قازاقستاندا پايدالى قازبالاردى يگەرۋگە ارنالعان پەرسپەكتيۆالى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. ايتالىق, اقمولا, قوستاناي وبلىستارىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ ورتالىق, شىعىس جانە وڭتۇستىك ايماقتارىندا التىن كەن ورىندارىنىڭ اۋقىمدى وشاقتارى انىقتالدى. الايدا بۇل باعىتتا قوردالانعان پروبلەما از بولماي تۇر.
شيكىزات قورى جەتكىلىكسىز
ماسەلەن, شيكىزات قورىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تولىقتىرىلماۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا. رەسمي ستاتيستيكا ەلىمىزدەگى جەر قويناۋىنىڭ 25%-نا عانا گەولوگيالىق جۇمىستار جاسالعانىن كورسەتتى. دەمەك, مينەرالدى رەسۋرستاردىڭ 75%-ى ءالى دە تولىق زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. سالا ماماندارى بۇل ولقىلىقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىنىن ايتادى.
وسىدان 5-10 جىل بۇرىن ادامي كاپيتال ۇعىمى كەڭ تارالماي تۇرعان شاقتا «قازاقستاندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بارلىق ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى» دەگەندەي, قوعامدا تاپتاۋرىن كوزقاراس قالىپتاسىپ, وسىعان ۇقساس پىكىر كەز كەلگەن جەردە ءجيى ايتىلاتىن. بىراق تا بۇل سوزدەردىڭ جەلدەي ەسۋىنە سەبەپكەر بولعان ديلەتانتتار 30 جىل ىشىندە وتاندىق گەولوگيا سالاسى كەڭەستىك جۇيەدەن ارىلا الماي كەلە جاتقانىن, سونداي-اق افريكا قۇرلىعىنداعى كەيبىر مەملەكەتتەر وسى باعىتتا ەلىمىزدەن كوش ىلگەرى ەكەنىن بىلمەسە كەرەك. بۇدان سوڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ كەنجەلەپ قالۋى سالانىڭ شاتقاياقتاۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ, دەيدى ساراپشىلار. وتاندىق گەولوگياعا ءتونىپ تۇرعان سىن-قاتەردى تاياۋدا وتكەن سالالىق ۆەدومستۆونىڭ جىلدىق ەسەبىندە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ تە راستادى.
– نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – شيكىزات قورىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تولىقتىرىلماي كەلە جاتقاندىعىندا, – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
اتاپ ايتقاندا, مۇناي قورىنىڭ ورنىن تولتىرۋ كوەففيتسيەنتى 1,5-كە تەڭ.
ء«وسىم جامان ەمەس, بىراق بۇل كورسەتكىشكە قاشاعان كەن ورنى اسەر ەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. قاشاعانسىز, اتالعان كوەففيتسيەنت – 0,9, التىن بويىنشا – 0,29, مىس – 0,08 جانە پوليمەتالدار بويىنشا 0,21 بولار ەدى», دەپ ناقتىلادى م.مىرزاعاليەۆ.
قالا قۇراۋشى كەن ورىندارى اشىلادى
جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, سوڭعى ون جىلدا ءىرى پوليمەتالل كەن ورىندارى, ونىڭ ىشىندە زىريان, نيكولاەۆسك, بەلوۋسوۆكا جانە تاعى باسقا شيكىزات وشاقتارى يگەرىلدى. 2025-2040 جىلدار كەزەڭىندە ايماق ەكونوميكالارىنا ايتارلىقتاي اسەر بەرەتىن قالا قۇراۋشى قوسىمشا كەن ورىندارىن (ورلوۆ, مالەەۆسك, تيشينسك, ريددەر-سوكولنىي) اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سول سەكىلدى پايدالى قازبا ورىندارىن اشۋعا ارنالعان اۋقىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلماق. جاڭا قورعاسىن-مىرىش كەن ورىندارى رەسپۋبليكانىڭ ورتالىعى مەن وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە, كەندى التايمەن قاتار رەسەي جانە قىتايمەن شەكارالاس اۋداندارىندا اشىلۋى مۇمكىن. م.مىرزاعاليەۆ ۆولفرام, موليبدەن, اليۋميني, قالايى, سونداي-اق باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن پايدالى قازبالاردىڭ وشاقتارىن يگەرۋ كوزدەلگەنىن جەتكىزدى.
كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورىن يگەرۋ بويىنشا دا اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر.
«بۇگىندە يگەرىلگەن مۇناي مەن گازدىڭ ەداۋىر بولىگى 5 باسسەيندە وندىرىلەدى. ونىڭ 80%-ى كاسپي تەڭىزىنىڭ ايماعىنداعى پايدالى قازبا ورىندارىنا تيەسىلى. وسى كۇنگە دەيىن باستى مۇناي-گاز پروۆينتسياسىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار تاراپىنان, سونداي-اق «قازمۇنايگاز» ۇك» اق تاراپىنان قىزىعۋشىلىق باسىم. وسىعان بايلانىستى نەگىزگى باسسەيننىڭ كومىرسۋتەكتى قورلارىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا بارلىق گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى تەرەڭ قويناۋلاردى زەرتتەۋگە باعىتتالماق. بۇل جۇمىس باسقا دا يگەرىلگەن باسسەيندەردە جالعاسادى», دەدى جاۋاپتى ورگان باسشىسى.
ەلىمىزدىڭ باس گەولوگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان گەولوگيالىق بارلاۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەنىپ جاتقانىن, سول بويىنشا مۇناي مەن گازدىڭ الەۋەتىن ايقىندايتىن كوپ زەرتتەلمەگەن شوگىندى باسسەيندى جەرلەردى انىقتاپ, تاۋ-كەن اۋماقتارىنداعى تەرەڭ ورىنداردا بارلاۋ جۇرگىزۋ قاراستىرىلاتىنىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, 2025 جىلعا قاراي زەرتتەلگەن جەرلەردىڭ كولەمى قازىرگى 25%-دان 37%-عا دەيىن ارتادى.
اتالعان مىندەتتەردەن بولەك, مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 60 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ كوزدەلگەن دەيدى مينيسترلىك وكىلدەرى. قازىر ءتيىستى باعدارلاما ۇكىمەتتە قاراستىرىلىپ جاتىر.
ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى ءۇمىتتى اقتاي ما؟
سالاداعى تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەما ورتالىقتاندىرىلعان گەولوگيالىق مالىمەتتەردىڭ جوقتىعىندا جاتسا كەرەك. ياعني اقپاراتتىق تەحنولوگيا داۋىرىندە تسيفرلى كارتاسىز ءوندىرىستى دامىتۋ تۋرالى اڭگىمەنى قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق دەيدى گەولوگتار. مامانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان جاۋاپتى ۆەدومستۆو مينەرالدى رەسۋرستاردىڭ ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى دايىندالىپ جاتقانىن ايتتى. م.مىرزاعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىس كەلەر جىلى اياقتالىپ, ەلەكتروندى بازاداعى گەولوگيالىق اقپارات كەز كەلگەن ينۆەستورعا اشىق بولادى.
شيكىزات قورىنىڭ تولىقتىرىلۋىنىڭ تومەندىگى جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن ورىندارىنىڭ تاۋسىلۋى گەولوگيالىق بارلاۋدى جانداندىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن بايقاتادى. وسىنداي پايىمعا كەلگەن وندىرىستىك گەولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعى, تاۋ-كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى جانە باسقا دا مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسىپ, وتاندىق گەولوگيانى قولداۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
تمكق (تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى) جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى گۇلناز بيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارى, سونداي-اق گەولوگيالىق بارلاۋدى قولداۋدىڭ كەشەندى تەتىكتەرى ازىرلەنگەن. مىسالى, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ امالى رەتىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا جۇمسالاتىن شىعىستاردى عزتكج-عا (عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا) جاتقىزۋعا, سول سەكىلدى گەولوگيالىق بارلاۋدى ققس-دان بوساتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. نەگە دەسەڭىز, جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى 70-80%-عا عىلىمي مىندەتتەردى ورىندايدى.
«گەولوگيالىق بارلاۋدى جەر قويناۋىن پايدالانۋمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. بۇل – جەر قويناۋىن زەرتتەۋ. ول عىلىمي-وندىرىستىك ەسەپپەن بىرگە پايدالى قازبالاردىڭ رەسۋرستارى مەن قورلارىن تاۋىپ, باعالاۋ سىندى جوعارى تاۋەكەلدەرمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جانە سوڭعى كەزەكتە – جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتىنا جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى قاۋىمداستىق وكىلدەرى.
بۇدان باسقا جىلداعى باعانى يندەكستەۋ ارقىلى مەملەكەتتىك گەولوگيالىق جەر قويناۋىن زەرتتەۋ نىساندارى بويىنشا ۋاقىت تالاپتارى مەن باعالاردى قايتا قاراۋ, جابدىقتاردى جاڭارتۋعا جەڭىلدىك قاراستىرۋ, اتاپ ايتقاندا جىلدىق 3%-دىق ليزينگپەن بەرۋ ۇسىنىلدى.
كەشەندى قولداۋ شارالارى جەراستى سۋلارىن بارلاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى گەولوگيا كوميتەتىنىڭ قۇزىرىنا بەرۋدى دە قامتيدى. ويتكەنى قازىر بۇل ماسەلەمەن وبلىستىق اكىمدىكتەر اينالىسادى. ال وڭىرلىك اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىندە مامانداردان بولەك, قاجەتتى ماتەريال جوقتىڭ قاسى.
تاعى ءبىر ۇسىنىس كوكتەمگى دالا جۇمىستارىندا شارۋالاردى ارزان جاعارمايمەن قامتىعانداي, گەولوگتاردى دا ارزان ديزەل وتىنىمەن قامتۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى.
قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋدى سۇرايدى
مۇددەلى تاراپ جەر كودەكسى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن, اتاپ ايتقاندا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مەن جەر يەلەنۋشىلەر اراسىندا جەكە سەرۆيتۋت ءۇشىن تولەم سوماسىن ەسەپتەۋ جانە شىعىنداردى وتەۋ تەتىگىن انىقتاۋ تۋرالى, سونداي-اق جەر قويناۋىن يگەرۋ ءۇشىن قاجەتتى ۋچاسكەنى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتان شىعارىپ, سارىشاعان پوليگونىن پايدالانۋ بويىنشا تەتىكتى ازىرلەۋ ۇسىنىستارى دا جەتكىزىلدى. سەبەبى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مەن جەر يەلەنۋشىلەرى اراسىندا كەيبىر جاعدايدا جانجال تۋىنداپ, گەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدەن باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى. بۇعان بارلاۋعا ارنالعان جەر تەلىمدەرى مەن ەگىس القاپتارىنىڭ ءبىر ورىندا ورنالاسۋى سەبەپ. سوندىقتان جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرمەس بۇرىن جەر قاتىناستارى, پوليگوندار مەن قورىقتاردىڭ شەكاراسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى دە ەسكەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى سالا وكىلدەرى.
«گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا تەك نازار اۋدارۋ ازدىق ەتەدى. سالانى دامىتۋ ءۇشىن قاراجات كەرەك ەكەنى داۋسىز. بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرۋ قيىنعا سوعادى. سول سەبەپتى بىرىنشىدەن, ققس-دان بوساتۋعا كۇش سالۋ قاجەت. ونسىز گەولوگيالىق بارلاۋ دامىمايدى. باسقا ەلدەردە بۇل سالاعا ققس قولدانىلمايدى. ەكىنشىدەن, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ گەولوگيالىق بارلاۋعا تىكەلەي قاتىسى بار. نەگە دەسەك, بۇل عىلىمي-وندىرىستىك قىزمەت», دەدى تمكق اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس.
بۇعان قوسا قۇجاتتا كتپق (كەڭ تارالعان پايدالى قازبالار) ءۇشىن ەسەپتىك راسىمدەردى وڭتايلاندىرۋ جانە ولاردى پقوس-تەن (پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىنان) بوساتۋعا بايلانىستى شارالار قامتىلعان. كەڭ تارالعان پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارى نەعۇرلىم كوپ يگەرىلسە, سايكەسىنشە ەكونوميكانىڭ ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى ارتا تۇسەدى دەيدى تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ ماماندارى.