قازاق جىلقىسىنىڭ جەتى جوعى قاشان تۇگەندەلەدى؟

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جو­مارت كەمەل­ ۇلى سايلاۋالدى باعدار­لاما­سىندا دا, پرە­زيدەنت اتانىپ, ەل ال­دىندا انت بەرگەندە دە تۇڭ­عىش پرە­زيدەنتىمىز – ەلباسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ساياساتىن جالعاس­تىرا­­تىنىن ايتقان بولاتىن. ءبىز وسى رەتپەن اتالعان باستامانى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق جىلقىسىنىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى تولعاقتى ماسەلەلەردى ءتىزىپ شىعۋدى ءجون كوردىك. قازاق جىلقىسىنىڭ جوق-جىتىگىن تۇ­گەن­دەيتىن جەتى جوعىمىز تومەندەگىدەي بولدى.

الەمدە «قازاق جىلقىسى» دەگەن اتاۋمەن تىركەلگەن جىلقى تۇقىمى جوق

وتكەن 2019 جىلدىڭ سوڭىندا موڭعوليا عالىمدارى امەريكالىق جانە رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «وسىدان 5-6 مىڭ جىل بۇرىن موڭعول جىلقىسى الەمدە العاش رەت قولعا ۇيرەتىلدى, الەمدەگى بارلىق جىل­قى تۇقىمدارىنىڭ نەگىزى قازىرگى موڭ­عول جىلقىسى» دەگەن تۇجىرىم جاسادى.

بۇل قانشالىقتى اقىلعا سىيىمدى نەمەسە تاريحي شىندىق بولاتىنىن عالىمدار ايتا جاتار. بىراق بىزگە بەلگىلىسى بۇكىل الەم 1989 جىلى وسىدان 6000 جىل بۇرىن ەڭ العاشقى جىلقى قازاق دالاسىندا, ناقتىراق ايتساق قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ايىرتاۋ ەلدى مەكەنىنە جاقىن جەردەگى «بوتاي قونىسىنان» تابىلعاندىعىن مويىنداعان بولاتىن. بۇل تۋرالى الەمدە تالاي زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جاسالىپ, بەس مەملەكەتتىڭ بىرلەسۋىمەن «EQUS. جىلقى تاريحى» اتتى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن دەرەكتى فيلم دە ءتۇسىرىلدى.

الايدا...

باستاۋىن وسىدان 6 مىڭ جىل بۇرىن بوتاي قورىمىنان الاتىن ادامزاتتىڭ ابزال سەرىگى جىلقى تاريحىنىڭ بۇگىنگى پاراعىندا 256 ءتۇرلى جىلقى تۇقىمى تىركەلگەن. وسى الەمگە تاراعان 256 ءتۇرلى تۇقىمنىڭ قا­تارىندا «قازاق جىلقىسى» دەپ كورسەتىپ بەرەر بىردە-ءبىر تۇقىمنىڭ تىركەلمەگەنى قىن­جىلتادى.

الايدا ءبىزدىڭ بۇل ولقىلىعىمىزدى وزگەلەر ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. ءسوز جۇزىندە «قازاق جىلقى مىنەزدى», «قا­زاق پەن جىلقى ەگىز», «قازانات پەن ازاماتتى بولە-جارۋعا كەلمەيدى» دەپ كۇپىنگەندە ۇزەڭگى باۋىمىز سەگىز قا­بات بولادى. الايدا «جىلقىنىڭ وتا­نى» اتانعان قازاقستاندا «قازاق جىل­قىسى» دەپ كورسەتەر ءبىر قوتىر تايدىڭ بولماۋى قالاي؟

جىلقىتانۋ ينستيتۋتى جوق

اسا قۇرمەتتى وقۋشىمىز, بۇعان سەن­بەۋىڭىز مۇمكىن. بىراق ينستيتۋت بىلاي تۇر­سىن, ءبىزدىڭ ەلدە جىلقىتانۋ كافەدراسى دا جوق. ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا بەلدى-بەلدى جوعارى وقۋ ورىن­دارى جەتەرلىك. ءار ءىرى قالادا ءبىر اگروتەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەت بار دەسەك تە بولادى. جىلىنا مىڭداعان ۆەتەرينار ءبىلىم الىپ شىعادى. الايدا ولاردان ەش پايدا جوق. سەبەبى جۇيەسىز, ناقتى بەرىلمەگەن ءبىلىم, ەشقاشان ءوز جەمىسىن بەرمەيدى. تاۋەل­سىزدىك العانىمىزعا 30 جىل بولدى, الايدا الەمدە «قازاق جىلقىسى» دەگەن جىلقى تۇقىمىن قالىپتاستىرىپ, شىعىرا الماي وتىرعانىمىزدىڭ ءوزى وسى جۇيەسىز, ماقساتسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ كورىنىسى. ءيا, ءبىر جىلقى تۇقىمىن سۇرىپتاۋ ءۇشىن كەمى 25-30 جىل كەرەك دەسەك, ءبىز ءۇشىن ەندى 2050-ءدى كۇتكەننەن باسقا امال جوق.

قازاقستاندا 125 جىلدان استام تاريحى بار «قازاق تۇلپارى» (قوستاناي) جىلقى زاۋىتى بارىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. بىراق ول مەكەمەنىڭ اتى بار دا, زاتى جوق. 125 جىلدا «قوستاناي جىلقىسى» دەگەن ءبىر عانا تۇقىم شىعاردى. سونى مالدانىپ ءالى ءجۇر. قازاقتىڭ ەتتى-ءسۇتتى باعىتتاعى «جابى», «مۇعالجار», «كوشىم», تۇقىمدارى ءوسىرىلىپ جا­تىر. بىراق بۇل تۇقىمدار ەلىشىلىك قانا دەڭگەيدە قالىپ وتىر.

جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, ساپا, زەرتتەۋ, جىلقىتانۋ سالاسىمەن تۇبەگەيلى اينالىساتىن جىلقىتانۋ ينستيتۋتىن اش­پايىنشا الەمدىك دارەجەدە «قازاق جىل­قىسى» دەگەن تۇقىم شىعارۋ ءىسى سول ايتىلعان كۇيى قالا بەرەدى دەپ ويلايمىز.

جىلقى شارۋاشىلىعىنا قولداۋ جوق

الەمدە جىلقى مينيسترلىگى بار بىردەن-ءبىر مەملەكەت – تۇركىمەنستان. تۇركىمەندەر احالتەكەسىن الەمدىك برەند­كە اينالدىردى. بىزگە جىلقى مي­نيسترلىگىنىڭ كەرەگى جوق, الايدا جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالى­ساتىن شارۋالارعا ناقتى قولداۋ كور­سەتىلسە دەپ ويلايمىز. «قۇلان» باع­دارلاماسى بار. الايدا ول ءتيىمسىز جانە ءبىر ەلدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءبىر عانا باعدارلاما ازدىق ەتەدى. «قۇلاننىڭ» تيىمسىزدىگى – بىرىنشى­دەن: سۋب­سيديا تەك ەتتى-ءسۇتتى تۇقىمدى جىل­­قىعا, ونىڭ ىشىندە بيەلەرگە عانا بە­رى­لەتىندىگى, ەكىنشىدەن: جىلدىق پا­يىز­دىق مولشەرلەمەسىنىڭ كوپتىگى (16 پايىز).

قازىرگى كەزدە اسىل تۇقىمدى اي­عىر­­دىڭ ءبىر باسىنا 100 مىڭ تەڭگە كو­لە­مىندە سۋبسيديا بەرىلەدى. ەكىنىڭ ءبىرى اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتىپ الا المايدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ ءوزى ەتتى-ءسۇتتى باعىتتاعى جىلقىعا عانا تولەنەدى.

ال قىمىز شارۋاشىلىعى بويىنشا 1 ليتر قىمىزعا 60 تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل رەتتە دە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق سۋسىنى بولۋعا ابدەن لايىق, دەنساۋلىققا اسا پايدالى, ديەتالىق تاعام رەتىندە الەم مويىنداعان بابالار سۋسىنىن وندىرۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋلار بولسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

جىلقى بار, جىلقىشى جوق

بۇل جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ جانايقايى دەپ ۇقساڭىز دا بولادى. بەلگىلى جىل­قىتانۋشى عالىم, قازاقتىڭ «مۇعال­جار», «كوشىم» جىلقىلارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سەرىكباي رزاباەۆ ءبىر سۇحباتىندا تۋرا وسىلاي دەگەن ەدى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر قازاق دالاسىندا 2,8 ملن (2019 جىلعى ەسەپ بويىنشا) جىلقى بار. «جىلقىنى جىلقى تۇياعىنان دا قاتتى ادام باعا الادى» دەيدى دانا حالقىمىز. ءتىپتى « ۇلىڭ ىنجىق بولسا – جىلقى باق­تىر, ۇلىڭ تەنتەك بولسا – قوي باقتىر» دەيتىن دە ءبىزدىڭ قازاق. الايدا بۇگىن جىلقى باعاتىن «جىلقى تۇياعىنان دا قاتتى» باقتاشى تابۋ قيامەت. كاسىپكەر بار جاعدايىن جاساپ, باسىنا باسپانا, استىنا ماشينا, كيىم-تاماق, جالاقىسىمەن بەرۋگە دايىن, بىراق جىلقىشى جوق.

سول سەبەپتى, بۇل كاسىپپەن اينالىسۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان تەك وسى جىلقى باعۋعا بەيىلدى ازاماتتارعا جاعداي جاساۋدىڭ, ولارعا ءتۇر­لى قولداۋلار كورسەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى انىق سەزىلىپ وتىر. مىسالى, جىلقىشىنىڭ اقى­لى وقۋداعى بالاسىنىڭ وقۋ تولەمىن ازايتۋ; جىلقىشى بولام دەگەندەرگە مەملەكەت تاراپىنان ارنايى ۇستەمەاقى تولەۋ; جول ءجۇرۋ اقىلارىن جەڭىلدەتۋ ت.ب. دەگەن سەكىلدى قولداۋلار قاجەت. بۇل ەلىمىزدەگى جىل­قى شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا, جىل­قى باسىنىڭ كوبەيۋىنە وتە ۇلكەن كومەك بولار ەدى.

قازاقستاندا جىلقى مۋزەيى جوق

بۇل وتە وزەكتى ماسەلە دەپ ويلايمىز. سەبەبى قازاق حالقى – كەشەگى كوشپەندىلەردىڭ زاڭدى جالعاسى جانە سونى ساقتاۋشى ساناۋلى ۇلتتىڭ ءبىرى. بابالارىمىزدان قالعان مول مۇرا, ءجۇز مىڭداعان جادىگەردىڭ تامتىعىنا تامسانىپ قالدىق.

ءوز باسىم ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە بارعان كەزدە اۋەلى سونداعى مۋزەيلەر­گە بارۋعا تىرىسامىن. الايدا كورەتىنىم – قازاقى ەردىڭ قاڭقاسى, توت باسقان ۇزەڭگى, شىرىگەن تەرلىك, قۇرىسقان قۇ­يىسقان.

وسىنىڭ بارلىعىن تۇگەندەپ, قازاق­ستان­نىڭ شىنىمەن «جىلقىنىڭ وتا­نى» ەكەنىن ايگىلەيتىن ءبىر مۋزەيدىڭ كەرەك ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بەلگىلى جىلقىتانۋشى عالىم, ەتنو­گراف احمەت توقتاباي: «ەگەر قازاق­ستاندا جىلقى مۋزەيى اشىلسا, ءىشىن جادىگەرمەن تولتىرۋعا ءوزىم قولعابىس جاسار ەدىم» دەگەنى بار. ال ءوزى­مىز جاقسى بىلەتىن, بوتاي قو­رى­مىنان, بەرەل­دەن تابىلعان التىن تۇلپارلاردىڭ جاڭعىرت­پالارى ەلىمىزدىڭ ءار مۋزەيىندە تارىداي شا­شىراپ ءجۇر. وسىنىڭ بارلىعىن ءبىر ورتا­لىققا جيناپ, الىس-جاقىننان كەلەر تۋريستەرگە, قادىرلى قوناقتارعا ماقتانىشپەن كورسەتەتىن كەز كەلدى.

جىلقى ءتۋريزمى جوق

بۇل دا ەلىمىزدەگى ورنى ۇڭىرەيىپ تۇر­عان سالا. وسىناۋ التاي مەن اتى­راۋدىڭ, الاتاۋ مەن ارقانىڭ اراسىن جايلاعان ۇلان-عايىر دالانى كەشەگى بابالارىمىز قازاق جىلقىسىنىڭ كۇشىمەن يەلەنىپ قالعانى اقيقات. بىزگە جەتكەن جىر-داستانداردا تۇل­پار تۇياعىمەن جازىلعان تاريحىمىز ايقىن كورىنىس تاپقان. ال وسى دالا­نىڭ كوركىن, كەربەز سۇلۋلىعىن, اسقار تاۋ, اققان بۇلاعىن, ايدىن شال­قار كولى مەن كورگەننىڭ كوزى تالار ءاپايتوس القاپتارىن نەگە ءبىز اتتى تۋريزم ارقىلى دارىپتەمەيمىز؟ نەلىكتەن وسى ۋاقىتقا دەيىن بابالاردان قالعان ايرىقشا ءداستۇر – اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن قايتا قولعا الماي, ونى جانداندىرا الماي وتىرمىز؟

جىلقى ءتۋريزىمى قازىرگى كەزدە ەڭ سۇرا­نىسقا يە سالا. ول ات سپورتى نەمەسە كوكپار تارتىپ, الامانعا ات قوسۋ ەمەس. ول – وسى سايىن دالانىڭ توسىندە سالت اتپەن ساياحات جاساۋ.

وتكەن جىلى استانالىق بەرىك اقىلبەكوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ باستاماسىمەن ەلوردادان باياناۋىلعا دەيىن 500 شاقىرىم جولدى اتپەن ءجۇرىپ وتتىك. سول ساپاردا اقش-تىڭ چيكاگو قالاسىنان كەلگەن دۋگلوس لارسون ەسىمدى ازامات بىزبەن بىرگە ءجۇردى. سول جىگىت: «مەن قازاق دالاسىنىڭ كەڭ-بايتاق ەكەنىن ءبىلۋشى ەدىم, بىراق وسىنشاما ۇلان-عايىر دەپ ويلاماپپىن», دەيدى. بۇل ءبىر عانا مىسال. ەگەر ەلىمىزدە جىلقى تۋريزمىنە مەم­لەكەت تاراپىنان قولداۋ بولسا, بۇل قازاق­ستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى تۋريزمىنە ايرىقشا ۇلەس قوسار ەدى.

ەلباسى ايتقان «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنە» قولداۋ جوق

جوعارىدا ايتىلعان التى جوقتىڭ جوق بولۋىنا تىكەلەي وسى «جەتىنشى جوق» اسەر ەتىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى­نىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقا­لاسىنىڭ العاشقى قىرىن «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنەن» باستاعان بولاتىن.

ەگەر ەلباسى ايتقان «اتقا ءمىنۋ مادە­نيەتىن» قالپىنا كەلتى­رىپ, ەلى­مىزدەگى جىل­قىتانۋشى عالىم­دار­دىڭ باسىن قوسىپ, جىلقىتانۋ ينستيتۋتى قۇرىلسا, الەمدەگى 256 جىل­قى تۇقىمىنىڭ قاتارىنا «قازاق جىلقىسى» دەگەن تۇقىم دا قوسىلار ەدى. سونداي-اق جىلقى شارۋاشىلىعىنا قولداۋ بولىپ, جىلقىشىنىڭ دا جاعدايى جاقسارار ەدى. جىلقى مۋزەيى اشىلىپ, ەلىمىزدەگى جىلقى ءتۋريزمىنىڭ دامۋىنا نەگىز قالانار ەدى.

ەرجان جاۋباي,

Argymaq.kz ۇلتتىق-تانىمدىق پورتالىنىڭ باس رەداكتورى