنشى سىيى – ازاتتىق, ەكىنشى سىيى – تاۋەلسىزدىك تۋىن قيىن كەزدە قۇلاتپاي ۇستاپ قالعان نۇرسۇلتان!
ءيا, مەزگىل الما اعاشى گۇلدەگەن جەمىسى مول, جەڭىسى كوپ توبىلعى تۇستەس كۇرەڭ كۇز, شاڭقاي ءتۇس.
ءسابيت دوسانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى