2010 جىل قازاقستان ءۇشىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىستان باياۋ شىعا باستاعانىمەن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باۋىرلاس رەسەيمەن جانە بەلورۋسسيامەن كەدەن وداعىنا كىرۋىمەن ەستە قالاتىنى كۇمانسىز.
ءۇش ەلدىڭ ينتەگراتسياسى جونىندەگى ساياسي شەشىمنىڭ تازا ەكونوميكالىق ماقساتتاردى كوزدەيتىندىگىنە ەشكىم داۋ تۋدىرا قويماس, وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ, كاسىپكەرلىگىنىڭ جانە حالقىنىڭ الدىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن پەرسپەكتيۆالار اشىلادى. ەڭ باستىسى, مۇنىڭ بارلىعى ەرتەدەن كەلە جاتقان ورتاق تاريحى, مەنتاليتەتى بار جانە مادەني, دوستىق جانە تۋىستىق بايلانىستارىن جوعالتپاعان ءۇش ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جايلى جاعداي تۋدىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا.
باتىس قازاقستان وبلىسى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بەس ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىقتارىمەن – استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ, سامارا, ورىنبور وبلىستارىمەن ۇزاقتىعى ءبىر جارىم مىڭ كيلومەتردەن اساتىن كەدەندىك شەكاراعا يە, وسىعان بايلانىستى بارىنشا تىعىز ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستا. وبلىس اۋماعى بويىنشا ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن نەگىزگى كولىك ماگيسترالدارى وتەدى, الەمدەگى ەڭ ءىرى قاراشىعاناق مۇناي-گاز كوندەنساتتى كەنىشىنىڭ, “وداق”, “ورىنبور - نوۆوپسكوۆ”, “بۇحارا-ورال”, “قاراشىعاناق - ورىنبور” گاز قۇبىرلارىنىڭ, “تەڭىز-سامارا”, “قاراشىعاناق - اتىراۋ - كتك” مۇناي قۇبىرلارىنىڭ بولۋى وڭىرگە “قازاقستاننىڭ باتىس قاقپاسى” دەگەن ستراتە-گيالىق قولايلى مارتەبە بەرەدى.
باتىس قازاقستان بيزنەس قوعامداستىعى جانە تۇتاس العانداعى وبلىس حالقى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىن جىلى قابىلدادى, ويتكەنى بۇل كەدەندىك پروتسەدۋرالاردى ەلەۋلى جەڭىلدەتىپ, سوسىن تولىقتاي جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ەكونوميكا دامۋىنداعى جۇيەلى ىلگەرىلەۋگە, بىرلەسكەن وندىرىستەر مەن سالالار قۇرۋعا, تيىسىنشە تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ اسسورتيمەنتىن ۇلعايتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. بۇل دەگەن – جۇمىسپەن قامتۋ, جالاقى, كوپتەگەن الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ءجۇزەگە اسىرۋ, بۇل – شەكاراداعى ارتىق ءتولەمدەر مەن الىمداردى جويۋ ەسەبىنەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن ونەركاسىپ تاۋارلارى قۇنىنىڭ تۇراقتىلىعى جانە تومەندەۋى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ادامداردىڭ ورتاق ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتە ءجۇرىپ-تۇرۋ ەركىندىگى.
ءبىز كەدەن وداعىنىڭ وڭىرلىك رىنوكتى كەڭەيتەتىنىنە جانە ونى الەمدەگى بارىنشا تارتىمدى رىنوكتاردىڭ بىرىنە اينالدىرا وتىرىپ ءۇش مەملەكەتتىڭ ەكسپورت-تارىن ءىلگەرىلەتۋگە جاعداي جاسايتىنىنا سەنىمدىمىز. مىسالعا, مينەرالدى جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ءىرى قورىنا يە بولىپ تابىلاتىن باتىس قازاقستان وبلىسى مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ دايىن ونىمدەرىن ءوندىرۋدى جانە ەكسپورتتاۋدى ىنتالاندىرا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن اۋىستىرۋعا ۇمتىلۋدا. بىرىگۋدىڭ كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسقان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا, ەڭ الدىمەن وسى ەلدەردىڭ بيزنەس-قوعامداستىعىنا پايدا اكەلەتىندىگى تۋرالى پىكىر داۋ تۋدىرمايدى. ءبىز كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىن بيزنەستى قاراپايىم ساۋدادان كووپەراتسيا مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نۇسقالارىن ىزدەۋگە كوشۋگە, سونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ەلدەردىڭ رىنوكتارىنا شىعۋ ءۇشىن ىنتالاندىراتىن ءتيىمدى باعدارلاما رەتىندە قاراستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.
ەلدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىن نازارعا الا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تەك قىتايمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا جاساعانى قولايلى جانە اڭگىمە تەك كوپشىلىك قولداناتىن تاۋارلاردى الىپ كىرۋ تۋرالى عانا ەمەس. قازاقستاندىق بيزنەستىڭ, اسىرەسە, شەكارالاس وڭىرلەردەگىلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جونىندەگى ناقتى ۇسىنىستارى بار, كەدەن وداعىنىڭ, سودان سوڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قىزمەت ەتۋ تيىمدىلىگىن تالقىلاۋعا دايىن.
وتاندىق بيزنەس كەدەن وداعىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە دايىن, بىراق ءاربىر ەلدىڭ زاڭناماسىندا ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار, ونىڭ نيۋانستارىن ءبىز بىلمەۋىمىز دە مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز ارىپتەستىك باعدارلامالاردى دامىتۋعا مۇددەلىمىز, رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق بيزنەستى ۇنقاتىسۋعا, كووپەراتسيانىڭ جاڭا نىساندارىن, جۇمىس نۇسقالارىن, سونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ەلدەر رىنوگىن ىزدەۋگە, شاقىرۋعا دايىنبىز.
ءبىز كەدەن وداعىن قۇرۋ ناتيجەسىندە ءسوزسىز ۇتاتىنداردىڭ قاتارىندا ءۇش ەلدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنىڭ كاسىپكەرلەرى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. قازاقستان بيزنەسمەندەرى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا ءوندىرىسىن ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا سايكەس دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىرعان تاۋارلارعا قاتىستى قول جەتكەن كەلىسىمدەرگە وڭ باعا بەرىپ وتىر.
قازاقستاندا وتپەلى كەزەڭدە ءارتۇرلى سالالارداعى سالىنىپ جاتقان زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىس قۋاتىنا شىققانىنا دەيىن تومەنگى ستاۆكالاردى قولدانۋ مۇمكىندىگىن, سونداي-اق تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتار, ولاردىڭ قۇراۋشىلارى مەن قوسالقى بولشەكتەرىن كەدەن باجىن تولەمەي ينۆەستيالىق جوبالار شەڭبەرىندە الىپ كىرۋگە رۇقسات ەتىلۋىن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى قولداپ وتىر.
جالپى, كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك كودەكسىنىڭ اعىمداعى جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنۋى بيزنەستى قاناتتاندىرىپ وتىر, وندا كەدەن وداعىنا قاتىساتىن ەلدەردەن شىعاتىن تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋدى جويۋ كوزدەلىپ وتىر, بۇل – بروكەرلەر قىزمەتىنە, ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارىنا اقى تولەۋ جانە بىرقاتار ليتسەنزيالار الۋ جويىلادى دەگەن ءسوز. قوسىمشا قۇن سالىعى مەن اكتسيزدەر تولەۋدىڭ كەلىسىلگەن تەتىكتەرى ماقۇلدانىپ, قابىلداندى. ءسوزسىز, كەدەن وداعى قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس شوعىرلانعان ساۋدا مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا جان بىتىرەتىن بولادى. الايدا, سۇرانىستىڭ پايدا بولۋى وتاندىق بيزنەس تاراپىنىڭ ۇسىنىستارىن قامتاماسىز ەتە المايدى. بۇل جەردە دە ۇكىمەتتىڭ (قولداۋ كورسەتۋ بولىگىندە) جانە كاسىپكەردىڭ ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعى قاراستىرىلادى. وسىعان بايلانىستى بيزنەسمەندەر كەدەن وداعىنىڭ مۇشەلەرىنە تەك كەدەندىك تاريفتەردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەڭىلدىكتەردى, سۋبسيديالار مەن باسقا دا كاسىپكەرلەر مەن حالىقتى قولداۋ قۇرالدارىن ءبىر ىزگە سالۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ءىرى ينۆەستورلار ولارعا بيزنەستى دامىتۋعا ءتيىمدى, جاناشىرلىق جاعداي جاسايتىن جەرلەرگە كەلەدى. وزگە سوزبەن ايتقاندا, بىزدەر ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ جاڭا جانە جاڭارتىلاتىن كاسىپورىندار ءۇشىن سالىق بويىنشا مەملەكەتتىك پرەفەرەنتسيالار, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپتەستىگى شەڭبەرىندە جانە گرانتتىق شارتپەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدار ۇسىنۋ, پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ, جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا, وندىرىستىك-يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان بانكتەر نەسيەلەرى بويىنشا ءىشىنارا كەپىلدىك بەرۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ جانە كادرلاردى دايىنداۋ سياقتى كومپونەنتتەرىن بارىنشا قاجىرلى پايدالانۋعا ءتيىسپىز. تۇتىنۋ نەسيەلەرىن قايتادان جانداندىرۋ قاجەت. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, كوپ نارسە كەدەن وداعى جۇمىسىنىڭ باس كەزەڭىندە شيكىزاتتىق ەمەس باسىمدىق سالالاردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارىن ءساتتى تاڭداي بىلۋگە بايلانىستى بولادى.
تاياۋ ۋاقىتتا تاراپتاردىڭ شەكارا كونتۋرلارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋى, ءىشىنارا العاندا كەدەن قىزمەتتەرى قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋگە قانشالىقتى دايىن بولاتىنىن انىقتاۋى, كەدەن بەكەتتەرىندەگى ءىس-قيمىلدىڭ ءبىرلەسكەن رەگلامەنتى تۋرالى كەلىسۋى قاجەت. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ايتارلىقتاي قيىن, ويتكەنى ءاربىر كەدەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعايدى, ال ەندى ەگەمەن ەلدەردىڭ كەدەن قىزمەتتەرىنە وزگەرگەن جاعدايدا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋ كەرەك.
كەدەن وداعى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. بىرىنشىدەن, ءۇش ەل وراسان رەسۋرستىق بازاعا يە, سونىڭ ىشىندە جەتكىلىكتى بىلىكتى جۇمىس كۇشى بار. ەكىنشىدەن, سىيىمدى رىنوك بار. بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي ەكونوميكالارى وزدەرىنە جەتەرلىكتەي تولىسقان. ەڭ باستىسى – بولاشاقتا ەلدەر ورتاق اقشا بىرلىگى نەگىزىندە ۆاليۋتالىق وداق قۇرا الادى.
وسىلايشا, بۇگىنگى تاڭدا كەدەن وداعىن قۇرۋ ۇدەرىسى كەرى شەگىنبەس سيپاتقا يە بولدى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ز.مۋسينا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق بيزنەس-ورتالىقتىڭ ديرەكتورى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.