بۇگىندە قازاقستان الەم مويىنداعان, ءوزىنىڭ دارا جولى بار قالىپتاسقان مەملەكەتكە اينالدى. مۇنى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ارالىقتا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسى دەسەك بولادى. وسىناۋ جاسامپاز جەتىستىكتەرىمىزگە قاجىرلى ەڭبەك, توگىلگەن ماڭداي تەر ارقىلى كەنەلدىك. اسىرەسە تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك ارەنادان لايىقتى ورنىن الۋ ىسىندە ەلباسىنىڭ ەڭبەگى وتە اۋقىمدى ءارى ناتيجەلى. وسى ورايدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىن نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆپەن ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باتىل قادامدارى مەن ولشەۋسىز ەڭبەگى جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– تولەۋتاي ىسقاق ۇلى, اڭگىمەمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن ايقىنداۋ, ديپلوماتيالىق قىزمەتتى قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى جونىنەن باستاساق.
– اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان باستى قۇندىلىق – تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى كەزدەردە ەلىمىزدىڭ الدىندا قاسيەتتى دە قيىن, اسۋ بەرمەستەي كورىنگەن مىندەتتەر تۇردى. دانا حالقىمىز ەل تىزگىنىن سەنىپ تاپسىرعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى مىندەتتەردىڭ بارلىعىن كورەگەندىلىكپەن ايقىنداپ, قاي باعىتپەن جۇرەتىنىمىزدى, قانداي ۇستانىمداردى نەگىزگە الاتىنىمىزدى ناقتى كورسەتىپ بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق العا قويىلعان مىندەتتەر ساتىمەن ەڭسەرىلىپ, جاڭا بەلەستەردى باعىندىرا بىلدىك. وسىناۋ اۋقىمدى مىندەتتەردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزۋ, ونى ۋاقىت تالابىنا ساي ىلگەرىلەتۋ, الەم ەلدەرىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا تەڭ دارەجەدە قاتىناس ورناتۋ, وتانىمىزدى حالىقارالىق قوعامداستىققا مويىنداتۋ, تانىتۋ ماقساتتارى دا وتە ماڭىزدى بولدى. بۇلاردى تەز ءارى ساپالى اتقارۋ قاجەت ەدى. ويتكەنى ول كەزدە قازاقستاندى كوپتەگەن مەملەكەت كەلەشەك باعىت-باعدارى بەلگىسىز, بولاشاعى كۇماندى, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قۋاتتى يادرولىق قارۋى بار ەل دەپ ءبىلدى. مۇنداي قاساڭ كوزقاراستاردى شۇعىل تۇردە جويۋ كەرەك بولدى. وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ بار مۇمكىندىگىن سالىپ, ساۋاتتى تۇردە اسا قاجەتتى جۇمىستاردى جەدەلدەتە قولعا الدى.
– سونىمەن ەلباسىنىڭ ناقتى نۇسقاۋىمەن جۇمىس باستالىپ كەتتى...
– ءيا. وسى ارادا ءسال كەيىنگە شەگىنە سويلەسەم, كەڭەستىك كەزەڭدە بىزدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بولعانىمەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرى از, وكىلەتتىگى مەن مىندەتتەرى شەكتەۋلى بولاتىن, سونداي-اق بەلگىلەنگەن تۇجىرىمداماسى دا, سىرت ەلدەردە ديپلوماتيالىق مەكەمەلەرى دە بولعان جوق. بۇل سول كەزدەگى رەسپۋبليكامىزدىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ, دالىرەگى زاماناۋي ءداستۇرىنىڭ تىم قارابايىر بولعانىن كورسەتەدى.
العاشقى كەزدە ديپلوماتيالىق بايلانىستارعا قاتىستى شەتەلدىك قۇجاتتار, وزىق تاجىريبەلەر زەردەلەنىپ, از ۋاقىتتىڭ كولەمىندە سالاعا قاتىستى زاڭنامالىق قۇجاتتار دايىندالدى. سولاردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالايىن. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1992 جىلى 2 شىلدەدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى وكىلىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى تۋرالى» ەرەجەلەر بەكىتىلدى. 1993 جىلعا دەيىن بۇرىنعى قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭدارىنا قوسىمشا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىردىق.
وسى قارساڭدا سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋگە, مەملەكەتىمىزدىڭ كاسىبي ديپلوماتياسىن قۇرۋعا ەلباسى باسا نازار اۋدارعاندىقتان, ءتۇيىندى ماسەلەلەر شەشىمىن تابا باستادى. ول كەزدە ەلىمىزدە ديپلوماتتار دايارلايتىن بىردە-ءبىر وقۋ ورنى جوق ەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە, ونىڭ شەتەلدەردەگى وكىلدىكتەرىندە قىزمەت ەتكەن ءوز ازاماتتارىمىزدى, سونداي-اق بۇرىنعى قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىن ورتاق ىسكە جۇمىلدىرۋ جونىندە ۇيعارىمعا كەلدى ارنايى شەشىم قابىلدادى. ءتىپتى پارتيا-كەڭەس قىزمەتىندە بولعان تاجىريبەلى وتانداستارىمىزدى دا وسى سالاعا تارتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى شەشىمدەرى ناتيجەسىندە تاجىريبەلى ديپلوماتتار ءوز ەلىنە قىزمەت ەتۋگە مۇمكىندىك الدى. مينيسترلىككە ماماندار قابىلداۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءسالىم قۇرمانعوجين جەتەكشىلىك ەتكەن قابىلداۋ كوميسسياسى جاساقتالدى. وسى كوميسسيانىڭ مامانداردى ىرىكتەۋى ناتيجەسىندە جۇزدەگەن ادام جۇمىسقا الىندى. ولاردى پاكىستان, ءۇندىستان, قىتاي, يران جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, سول ەلدەرگە ءۇش ايعا وقۋعا جىبەردىك. ولار وقىپ كەلگەننەن كەيىن سىرتقى ساياساتتىڭ قىزمەتى ورىستەي ءتۇستى. مينيسترلىكتىڭ دەپارتامەنتتەرى قۇرىلىپ, نەگىزگى قۇرىلىم جاساقتالدى. ايتا كەتەيىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ەكى جىلىندا سىرت ەلدەردە 17 ەلشىلىك اشىلدى. ولارعا مامانداردىڭ ازدىعىنان تاجىريبەلى تۇلعالار, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار جىبەرىلدى. وسىلايشا سىرەسكەن سەڭ – العاشقى مىندەتتەر ەڭسەرىلىپ, سىرتقى ساياساتتاعى جولىمىز اشىلدى, وتاندىق ديپلوماتيالىق قىزمەت ءوز ارناسىن تاپتى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن, قولداۋىمەن, ارالاسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. سوندىقتان مەن ەلباسىن قازاقستاننىڭ باس ديپلوماتى دەپ سانايمىن.
– ەلىمىزدىڭ بۇۇ سىندى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىككە ءوتۋى تاريحىمىزعا التىن ارىپپەن جازىلعان ءىرى وقيعالار ەكەنى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمعا قابىلدانار الدىندا دايىندىق قالاي ءجۇردى؟
– ەڭ الدىمەن بۇۇ مەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) كىرۋ قاجەت بولدى. سودان 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسىنا حات جازدى. جەلتوقساننىڭ اياعىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلدانۋى تۋرالى ەلباسىمىز قول قويعان ءوتىنىش باس حاتشىعا تابىستالدى. ال 1992 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءوز وتىرىسىندا باس اسسامبلەياعا قازاقستاندى بۇۇ-نىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداۋدى ۇسىنىپ, ناتيجەسىندە, 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 46-سەسسياسى قازاقستاندى ۇيىمعا مۇشەلىككە قابىلدادى. ءسويتىپ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تۋلارى تىگىلگەن الاڭدا بايراعىمىز جەلبىرەدى.
ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق اۋقىمداعى باستامالارى مەن ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرگەن ءتۇرلى كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋدەگى قىزمەتى ادامزاتتىڭ كوز الدىندا. ولاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جەمىستى قادامدارىن ايقىن سيپاتتايدى. سونداي-اق بۇل باعىتتاعى تابىستارىمىز ەلىمىزدىڭ وركەنيەت تورىندەگى ورنىن بەلگىلەپ, اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋعا جول اشتى.
كەيىن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جاسامپاز باستامالارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋىنا جول اشتى. ەلباسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ارناعان ساياسي ۇندەۋى جاريالانىپ, وندا الەمدىك قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ەلىمىزدىڭ جەتى باسىمدىعى اتاپ كورسەتىلدى. بۇل ارادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ سايلانعانىن, كەڭەسكە 2018 جىلعى قاڭتار ايىندا توراعالىق ەتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, جوعارى بەدەلىنىڭ, قازاق ديلوماتياسىنىڭ جۇيەلى, ساۋاتتى ءىس-قيمىلىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋى دا حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىمىزدىڭ شارىقتاپ وسۋىنە كوپ اسەرىن تيگىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى ەلدەگى تۇراقتىلىق, ساۋاتتى جۇرگىزىلگەن سىرتقى ساياسات ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا, سىرت ەلدەردەن كومپانيالاردىڭ, قارجىسى مول ينۆەستورلاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە كەڭىنەن جول اشتى.
ەلباسىنىڭ ەلى ءۇشىن حالىقارالىق اۋقىمدا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇزەگە اسىرعان ماڭىزدى ءىسى – بارلىق كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكارانى ناقتىلاپ, زاڭداستىرۋى. كەزىندە الەم بويىنشا اۋماعى جونىنەن توعىزىنشى ورىن الاتىن ەلىمىزدىڭ كورشى ەلدەرمەن شەكارالارىنىڭ ناقتىلانباعان تۇستارى حالىقارالىق قوعامداستىقتى ءبىرشاما الاڭداتقان-دى. بۇل زاڭدى تۇردە بەلگىلەنبەگەن شەكارالاردى الداعى ۋاقىتتا بىتىسپەس جانجالدىڭ كوزى بولادى دەپ ساۋەگەيلىك جاساعاندار دا كەزدەسكەن. قۋانىشىمىزعا قاراي بارلىق كورشىلەرىمىزبەن شەكارامىزدى رەتتەپ الدىق. بۇل دا ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
– شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن كەزدەسۋلەرىندە, حالىقارالىق بەدەلدى جيىندارعا قاتىسۋ بارىسىندا ەلباسىنىڭ قانداي قاسيەتتەرىن بايقادىڭىز؟
– ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەل مۇددەسىن ارقالاپ, حالقىنىڭ جاعدايىن كوتەرۋ ماقساتىندا شەتەلدەرگە ساپارلاي باستادى. ۇمىتپاسام, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ەكى جىلىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز 19 ەلگە رەسمي ساپارمەن بارسا, 11 حالىقارالىق باسقوسۋعا قاتىستى. وسىنداي جوعارى دەڭگەيلى كەزدەسۋلەردە ەلباسى ءوزىن بايسالدى ۇستاۋىمەن, شەشەندىگىمەن, قارالىپ جاتقان كەز كەلگەن ماسەلەنى تەرەڭ بىلەتىنىمەن, جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ءار سوزىنەن حالقىن شىن سۇيەتىنى, ەل ءۇشىن نەگە بولسا دا باراتىنى ايقىن سەزىلىپ تۇراتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قانداي شەشىم قابىلداسا دا, قانداي ساياسي قادام جاساسا دا ءبىرىنشى كەزەكتە حالقىنىڭ پىكىرىمەن, تىلەگىمەن ساناسپاي ارەكەت ەتكەن ەمەس. كەزدەسۋلەر وتەتىن اۋديتوريالارعا ءوز ۇيىنە ەنگەندەي كىرىپ, سۇحباتتاسۋشىلارىن باۋراپ الاتىن. تالايلاردى مىسى باسىپ كەتەتىن. كىممەن سويلەسسە دە بۇرىننان تانىس ادامىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعانداي اسەردە قالدىراتىن. تالاي پرەزيدەنت ەلباسىنىڭ جەكە ادامي قاسيەتىن جوعارى باعالادى. كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارى نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن ءبىر سويلەسكەننەن-اق ونى دوس ساناپ, سىيلاپ, بارىنشا قۇرمەتىن كورسەتىپ قالۋعا تىرىسىپ جاتاتىن. اراداعى از-كەم اڭگىمە جولداستىققا جالعاسىپ جۇرە بەرەتىن. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ بارلىق شەتەلدىك ارىپتەسىمەن جەكە دوستىق قارىم-قاتىناسى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا, الەمدىك ارەناداعى بەدەلىنىڭ وسۋىنە از ىقپالىن تيگىزگەن جوق.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ەلباسى تۋرالى جۇرەك جاردى لەبىزدەرىن بىلدىرگەن ءىرى تۇلعالار, مەملەكەتتەر باسشىلارى وتە كوپ. ولاردىڭ وسىلايشا ءوز ىقىلاستارىن ءبىلدىرۋى – ەلباسىنىڭ ادامي جەكە قاسيەتتەرى مەن كوشباسشىلىق قارىمىن ءادىل باعالاۋى ءارى اراداعى دوستىق قاتىناستارىنىڭ بەلگىسى دەپ تۇسىنەمىن. ماسەلەن, ۇلىبريتانيانىڭ 71-ءشى پرەمەر-ءمينيسترى, زامانىنىڭ ءىرى تۇلعاسى بولعان مارگارەت تەتچەر كەزىندە: «قازىر جاھاندىق ساياساتتا 5-6 ءىرى جانە ىقپالدى ساياساتكەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن وعان سەنەمىن جانە ونىڭ بارلىق باستامالارىن قولدايمىن», دەگەن ءسوزىن الەم بىلەدى. بۇۇ-نىڭ 1997-2006 جىلدار ارالىعىندا باس حاتشىسى بولعان كوفي انناننىڭ: «قازاقستان – وزگە دە تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە مەملەكەت. وندا تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك جانە ەكونوميكالىق ءوسىم بار. 1991 جىلى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن, قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقاندا, ءبىز نازارباەۆتىڭ وسى ءبىر باستاماسىنا قايران قالعان بولاتىنبىز. ويتكەنى بۇۇ الەم ەلدەرىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا ۇندەپ كەلە جاتقانىنا 60 جىلدان استى. بىراق ناتيجە جوق ەدى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى», دەگەن بولاتىن. ال سينگاپۋردىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى لي كۋان يۋ ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا ارناپ ايتقان: «پرەزيدەنت نازارباەۆ — كەڭەستىك ساياساتتاعى جارىق جۇلدىز, ءتۇرلى رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ءىرى تۇلعا. قازاقستان ليدەرى – بەلگىلى دەڭگەيدە قاتال, تاجىريبەلى, جەدەل شەشىم قابىلداي الاتىن ادام. وداقتىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىنىڭ ءوزى مويىنداعان جىلى شىرايلى, تالانتتى جانە تاباندى باسشى. نازارباەۆ رەسپۋبليكانى باسقارىپ تۇرعاندا, قازاقستاننىڭ تابىستارعا جەتۋ مۇمكىندىگى اناعۇرلىم مول بولادى», دەگەن ءسوزىن قالاي وسى جەردە كەلتىرمەيىن. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ تالاي جيىنعا قاتىستىم. سول كەزدەردە ەلباسىمەن كەزدەسكەن, كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن نەمەسە بيىك مىنبەلەردەن سويلەگەن ءسوزىن تىڭداعان ۇكىمەتتەر باسشىلارىنان, ديپلوماتتاردان, حالىقارالىق ۇيىمدار جەتەكشىلەرىنەن, باسقا دا ءىرى تۇلعالاردان: «پرەزيدەنت نازارباەۆ الىسقا باراتىن تۇلعا ەكەن, ەلىن ورگە باستايتىن ازامات ەكەن. نازارباەۆتاي باسشىسى بار قازاقستان نەتكەن باقىتتى!» دەگەن مازمۇنداعى جىلى سوزدەردى تالاي ەستىدىم. ەلىڭنىڭ باسشىسى تۋرالى ادالدىقپەن, شىن پەيىلمەن ايتىلعان وسىنداي سوزدەردى ەستىگەندە ەرەكشە كۇيگە بولەنىپ, اينالاعا ماقتانىش سەزىممەن قاراعان ساتتەرىم بۇگىنگى كۇندەي ەسىمدە. ءيا, ولار قاتەلەسكەن جوق. شىن مانىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىن ورگە سۇيرەدى, ءوزىن دە, وتانىن دا الەمگە تانىتتى, حالقىنىڭ باعى بولدى.
– ەلباسىنىڭ جاھاندىق باستامالارى, بىرنەشە حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمداردى قۇرۋعا ۇيىتقى بولۋى, الەمدىك دەڭگەيدەگى سامميتتەردى ۇيىمداستىرۋى, جانجالداسقان تاراپتاردى بىتىمگە شاقىرىپ, تاتۋلاستىرعانى جونىندە دە ايتپاي كەتۋگە بولماس...
– ەلباسىنىڭ الەمدىك باستامالارى وتە كوپ. ونىڭ بارلىعىن ءبىر سۇحباتتىڭ شەڭبەرىندە ايتىپ تاۋىسۋ قيىن. دەسەك تە ولاردىڭ بىرقاتارىن ءسوز ەتەيىن. بۇل تاقىرىپتا ءسوز قوزعالعاندا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسىنىڭ ءوز جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىن جاپقانىن ايتار ەدىم. بۇل باتىل قادام الەم الدىندا قازاقستاننىڭ بيىك امبيتسياسىن جانە نازارباەۆتىڭ الىستى كورە بىلەتىن ەرەكشە قابىلەتىن كورسەتتى. سودان كەيىن ونىڭ جىگەرلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا 1991 جىلى الەۋەتى بويىنشا جاھاندا ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتۋىمىز بۇرىن تاريحتا بولماعان باتىل قادام بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنىڭ بارلىعىن اقىلمەن شەشتى. يادرولىق كلۋبقا مۇشە الپاۋىتتاردىڭ ەلىمىزگە ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەيتىنى جونىندەگى ۋادەسىن الىپ, ونى حالىقارالىق قۇجاتپەن بەكىتتىرىپ الدى. قازاقستاننىڭ بۇل قادامى اقش, رەسەي, قىتاي, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا سىندى ەلدەردىڭ يادرولىق سىناقتارعا موراتوري جاريالاۋىنا تۇرتكى بولدى.
29 تامىز بۇۇ تاراپىنان يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالانۋى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىندەگى ءرولىنىڭ مويىندالۋى دەپ بىلەمىز. ەلباسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە يادرولىق قارۋمەن قاتار قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ باسقا دا تۇرلەرىنە, ونىڭ ىشىندە بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى جاساۋ جانە ونى جەتىلدىرۋگە ارنالعان عىلىمي جاڭالىقتاردى ەسەپكە الۋ رەەسترى ارقىلى تىيىم سالۋدى ۇسىنعانى دا الەم نازارىن اۋداردى. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاندى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءىسىنىڭ جاھاندىق كوشباسشىسى دەپ مويىندايدى. اقش-تىڭ 44-ءشى پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ كەزىندە: «نازارباەۆ يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىندە الەمدەگى ۇلگىلى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق وركەندەۋگە قول جەتكىزۋدە ۇلگى بولا الادى. بۇل قادام قازاقستاندى وڭىردەگى تۇراقتى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەردى» دەگەن ءسوزى تەگىننەن-تەگىن ايتىلماسا كەرەك. سونداي-اق ەلباسىنىڭ الەمدى 2045 جىلعا قاراي, ياعني بۇۇ-نىڭ 100-جىلدىق مەرەيتويىنا وراي يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا شاقىرۋى, ء«بىر+بىر» فورمۋلاسى بويىنشا بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇش-جىگەرىنىڭ قورىن قۇرۋدى ۇسىندى. مۇندا ءاربىر مەملەكەت وعان ءوزىنىڭ قورعانىس بيۋدجەتىنەن ءبىر پايىز ءبولىپ, جىل سايىن ونى ءبىر پايىزعا ۇلعايتىپ وتىرۋى كوزدەلەدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بىرقاتار حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدار قۇرىلدى. ماسەلەن, 1992 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ باستاماسىن ۇسىندى. ول بۇۇ-عا مۇشە كوپتەگەن مەملەكەتتەر تاراپىنان قولداۋ تاپتى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلىمىز ورتالىق ازيا ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ۇلەس قوستى. بۇل كەڭەس قازىر ەقىۇ-نىڭ ازيالىق ۇلگىسىنە اينالىپ كەلەدى.
سونداي-اق ەلباسى باستاماسىمەن شىۇ, تۇركى كەڭەسى, ەاەو سىندى بۇگىندە ۇلكەن بەدەلگە يە ۇيىمدار قۇرىلدى. ماسەلەن, شىۇ-نىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, كەيىنگى جىلدارى مۇشەلىككە ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ەنۋى اتالعان باستامانىڭ ومىرشەڭدىگىن انىق اڭعارتتى. سول سياقتى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ, يىۇ سەكىلدى الەمدىك ىقپالدى ۇيىمدارعا توراعالىق ەتۋى, ولاردىڭ سامميتتەرىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى ءدۇيىم دۇنيەنىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمىن كورسەتتى ءارى ەلىمىزدىڭ كەلىسىم الاڭىنا اينالعانىن ايقىندادى.
تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەر جايت, ەلوردامىزدا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى. الەم نازارىن ءبىر جىلعا جۋىق وزىنە اۋدارعان بۇل ايتۋلى جيىن ەل مارتەبەسىن كوتەرىپ, قازاقستانىمىزدى كۇللى الەمگە جاڭا قىرىنان تانىتا ءتۇستى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقش-تىڭ 44-ءشى پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ 2014 جىلى قازاقستان باسشىسىنا بىرنەشە رەت تەلەفون سوعىپ, اقش-رەسەي قارىم-قاتىناسىنىڭ رەتتەلۋىنە ىقپال ەتۋىن وتىنگەنىن, ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جاعدايعا بايلانىستى سان مارتە حابارلاسىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ونداعى تۇيتكىلدەردى رەتتەۋگە ۇلەس قوسۋىن سۇراعانىن بىلەمىز. ەلباسىنىڭ رەسەيلىك بومبالاۋشى ۇشاقتىڭ اتىپ تۇسىرىلۋىنە قاتىستى ورىن العان تۇركيا-رەسەي جانجالىنىڭ ۋشىقپاي باسىلۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە تالايدىڭ ەسىندە بولار. سيريا داعدارىسىنا قاتىستى كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋگە ەلوردامىزدىڭ تاڭدالۋىن دا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بىتىمگەرلىك قىزمەتىنە ارقا سۇيەگەنى دەپ ۇعۋعا بولادى. بەيتاراپ قازاق جەرىندە وتكەن «استانا پروتسەسى» سيريا داعدارىسىن جەڭىلدەتۋگە از سەپتىگىن تيگىزگەن جوق.
– ەلوردامىزدىڭ ەلدىگىمىزدى ەڭسەلەندىرۋدەگى ءرولى جونىندە نە ايتاسىز؟
– ەلباسىمىزدىڭ استانانى ارقا توسىنە كوشىرۋ جونىندەگى يدەياسىن العاش ەستىگەندەردىڭ ءارى ونى قولداعانداردىڭ ءبىرى بولعانىمدى ماقتان ەتەمىن. قانداي ءىستى بولسىن ىزگى نيەتپەن باستاساڭ ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا ۇلاسادى. دەسەك تە, ءىستى ىستىق ىقىلاسپەن باستاۋ بار دا, ونى ءارى قاراي باياندى ەتىپ جۇرگىزۋ بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى استانانى ارقاعا ورنىقتىرۋدا بارلىعىن ەسەپپەن جۇرگىزدى. اقىرىندا بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ شىقتى. بۇل جەڭىستى – قازاق حالقىنىڭ جەڭىسى دەپ بىلەمىن. استانانى اۋىستىرۋداعى مۇددە ۇلتتىق مۇددەمەن, ەل قاۋىپسىزدىگىمەن, ەل بولاشاعىمەن ءساتتى ۇيلەسىپ جاتقانىن كەزىندە قارسى بولعاندار ەندى-ەندى ءتۇسىنىپ جاتىر دەپ ويلايمىن.
بۇگىندە ەلوردامىز نۇر-سۇلتان دەپ اتالادى. جاڭا استانامىزدىڭ اۆتورى, نەگىزىن قالاۋشى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ولاي بولسا, باس قالامىزدىڭ نۇر-سۇلتان اتالۋى ابدەن ورىندى. قازىرگى تاڭدا نۇر-سۇلتان الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني ورتالىققا اينالدى. اسەم قالامىز وركەنيەتتەردىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭى, كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىر. قازاق بالاسىنا كەرەگى دە وسى ەمەس پە!
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»