تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى – وبلىستاعى ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى قاتار دامىعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. اۋدان 1938 جىلى لۋگوۆوي اتاۋىمەن شاڭىراق كوتەرگەن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ياعني 1999 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىنان بەرى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى بولىپ اتالىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز وسى اۋداننىڭ اكىمى مارات سمايىلوۆپەن وسكەن ءوڭىردىڭ وركەندى ىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدى.
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى – وبلىستاعى ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى قاتار دامىعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. اۋدان 1938 جىلى لۋگوۆوي اتاۋىمەن شاڭىراق كوتەرگەن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ياعني 1999 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىنان بەرى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى بولىپ اتالىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز وسى اۋداننىڭ اكىمى مارات سمايىلوۆپەن وسكەن ءوڭىردىڭ وركەندى ىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تابىس كوزدەرىنىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستا 3-ءشى ورىندى يەلەنىپسىزدەر. سول تولاعاي تابىستارىڭىز تۋرالى وزىڭىزدەن ەستىسەك دەپ ەدىك.
– وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا وندىرىلگەن ءونىم كولەمىنىڭ ناقتى يندەكسى 101,9 پايىزدى قۇراپ, 6,8 ميلليارد تەڭگە بولدى. مەملەكەت تاراپىنان كوكتەمگى ەگىس-دالا جۇمىستارىنا بولىنگەن 6400 توننا جانار-جاعارماي ديقاندار ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ بولدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 71 397 گەكتاردان استام القاپقا ماساقتى داقىلدار سەبىلىپ, بىتىك ەگىن ءوسىرىلدى. ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 19 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. سونىمەن قاتار, وبلىس استىعىنىڭ 33 پايىزىن ءبىزدىڭ اۋدان بەرىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. مۇنداي تابىس ديقانداردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, ەگىنشىلىكتى عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزە ءبىلۋدىڭ, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن دۇرىس ەنگىزۋدىڭ جانە اگروتەحنيكالىق شارالاردى تالاپقا ساي ورىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولىپ وتىر.
بيىل جەمشوپ دايىنداۋ جوسپارى دا مەجەدەگىدەن اناعۇرلىم ارتىعىمەن ورىندالدى. بۇگىندە مال ازىعىنىڭ 1,5 جىلدىق قورى جينالىپ وتىر. اگروقۇرىلىمداردىڭ تەحنيكالىق پاركىن جاراقتاندىرۋ دا جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگە دەيىن 333,0 ميلليون تەڭگەگە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ساتىپ الىندى.
– اۋداننىڭ وڭتۇستىگى – تاۋ, سولتۇستىگى – قۇمدى دالا. مۇندا ۇلكەن ارنالى وزەن دە جوق. سوندىقتان ءوڭىر ءۇشىن سۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىزى زور. قانداي جول بار؟
– عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, ءبىزدىڭ اۋدان اۋماعىندا جەراستى سۋىنىڭ مولشەرى وراسان ۇلكەن. عىلىمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ءتىپتى تەڭىز ۇستىندە وتىرعاندايمىز. ءارى ول ساپاسى وتە جوعارى تۇششى سۋ. وسىعان بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا جەراستى سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋدى, بۇعان قوسا كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە جۇمىس ىستەپ, كەيىنگى ۋاقىتتا جەراستىنا شوگىپ كەتكەن بايىرعى ارتەزيان قۇدىقتارىن, لوتوكتى جانە قۇبىرلى سۋ جۇيەلەرىن ىسكە قوسساق دەگەن ويدامىز. اۋدانداعى ەسەپتە بار 109 شاحتالى قۇدىقتاردىڭ 41 داناسى «جيدەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەلىگىندە. قوجالىق ءتالىمى ەگىستىكتىڭ 3000 گەكتار القابىن تامشىلاتا سۋارۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
– بابالارىمىز ىقىلىم زاماننان ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇقىمىن ازدىرماي, اسىلىن جوعالتپاي, باعىپ-قاعىپ وتىرعان. قايبىر جىلدارى بۇل ءۇردىس ۇمىت بولا باستاعانداي ەدى, ابىروي بولعاندا, ۇكىمەت سوڭعى كەزدە اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. اۋدان شارۋاشىلىقتارىندا وسى باعىتتا قانداي ىرگەلى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– سوڭعى جىلدارى اۋدانىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىرعان «لۋگوۆوي جىلقى زاۋىتى» جشس وبلىس اگروونەركاسىپ سالاسىندا ءوزىنىڭ ورنىقتى ورنى بار, ىرگەلى شارۋاشىلىق بولىپ تابىلادى. شارۋاشىلىق تىزگىنىن قولىنا العالى بەرى كاسىپكەر حاليت بازاراليەۆ ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي وڭىرگە ۇلكەن ينۆەستيتسيالار تارتۋدا. سونىڭ ارقاسىندا سەرىكتەستىك اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ, ەگىن ەگۋ, ءشول جانە شولەيتتى ايماقتا وسىمدىك, بالىق جانە قۇس شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ, نان ونىمدەرىن ءوندىرۋ, كىرپىش, شاعالتاس جانە باسقا قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ وتىر. سەرىكتەستىكتىڭ «اقالتەكە» جانە اعىلشىن تۇقىمداس سايگ ۇلىكتەرى دە كوزدىڭ قۇرتى. قازىر مۇندا 120 باس تازا قاندى جىلقى بار. سونداي-اق, شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى شوشقا وسىرۋمەن جانە ونىڭ ەتىن وندىرۋمەن اينالىسادى. ول ءۇشىن 30 مىڭ باس «تالپاق تاناۋعا» ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى بار. وعان مەملەكەت تاراپىنان 3,4 ميلليارد تەڭگە نەسيە ءبولىندى.
سەرىكتەستىكتىڭ بارەكەلدى دەگىزەتىن تاعى ءبىر باستاماسى, بالىق وسىرۋمەن دە شۇعىلدانۋى. قازىر وندا بالىق زاۋىتى قۇرىلىسى قولعا الىندى. بولاشاقتا سەرىكتەستىك زاۋىتىندا تاۋارلى بالىق ونىمدەرى, ونىڭ ىشىندە جوعارى ساپالى ۋىلدىرىق وندىرىلە باستايدى. سول سەكىلدى 96 جىلىجاي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە «قازاگروقارجى» اق ارقىلى قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلىپ, جىلىجاي قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. وسىندا, سونىمەن بىرگە, الاتاۋ تۇقىمدى 500 باس سيىر بار. ونىڭ ارقايسىسىنان جىلىنا 6 توننادان ءسۇت وندىرىلەدى.
«شاۋشەن» شارۋا قوجالىعى بولسا اسىل تۇقىمدى «ەدىلباي» قويلارىن جانە تەكتى تۇقىمنان شىققان تۇلپارلار وسىرۋمەن شۇعىلدانۋدا. اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىققا مەملەكەت تاراپىنان دا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەن ورىندى. سونىمەن بىرگە, 4000 گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار وسىرۋدە. شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى ەگىنشىلىكتى عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزىپ, جوعارى سورتتى تۇقىمنان جىل سايىن مول تابىسقا كەنەلۋدە.
– اۋداندا ءىرى جوبالار دا, ىرگەلى شارۋاشىلىقتار دا بار ەكەن. سولاردىڭ ەلگە دەگەن سەبى قانداي؟
– لۋگوۆوي جىلقى زاۋىتىنىڭ ەلگە دەگەن يگىلىكتى ىستەرىن ايتپاعاندا, «ءشاۋشەن» شارۋا قوجالىعى بۇگىنگى تاڭدا 110 اۋىل تۇرعىنىن تۇراقتى تۇردە جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 43 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. «تۋعان جەرگە – تۋىڭ تىك» دەگەن ءسوز بار حالقىمىزدا. وسى قاعيدانى بەرىك ۇستانعان قوجالىق جەتەكشىسى سايرامباي دونەنباەۆ تۋعان اۋىلىن كوركەيتۋدى دە نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. جارلىسۋ اتتى اۋىلدى وسىدان ون جىل بۇرىنعى اۋىلمەن سالىستىرۋعا استە بولمايدى. الىستان كوز تارتاتىن زاماناۋي ۇلگىدەگى ورتا مەكتەپ, قازداي تىزىلگەن ەكى پاتەرلى جاڭا ۇلگىدەگى 10 تۇرعىن ءۇي, وتكەن جىلى عانا پايدالانۋعا بەرىلگەن 40 ورىندىق ينتەرنات ءۇيى, يماندىلىق ورداسى – مەشىت پەن 25 شاكىرتكە ارنالعان مەدرەسە اۋىلدى اجارلاندىرا تۇسكەن. وسى يگىلىكتىڭ بارلىعى دا «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەكە قاراجاتىنا سالىنىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ پايدالانۋىنا بەرىلگەن.
– اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقىسى كەلەتىن ادامدارعا ارنالعان بىرنەشە باعدارلامالارى بار. وسى باعدارلامالار جەرگىلىكتى شارۋالار تاراپىنان جاپپاي قولداۋعا يە بولىپ وتىر ما؟
– قازىر ەڭبەك ەتەمىن دەگەن جانعا استانادان اۋىلعا دەيىن بارىنشا مول مۇمكىنشىلىك تۋعىزىلعان. ولار ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرى مەن فورمالارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزىپ وتىر. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا جالپى وتكەن جىلى 16 شارۋا قوجالىعى 126,2 ميلليون تەڭگە نەسيەگە 718 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن ساتىپ الدى. بۇل باعىتتا بيىل دا قىرۋار شارۋالار جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ءىرى قارا مال سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 121 پايىزعا, قوي-ەشكى 101, جىلقى 105 پايىزعا ءوسىپ وتىر. بيىل «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى 81,2 ميلليون تەڭگە نەسيە الىنىپ, 415 انالىق ءىرى قارا جانە 23 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الىندى. جىل باسىنان بەرى 320 توننا ەت ارتىق ءوندىرىلدى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تەحنيكالىق پاركى دە جىل سايىن كەڭەيىپ, جاڭا تەحنيكالارمەن تولىعىپ كەلەدى.
– بۇگىندە ونەركاسىپ سالاسى وركەندى ءىستىڭ بويتۇمارىنا اينالدى. وسى تۇرعىدا وڭىرلەرىڭىزگە ۇلكەن ينۆەستيتسيالار تارتىلىپ جاتقانىن جاقسى بىلەمىز. وسى جايلى دا ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك دەپ ەدىك.
– ونەركاسىپ سالاسىندا اۋدانىمىزدا وتكەن جارتى جىل ىشىندە 1160,9 ميلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلدى. ءسويتىپ, 2012 جىلدىڭ ءتيىستى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ناقتى كولەم يندەكسى 100,4 پايىزدى قۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا اۋدان اۋماعىندا 3350 كاسىپكەر جۇمىس ىستەۋدە. ولار جىل باسىنان بەرى 1174,2 ميلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ءوندىرىپ, قىزمەتتەرىن كورسەتتى. بيۋدجەتكە 188,9 ميلليون تەڭگە سالىق تولەمدەرى ءتۇستى. كاسىپكەرلەرگە 497,8 ملن. تەڭگەنىڭ نەسيەسى بەرىلدى.
– كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋدە ماسەلە بار ما؟ مىسالى, كوپتەگەن ادامدار ءوز ءىسىن نەدەن جانە قالاي باستارىن بىلمەي, التىن ۋاقىتتارىن بوسقا وتكىزەدى.
– ءبىز بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اۋداننان بيزنەس ورتالىعىن اشتىق. بۇل ادامداردىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋدەن تۋىنداپ وتىر. نەسيە الۋ ءۇشىن قاراپايىم ادامدار كوپتەگەن قۇجاتتار دايىنداپ, مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋى قاجەت. وسى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن, ياعني نەسيەنىڭ قولجەتىمدىلىگىن جەدەلدەتە تۇسپەك نيەتپەن بۇگىندە كاسىبىن اشامىن دەپ تالاپ ەتۋشىلەرگە كەڭەس بەرىلىپ, قۇجاتتارىن جەدەل ءارى ساپالى رەسىمدەپ الۋعا مۇمكىنشىلىك جاسالىپ وتىر. سونداي-اق, «بيزنەس ورتالىعى» كەپىل دە بولادى. ايتالىق, بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ ناقتى بيزنەس-جوسپارى بار, ماقساتى ايقىن, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتى زور بولىپ, بىراق كەپىلگە قوياتىن جىلجىمايتىن مۇلكى نەمەسە مالى جوق بولسا, «بيزنەس ورتالىعى» الگى تۇلعانىڭ ماقسات-جوسپارىن زەردەلەۋدەن وتكىزگەن سوڭ بانك الدىندا كەپىل بولادى.
– اۋدانداعى الەۋمەتتىك جاعداي, ءبىلىم بەرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتى ءتومەندەتۋ, اباتتاندىرۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار جايلى ايتساڭىز.
– قازىرگى تاڭدا «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا 47 ادام كاسىپتىك وقۋىن جالعاستىرۋدا. 118 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, 125 جاس تۇلەك «جاستار پراكتيكاسى» بويىنشا جۇمىسقا جىبەرىلدى. وسى باعدارلامانىڭ 2-ءشى باعىتى بويىنشا شاعىن نەسيە الۋعا 178 كاسىپكەردىڭ ءتىزىمى ۇسىنىلىپ وتىر. ال بۇعان دەيىن 121 ادام 240,3 ميلليون تەڭگە نەسيە العان. باعدارلامانىڭ 3-ءشى باعىتى بويىنشا اقبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ «№98-رازەزد» بولىمشەسىندەگى 100 ادامنان تۇراتىن 17 وتباسىن كوشىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالۋعا جەر تەلىمدەرى ءبولىنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالۋدا. سول سەكىلدى 4-ءشى باعىت بويىنشا جاڭادان 108 جۇمىس ورنى اشىلىپ, 55 ادام جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى جىبەرىلدى. اۋداندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن مادەنيەت جانە سپورت سالالارىن دامىتۋعا دا باستى نازار اۋدارىلىپ وتىر.
ەلباسىمىز اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋى – جەرگىلىكتى جەردەگى باسشىلارعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. بۇل – ۇلكەن مىندەت, اۋىر جۇك. وسى سەنىمدى ابىرويمەن اتقارسام دەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى,
قۇلان اۋىلى.