قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىندا «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابىنىڭ ونلاين-تانىستىرىلىمى ءوتتى. اتالعان ەڭبەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا جانە ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاريحي رولىنە ارنالعان باسىلىمدار بيبليوگرافياسىنان ەرەكشە ورىن الارى ءسوزسىز.
بۇل شىعارماشىلىق جوبانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت بازارقۇل ۇلى قاسىمبەكوۆ باستاعان ءبىر توپ اۆتورلار ۇجىمى ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا اسقار مولداعارينوۆ, ءادىل تۇرسىنوۆ, نۇرلان ىبىرايىم, نۇرلان جۇمابەكوۆ جانە الىبەك قۋانتىروۆ بار.
ونلاين-تانىستىرىلىمعا بەلگىلى عالىم-ساراپشىلار قاتىستى, ولار: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, الەۋمەتتىك عىلىمدار دوكتورى, قر ۇعا اكادەميگى زارەما شاۋكەنوۆا, قر كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يگور روگوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇعا اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆ, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ جانە تاعى باسقالار.
وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالعاندار اراسىندا الىس جانە تاياۋ شەتەلدەردىڭ ساراپشىلارى دا بولدى, ماسەلەن: ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەۋروپا, رەسەي, ەۋرازيا زەرتتەۋلەرى ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر كوجاوگلۋ (اقش), عىلىم دوكتورى, ەۋرازيا جازۋشىلارى وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومەروگلۋ (تۇركيا), ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ميللي مەدجليسى دەپۋتاتى, ازەربايجان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ەلمان ناسيروۆ, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الەكساندر سيدوروۆيچ (رەسەي), تۇركولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قادىرالى قوڭقاباەۆ (قىرعىزستان).
ونلاين-تانىستىرىلىمدى ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ باستاپ بەردى.
– مەملەكەت قۇرۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان جۇزەگە اسىرا العانداي قوعامدى تۇبىرىمەن جانە ءتيىمدى وزگەرتۋدىڭ مىسالدارى قازىر اسا كوپ ەمەس. سوندىقتان قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, كورنەكتى رەفورماتور-ستراتەگ, جاھاندىق اۋقىمداعى ساياساتكەر رەتىندەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرەگەي تۇلعاسىنىڭ فەنومەنى بىرنەشە ونداعان جىل بويى ءوز ەلىمىزدە دە, سىرتتا دا قوعامنىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ كەلە جاتۋى ابدەن زاڭدى, – دەدى ماحمۇت بازارقۇل ۇلى.
– مىڭجىلدىقتار توعىسىندا, كەڭەس وداعى قۇلاعان قيىن كەزەڭدە ەلباسى باستاماشىلىق ەتكەن وسى تاريحي ۇدەرىستى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان بولە-جارماي تۇتاس كۇيىندە قابىلداۋ يدەياسى «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابىنىڭ باستى وزەگىنە اينالدى. كىتاپتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساياسي باسشىلىق جاساعان جىلداردا ەلىمىز جەتكەن باستى جەتىستىكتەرگە, ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق كوپقىرلى قىزمەتىنە جان-جاقتى جانە تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى تالداۋ جاسالعان, – دەدى سپيكەر.
– باسىلىم اتاۋى ەلباسىنىڭ ىرگەلى يدەيالارى مەن وي-تولعامدارىنىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسىندەي بەلسەندى, قاجىرلى ەڭبەككە, بارلىق ورتاق رەسۋرستار مەن جۇمىلدىرىلعان كۇشتەرگە, تىنىمسىز ىزدەنىس پەن جاڭالىققا, ماڭىزدى اشىلىمدار مەن سەرپىنگە تولى سول زاماننىڭ بيىك رۋحىن ءدال تانىتادى. كىتاپتا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ الداعى ونداعان جىلداعى ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىن انىقتاپ بەرگەن, ءوزارا قيسىندى بايلانىسقان جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى زور شەشىمدەرىنىڭ تولىق سيپاتى كورىنىس تاپقان. اۆتورلار ۇجىمى ءتۇرلى سالا بويىنشا تاقىرىپتىق ماتەريالدار مەن فاكتولوگيالىق بازانى جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ باعىتىندا زور جۇمىس اتقارىپ شىقتى, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن جوبا جەتەكشىسى.
– تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنا, سول كەزەڭدەردەگى باعدارلامالىق, نورماتيۆتىك جانە قۇقىقتىق قۇجاتتارعا, ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە تالداۋ جاساۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ تاقىرىبىنىڭ وزەگىن مەملەكەت قۇرۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋ, سىرتقى ساياسات, قازاقستاننىڭ بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆالارى سياقتى ماڭىزدى سالالار قۇرايدى, – دەدى م.قاسىمبەكوۆ.
– ەلباسىنىڭ كىتاپتا ايتىلعان شىعارماشىلىق-جاسامپازدىق يدەيالارى مەن ىستەرى قازاقستاندىقتاردىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن ەشقاشان قۇنىن جوعالتپايدى. «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى كەزەڭىنىڭ قۇندى دەرەككوزى رەتىندە عالىمدار مەن ساراپشىلار قاۋىمىنىڭ, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى دەپ ويلايمىن, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن جوبا جەتەكشىسى.
ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەۋروپا, رەسەي, ەۋرازيا زەرتتەۋلەرى ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر كوجاوگلۋ بىلاي دەدى:
– ۇسىنىلىپ وتىرعان ەڭبەكتە ن.ءا.نازارباەۆ نەگىزىن قالاعان قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىنىڭ ايقىن ەرەكشەلىگى بولىپ سانالاتىن, ەلباسى جۇزەگە اسىرعان وزگەرىستەردىڭ قيسىندىلىعى, جۇيەلىلىگى, تۇتاستىعى, اۋقىمدىلىعى اتاپ كورسەتىلگەن. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگەماسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دومينانتتىلىعى, جاڭعىرۋلاردىڭ ەۆوليۋتسيالىق سيپاتى, ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ جۇيەلى ۇندەستىگى, پراگماتيزم مەن سىرتقى ساياساتتاعى كوپۆەكتورلىلىق, قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى سياقتى نەگىزگى قاعيداتتارىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىنداعى ناقتى جاعداي بۇرىنعى وداقتىڭ بارلىق رەسپۋبليكاسىن اۋىر قيىندىققا ۇشىراتتى.
قازاقستان ءۇشىن «ۋاقىتتىڭ سىن-تالابىن ءجىتى سەزىنىپ, رەسپۋبليكادا جانە سىرتتا بولىپ جاتقان قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەر سيپاتىنا دۇرىس باعا بەرە الاتىن جاڭا بۋىننىڭ كوشباسشىسى اۋاداي قاجەت بولدى», دەدى سويلەۋشى.
اقش پروفەسسورىنىڭ پىكىرىنشە, ورىن العان جاپپاي داعدارىستىڭ قيىن ءتۇيىنىن باتىل شەشۋدىڭ قاجەتتىگى ايقىن كورىنىپ تۇردى. «مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ, ەگەمەندىكتى ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرۋ, تۇبىرىمەن وزگەرىپ كەتكەن گەوساياسي جاعدايلار كەزىندەگى ەلدىڭ لايىقتى ورنىن ايقىنداۋ» سياقتى كۇن تارتىبىندەگى مىندەتتەر شىنىمەن اسا اۋقىمدى ەدى.
– «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي فيلوسوفياسى مەن مەملەكەتتىك ستراتەگياسىن تاريحي-ساياسي رەتروسپەكتيۆا ارقىلى شەبەر استاستىرا الۋى. اۆتورلار ەلباسىنىڭ ەلدى تانىتۋ جولىنداعى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق كوپقىرلى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قىرلارىن جۇيەلى قاراستىرعان. باسىلىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك جانە دۇنيەتانىمدىق تۇرعىسىنداعى ماڭىزدىلىعى, مىنە, وسىندا, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ت.كوجاوگلۋ.
ەۋرازيا جازۋشىلارى وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومەروگلۋ ءوز بايانداماسىندا «نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ» تالدانعان ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى.
– كىتاپتا ەلباسى فەنومەنىنىڭ ماڭىزدى سيپاتتامالارى مەن قىرلارىن ايشىقتاپ كورسەتەتىن ارگۋمەنت-ۋاجدەمەلەر كەلتىرىلگەن. مەنى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پراگماتيكاسى مەن لوگيكاسىنىڭ قۋاتى تاڭعالدىرادى. الەمدىك تاجىريبەدە بەرىك ورنىققان نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنومەنى كىتاپ مازمۇنىنىڭ بۇكىل ءون بويىنان كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. ءتۇرلى مىنبەرلەردەن سان رەت ايتىلعان «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى, دانا ستراتەگ, ۇلى رەفورماتور, قازىرگى زاماننىڭ كورنەكتى ساياسي كوشباسشىسى» دەگەن ساياسي سيپاتتامالار – ەلباسى قايراتكەرلىگىنىڭ كوپقىرلىلىعى مەن بەلسەندىلىگىنىڭ ايقىن دالەلى, – دەدى بايانداماشى.
– ۇسىنىلىپ وتىرعان تالداۋ, – دەپ ساباقتادى ءسوزىن تۇرىك ساراپشىسى, – شىن مانىندە, ءاردايىم «جۇيەلى دە اۋقىمدى ويلاي وتىرىپ, ۋاقىت كوكجيەگىنىڭ ارعى جاعىنا كوز سالۋعا ۇمتىلعان, وقيعالار مەن ۇدەرىستەر بارىسىنان تۇتاس جىلدار مەن ونجىلدىقتارعا العا وزىپ كەتۋگە تىرىسقان» ەلباسىنىڭ ساياسي ۇستانىمىنىڭ ورگانيكاسىن ناقتى كورسەتەدى.
باسقوسۋداعى ءسوزدى جالعاستىرعان ازەربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور ەلمان ناسيروۆ:
– قازاقستان مەن ازەربايجان – تامىرى, ءتۇبى ءبىر, تاريحى ورتاق, بۇگىنى دە ۇقساس تۇركى مەملەكەتتەرى. ەكى ەلدىڭ تاريحى ءداستۇر ساباقتاستىعى, تولەرانتتىلىق پەن الەمگە اشىقتىق تۇرعىسىنان دا, كاسپي جاعالاۋىنا قاتىستى مۇددەلەرىنىڭ ورتاقتىعى مەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىسى جاعىنان دا كوبىنەسە ۇندەسىپ جاتادى, – دەدى.
ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقان كەزدەن بەرى قازاقستان مەن ازەربايجان ەگەمەندىكتىڭ نىعايۋىنىڭ, اۋىر داعدارىس جاعدايىنداعى وتپەلى كەزەڭنىڭ كۇردەلى تۇستارىنان ابىرويمەن وتە العانىنا توقتالعان سپيكەر قازىرگى تاڭدا ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق سيپات الىپ, ورنىقتى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
بۇل رەتتە ە.ناسيروۆ كىتاپتا كاسپي جاعالاۋىنا قاتىستى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى, ەلباسىنىڭ ينتەگراتسيالىق يدەيالارى شىنايى كورىنىس تاپقانىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق تۇركى ينتەگراتسياسى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە توقتالىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى بىرلىگى سالاسىنىڭ كورنەكتى يدەولوگىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
– تۇركىشىلدىككە دەگەن وزگە كوزقاراستاردان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن نەگىزگى سيپات – سەزىمگە بەرىلۋ مەن پوپۋليزمنەن الىس, تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى ارقىلى ورتاق پايدا مەن جەتە ويلاستىرىلعان بايىپتى ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن ايقىن ستراتەگيانىڭ ازىرلەنۋى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ءبىر ءوزى ءبىر ءداۋىردىڭ بەينەسىندەي ادام. وسى ەكى كومپونەنت بۇل كىتاپتا ءمىنسىز, ۇيلەسىمدى قابىستىرىلعان. تۇركى الەمىنىڭ وكىلى بولىپ سانالاتىن ءبارىمىزدىڭ ەلباسى كوشباسشىلىعى فەنومەنىنەن ۇيرەنەرىمىز كوپ, ماقتان تۇتارىمىز مول, – دەپ قورىتتى ءوز ءسوزىن ازەربايجان ساراپشىسى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الەكساندر سيدوروۆيچ ءوز سوزىندە بىلاي دەدى:
– ن.ءا.نازارباەۆ ءداۋىرى – جاسامپازدىق ءداۋىرى. ول – بۇل ءسوزدىڭ كەڭ ءارى ەڭ تەرەڭ ماعىناسىنداعى جاسامپازدىق. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى, ەكونوميكاداعى, دەموكراتيالىق قاعيدالار نەگىزىندە ساياسي دامۋداعى, ەكونوميكانىڭ الەۋمەتتىك باعىتىنداعى جەتىستىكتەرى الەمگە كەڭ تانىلعان تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى بەكەم ورنىعىپ, دامىپ كەلەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق باستاماسى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋى, بەيبىت باستامالاردىڭ ورىندالۋى, ءوزارا سەنىم شارالارىنىڭ قابىلدانۋى ارقىلى ناقتى جۇزەگە استى.
«پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ءتۇبىرلى وزگەرىستەردىڭ قيىن كەزەڭىندە مەملەكەتتىڭ باسىندا تۇرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەڭسە كوتەرتپەستەي اۋىرتپالىقتارعا قاراماستان, باستى مۇرات – مەملەكەتتى قۇرۋ مىندەتىن ورىنداعانىن» ايتقان سپيكەر «ونىڭ قىزمەتى – حالىقتىڭ تاعدىرىنان بولەك ەمەس, كەرىسىنشە جۇرتتىڭ دامۋ جولىنداعى تالاپ-سۇرانىسىنىڭ, ءوز ءرولى مەن قۇندىلىقتارىن سەزىنۋىنىڭ كورىنىسى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەلباسىنىڭ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن ءسوزىن ەسكە العان الەكساندر ۆلاديميروۆيچ «ەۋرازيا وداعىن قۇرۋ يدەياسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەر حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تاپ باسىپ, جاڭا قاعيداتتار بويىنشا بىرلەسۋگە دەگەن ءۇمىتىن جاڭعىرتقانىن» ايتتى.
– كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيىنگى كەزەڭدە ورتاعا تاستالعان بۇل كۇتپەگەن ۇسىنىس-ۇندەۋ ەڭ اۋەلى تاۋەلسىزدىك يدەياسىنا قايشى سياقتى كورىنىپ, جاس مەملەكەتتەر تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىرعانى دا راس, الايدا تاريح ەلباسىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ ارقىلى ءار مەملەكەت ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن دە ءوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋمەن بىرگە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلعانىن كورسەتىپ بەردى, – دەدى بايانداماشى.
وزگەرىس جاساۋ مىندەتىن ورىنداۋ باعىتىنداعى ۇستانىمنىڭ بىرەگەيلىگىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسقا دا شەشىمدەرىنەن كورۋگە بولاتىنىن ايتقان سپيكەر سونداي-اق ءححى عاسىردا ەلدىڭ جاڭا استاناسىنىڭ بوي كوتەرۋى فەنومەنىن اتاپ ءوتتى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تابىس ستراتەگياسى ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا جانە ەل ىشىندە دە, مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستا دا قۇنىن جويمايتىن دوستىق, ىنتىماقتاستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك سياقتى باعا جەتپەس قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەنى ايتىلدى.
قىرعىزستاندىق پروفەسسور, تۇركولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قادىرالى قوڭقاباەۆ جارىق كورىپ وتىرعان «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنومەنى زەرتتەلگەن ەڭبەكتەر قاتارىنان لايىقتى ورىن الاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتتى.
سپيكەر ءوز سوزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قىرىنا توقتالىپ ءوتتى.
– تاريحي تۇلعانىڭ ستراتەگياسى جاس مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن ءارى قاراي دامۋى بارىسىندا الدىنا قويعان بارلىق باستى ماقساتىنا تابىستى قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە سىرتقى ساياساتتا جاسالعان بارلىق قولايلى جاعدايلار الەمدەگى كولەمى جونىنەن توعىزىنشى ەلدىڭ ەگەمەندىگىن, قاۋىپسىزدىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن ايتارلىقتاي نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق باي مادەني-گۋمانيتارلىق جىلنامانى اشىپ كورسەتۋ, ۇلى دالا ەلىن جاڭعىرتۋ جانە كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋ بارىسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ايرىقشا ءرول اتقاردى, – دەدى ول.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋدان, يادرولىق سىناقتار وتكىزۋدەن باس تارتۋعا نەگىزدەلگەن, ەلدى يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋ جولىنداعى قوزعالىستىڭ العى شەبىنە الىپ شىققان قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە دەگەن جاھاندىق ۇستانىمىنا كىتاپ اۆتورلارى تاراپىنان جان-جاقتى تالداۋ جاسالعانىن ايتتى.
ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك باعىتىنداعى باستامالارى رەسپۋبليكانى الەمدىك دىندەر مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ اشىق ديالوگىنىڭ, بىتىمگەرشىلىك ۇدەرىستەرىن تالقىلاۋدىڭ ءتيىمدى الاڭىنا, ەۋرازيا ەكونوميكالىق كەڭىستىگىندەگى مەگاوڭىرلىك ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى مۇددەسىن ءوزارا جاقىنداستىرۋ گەنەراتورىنا اينالدىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اسا بەلسەندى, كوپۆەكتورلى جانە بەيبىتسۇيگىش ساياساتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە, مەيلىنشە بەدەلدى, سالماقتى جانە جاۋاپتى ەلدەردىڭ قاتارىنان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى, – دەپ اياقتادى ءسوزىن ق.قوڭقاباەۆ.
ونلاين-تانىستىرىلىمدا ودان كەيىن ءسوز العان عالىمدار مەن ساراپشىلار كوتەرىلگەن ماسەلەلەردەگى ويشىلدىق باستاۋلارىنىڭ قۋاتتىلىعىن, تالداۋلاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن ناقتىلىعىن, فاكتولوگيالىق تۇرعىدان باي دا مازمۇندى ەكەنىن, ستيليستيكا جاعىنان سان الۋاندىعىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ورتاق پىكىرىنشە, باياندالۋ مانەرىندە كەزەك الماسىپ وتىراتىن وتكىرلىك پەن فيلوسوفيالىق سيپات كىتاپتىڭ زياتكەرلىك دەڭگەيىن بيىكتەتىپ, وقىرماندى ۇدايى شيرىققان كوڭىل كۇيدە ۇستاپ وتىراتىنى بۇل ەڭبەكتىڭ تابىستى, وقىلىمدى بولارىنا ەش كۇمان قالدىرمايدى.
قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك زارەما شاۋكەنوۆا بىلاي دەدى:
– ەلباسىنىڭ وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت دانا باسشىلىعى كەزىندە قازاقستان ۇلكەن بيىكتەردى باعىندىرىپ, شىن مانىندە الەمدەگى بەدەلدى مەملەكەتكە – ورتالىق ازيا كوشباسشىسىنا اينالدى. سوندىقتان «جاسامپازدىق ءداۋىرى» ۇجىمدىق مونوگرافياسىنىڭ جارىق كورۋى – دەر كەزىندە ىسكە اسقان ماڭىزدى وقيعا.
وسى جىلدار ىشىندە ەل دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك الۋى, اۋقىمدى جاڭعىرۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى مەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنىڭ رەفورمالانۋى, ورنىقتى بيلىك قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى ءتارىزدى ەلەۋلى بەلەستەرى ارتتا قالدى. بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياسات پەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق باستامالارى بارشانىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەلباسىنىڭ جوسپارلى ءىسى مەن كۇش-جىگەرى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوسى مەن كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى تاتۋلىق, دوستىق, بىرلىك پەن كەلىسىم مەملەكەتىمىز تابىسىنىڭ ماڭىزدى فاكتورىنىڭ بىرىنە اينالدى, – دەدى زارەما كاۋكەنقىزى.
– ەلباسىنىڭ ىشكى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا جەتە ويلاستىرىلعان پراگماتيكالىق قادامدارى ەگەمەندىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە قوعامدىق قۇرىلىستىڭ ءبىر تۇرىنەن مۇلدە وزگە ەكىنشىسىنە كوشۋدىڭ قيىن بەلەسىنەن ەشقانداي كاتاكليزم, سىلكىنىس, ازاماتتىق تەكەتىرەستەرسىز وتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى, – دەدى ز.شاۋكەنوۆا.
ونىڭ پىكىرىنشە, اۆتورلار ۇجىمى «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن وسى جىلدارى ەلدە جاڭا ساياسي مودەل قالىپتاسقانىن ايشىقتاپ كورسەتە العان».
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ باسىلىمنىڭ نەگىزگى كونتەكسىنە توقتالا كەلە, ونىڭ باستى قۇندىلىقتارىن اتاپ ءوتتى:
– بىرىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاتۋلىقتى, كەلىسىمدى, وركەندەۋ مەن ادامي قۇندىلىقتارعا دەگەن ءىلتيپاتتى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ يدەياسىنا ادالدىعى, «بۇل كەزەڭنىڭ ەڭ ۇتىمدى دا ءدال سيپاتتاماسى – «جاسامپازدىق ءداۋىرى» وبراز-مەتافوراسى».
ەكىنشىدەن, كىتاپتىڭ مەرەيتوي جىلىندا شىعىپ وتىرعانى: بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جانە ونىڭ كوشىن باستاۋشى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مەرەيلى بەلەسى.
ۇشىنشىدەن, جاس مەملەكەتىمىزدە بولىپ وتكەن وقيعالاردىڭ بارلىعىنىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعان, الدىمەن كەز كەلگەن احۋالدى بولجاپ-جوبالاپ, ارتىنان ءوزىنىڭ كوزدەگەنىنە ءىس جۇزىندە قول جەتكىزە العان ەڭ بىلىكتى ءارى قۇزىرەتتى ساراپشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇلعاسىنىڭ جانە ونىڭ ءداۋىرىنىڭ سينحروندى باياندالۋى.
تورتىنشىدەن, بۇل باسىلىمنىڭ وركەندەگەن قازاقستاندى قۇرىپ, دامىتىپ, وندا ءومىر سۇرەتىن, ەڭبەك ەتەتىن بارشا قازاقستاندىقتارعا, اسىرەسە جاستارعا – ستۋدەنتتەرگە, مەكتەپ وقۋشىلارىنا – تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن, 1986 جىلدان بەرگى تاريحي كەزەڭنىڭ كوپتەگەن تاريحي وزگەرىستەرىنىڭ قىر-سىرىن بىلە بەرمەيتىن ۇرپاققا ارنالعاندىعى.
اكادەميك ە.سىدىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان تاريحىنىڭ رەسمي وقۋلىقتارىندا كەزدەسپەيتىن, قالتارىستا قالعان كوپتەگەن جايتتىڭ جازىلعانى باسىلىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى بولىپ سانالادى.
بەسىنشىدەن, ەل تاعدىرى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ, بيلىك تىزگىنى بەرىلگەن ەلباسىنىڭ رۋحاني جاعىنان جانە تىكەلەي ءوز ءومىرى تۇرعىسىنان كىتاپتا ايتىلعاننىڭ بارىنە تىكەلەي قاتىستىلىعى كورىنىس تاۋىپ, ونىڭ باسىنان وتكەرگەن كۇردەلى سەزىمدەرىنىڭ كەيبىر ساتتەرى بەدەرلى تۇردە بەرىلگەنى.
سوڭعىسى – اۆتورلار ۇجىمى جۇيەلەپ, وقىرمانعا ۇسىنعان تاريحي-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەرەككوز رەتىندەگى جوبانىڭ باعا جەتپەس ماڭىزى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇرىنعى توراعاسى, پروفەسسور يگور يۆانوۆيچ روگوۆ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ تاريحىن, 1993, 1995 جىلدارداعى كونستيتۋتسيانىڭ ازىرلەنىپ, قابىلدانۋى ۇدەرىستەرىن جاريالاپ-كورسەتۋ ماسەلەلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى.
– ارتتا قالعان اۋقىمدى جولدىڭ, الىنعان اسۋلاردىڭ بيىگى تۇرعىسىنان بۇگىن بىزگە سول بەلەستەردى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا باعا جەتپەس ءرول اتقارعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە تۇلعاسى ارقىلى تەرەڭ بايىپتاپ, باعا بەرۋ جانە جۇيەلەۋ – ايرىقشا ماڭىزدى. وسى ورايدا ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور م.قاسىمبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇل ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ جارىققا شىعۋى – اسا ەلەۋلى وقيعا, – دەدى ول.
– ەلدىڭ اتا زاڭى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى باستاماشى بولعان, ۇزاق جىلدىق ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. كىتاپتا تاۋەلسىز, ەكونوميكاسى دامىعان, الەمدىك قوعامداستىققا كىرىككەن مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ ىلگەرى باسقان جولىمىزدى رەگلامەنتتەيتىن نەگىزگى قۇجات رەتىندەگى كونستيتۋتسيانىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرى وتە ايشىقتى كورسەتىلگەن.
1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ جانە قولدانىستاعى قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەۋ ءىسىنىڭ باسىندا ۇنەمى ەلباسى تۇردى. بۇل رەتتە, كورىپ وتىرعانىمىزداي, ول تەك جۇمىسقا جەتەكشىلىك جاساپ قانا قويعان جوق, كونستيتۋتسيا ازىرلەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن شۇقشيا زەرتتەپ, كونستيتۋتسيا ماتىنىمەن تىكەلەي ءوزى دە جۇمىس ىستەدى, – دەپ جالعاستىردى يگور يۆانوۆيچ.
ءسوز سويلەۋشىنىڭ پىكىرىنشە, اۆتورلار كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە وتە ساۋاتتى تۇردە تالداۋ جاساعان. اتالعان ىسكە كونستيتۋتسيا الەۋەتىنىڭ جان-جاقتى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ قاتاڭ نۇسقاۋى سەپتىگىن تيگىزدى.
– ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى مۇلتىكسىز ورىنداعاندا عانا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى مىزعىمايدى», دەگەن ءسوزى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ ارقاشانعى اينىماس اقيقاتى بولدى,– دەدى سپيكەر.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ بىلاي دەدى:
– بۇل – اسا ماڭىزدى ماسەلە جونىندەگى, باس كەيىپكەرى ەلباسى مەن وعان شىنايى سەنىم ارتقان قازاقستان حالقى بىرلەسە, اۋىر ىزدەنىس, قاجىماس ەڭبەك ارقىلى اتالعان ءداۋىردى سومداعانى تۋرالى كىتاپ. اۆتورلار تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتى ارقىلى ەلدىڭ قازىرگى كەلبەتى ونىڭ كوشباسشىلىق شەشىمىمەن قالاي قالىپتاسقانىن كورسەتە العان. اڭگىمە تەك ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭعىرۋى مەن قۋاتتى ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋى تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كۇردەلى گەوساياسي جاعدايداعى بىرەگەي سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىنىڭ قالىپتاسۋى جونىندە دە بولىپ وتىر. قازاقستانعا الەمدىك ارەنادان لايىقتى ورنىن الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان كوشباسشىنىڭ ستراتەگيالىق ۇستانىمىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەلباسىنىڭ حالىقارالىق باستامالارىنىڭ مىسالى ارقىلى كورسەتىلگەن.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, اۆتورلار ەلباسى ايقىنداعان «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولىنا» تەرەڭ تالداۋ جاساعان, اتالعان جول بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تەك مۇرا عانا ەمەس, ەلدىڭ الداعى ونداعان جىلداعى ورنىقتى وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى بولا بەرمەك.
ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابى كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ مەن كوركەم شىعارما ءۇشىن دەرەك الىنىپ, سىلتەمە جاسالاتىن باعا جەتپەس مول فاكتولوگيا, زەرتتەۋشىلىك مالىمەت كوزى ەكەنىن ءبىراۋىزدان قۇپتاستى. كىتاپ ءوز وقۋشىسىن تاۋىپ, «نازارباەۆ فەنومەنى» دەگەن ۇعىمنىڭ, ەلباسى قىزمەتىنىڭ تاريحي رەفورماتورلىق اۋقىمىنىڭ جانە «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولىنىڭ» جەتە تۇسىنىلۋىنە جول اشادى. ساراپشىلار بۇل كىتاپ وقىرمان كىتاپحاناسىنان لايىقتى ورنىن الارىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ونلاين-تانىستىرىلىم كىتاپ سوڭىنداعى مىنا سوزدەرمەن تۇيىندەلدى: «كەيىنگى ۇرپاققا ەلباسى ورتالىق ازيا كوشىن باستاعان تابىستى, قالىپتاسقان مەملەكەتتى – بۇكىل الەمگە سىيلى, قۋاتتى ەكونوميكاسى مەن مۇمكىندىگى تەڭ اشىق قوعامى بار ەلدى مۇراعا قالدىردى. مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەسى دامۋ كەزەڭدەرى ءۇشىن يدەيالىق ىرگەتاس بولا الاتىن ونىڭ زياتكەرلىك باي جادىگەرىنىڭ ماڭىزىنا باعا جەتپەيدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ۋاقىتتان وزىپ كەتكەن, قازاقستاننىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن وي-تولعامدارى مەن ءىس-ارەكەتى ەشقاشان قۇنىن جوعالتپايتىن جاھاندىق دەڭگەيدەگى اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى».