اۋىلدا بالا كەزىمىزدە كوكتەمدە سارىالا قازداردى, ارا-تۇرا بابىسەكتەردى كورۋشى ەدىك. قازىر قالادامىز, كوپ كورمەگەن سوڭ قۇستاردىڭ زاتى تۇرماق, اتىن دا ۇمىتا باستايدى ەكەنسىڭ. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى قازاقتىڭ كوبى قۇس تانۋدان قالىپ بارا جاتقانى راس. بىزدەن گورى ورىس اعايىندارىمىزدىڭ تابيعاتتى, سونىڭ ىشىندە اڭ-قۇستاردى ايالاۋعا كەلگەندە وق بويى وزىق تۇرعاندىعىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز.
ەرنار اۋەزوۆتىڭ جولىن جالعايتىن قازاق جاستارى قايدا؟
الىسقا بارماي-اق ءوزىم تۇرىپ جاتقان شىعىس قازاقستاندى الايىق. بىلۋىمشە, ءبىزدىڭ وبلىستا قۇستارمەن شۇعىلدانىپ, ىندەتە زەرتتەپ, ساناق جۇرگىزىپ, ولاردىڭ تاعدىر-تالايىنا الاڭداپ جۇرگەن بىردە-ءبىر قازاق ورنيتولوگى جوق. ال وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ورىستاردىڭ قۇستارعا سونشالىقتى قۇشتار, قاناتتىلارعا وزگەشە قامقورلىقپەن, ەرەكشە مەيىرىممەن قارايتىنىنا قاراداي قىزىعاسىڭ. قاشان كورسەڭ, قىس دەمەي, جاز دەمەي, جاۋىن-شاشىن, بوران دەمەي, تاۋ-تاستى, قۇز-قيانى ەرىنبەي-جالىقپاي ارالاپ, اڭ-قۇستى تىزىمگە الىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, سوڭىنان كىتاپ-البومدار شىعارىپ جۇرەتىنىنە كادىمگىدەي سۇيسىنەسىڭ. بۇل رەتتە ب.ششەرباكوۆ, س.ستاريكوۆ, يۋ.كوتۋحوۆ سەكىلدى وبلىستاعى ورنيتولوگتەر ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ءبىز اڭعارعان تاعى ءبىر دۇنيە, قازاق فوتوگرافتارىنىڭ كوپشىلىگى تازا اۋاعا شىعىپ, تابيعاتتى سۋرەتكە تۇسىرۋگە قۇمبىل بولعانىمەن, تاۋ كەزىپ, تاس باسىپ, اڭ-قۇستى فوتوعا تارتۋعا كەلگەندە كەجەگەسى كەيىن تارتاتىن سەكىلدى. ءبىر قاراعاندا, ءبىر قاراعاندا ەمەس-اۋ, شىنىندا, ارنايى ۋاقىت ءبولىپ, ءبارىن تاستاپ, تاۋ-تاستى شارلاپ, اڭ-قۇستى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ عاجابىنان گورى ازابى كوپ جۇمىس ەكەنى دە راس.
قازاق فوتوگرافتارى وسى ازاپقا (دۇرىسىندا, عاجاپ قوي) شىدامايتىن سەكىلدى, ء«اي, قويشى سونى» دەپ جاندارىن قيناعىسى كەلمەيتىن سياقتى. جۋىقتا وڭىرىمىزگە ەسىمى بەلگىلى جازۋشى, بىلتىر 80 جاسقا تولعان وسكەمەندىك ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆقا حابارلاستىم. وبلىستاعى اڭ-قۇستىڭ جايىن سۇراستىرىپ, ءسوز اراسىندا ءوزىمدى كوپتەن تولعاندىرىپ جۇرگەن «قازاق نەگە قۇستارعا قىزىقپايدى؟ وبلىستا نەگە قازاق ورنيتولوگتەرى جوق؟» دەگەن ساۋالىمدى قويدىم. «قازاقتار تابيعاتقا, ونىڭ ىشىندە اڭ-قۇستاردى زەرتتەۋگە كوپ قىزىقپايدى. كەيدە ديسسەرتاتسيا ءۇشىن جازادى. سوڭعى جىلدارى عىلىم اكادەمياسىندا نۇرداۋلەتوۆ دەگەن جىگىت تۇياقتىلاردى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر», دەپ قىسقا قايىردى قارت ورنيتولوگ.
بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇراتىن, بۇرىندارى وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جاراتىلىستانۋ جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتىن باسقارعان, كەيىن پرورەكتور قىزمەتىن اتقارعان بوتانيك- عالىم, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى انار مىرزاعاليەۆا قازاقتاردىڭ ورنيتولوگياعا قىزىقپاۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن الدىمىزعا تارتتى. «شىعىستا ورنيتولوگيامەن شۇعىلداناتىن قازاقتاردىڭ جوقتىڭ قاسى ەكەنى راس. ماسەلەن, ءوزىم ەڭبەك ەتكەن امانجولوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ورنيتولوگيا بيولوگيا فاكۋلتەتىندە زوولوگيا كۋرسىنىڭ ىشىندە وقىتىلادى. كونستانتين پروكوپوۆ دەگەن كىسى ساباق بەرەدى. شاكىرتتەردى دە سول كىسى تاڭدايدى. عىلىمدى كوتەرۋ ءۇشىن ءار عالىمنىڭ ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبى بولۋى كەرەك. ءوزىم قۋانىشبەك سىبانبەكوۆ دەگەن كىسىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتتىم. ول كىسى ءبىراز شاكىرت تاربيەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە جاراتىلىستانۋ جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتىن باسقارعان ۋاقىتتا بيولوگيا كافەدراسى ارقىلى «قازاق بالىق شارۋاشىلىعى» ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرىسىمەن قازاق بالالارىن بالىق شارۋاشىلىعىنا دايارلادىق. ۋنيۆەرسيتەتتە ءوزىمنىڭ دە عىلىمي مەكتەبىم بولدى, شاكىرتتەرىمنىڭ الدى دوكتورانتۋرادا وقىپ جاتىر. قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارىنا ءوز عىلىمي مەكتەپتەرىن دامىتۋعا قولداۋ قاجەت, ولارعا قامقورلىق جاساۋ كەرەك. قامقورلىق بولماعان جاعدايدا عىلىمي مەكتەپ جويىلادى, ساباقتاستىق ۇزىلەدى. قازاق جاستارىنىڭ ورنيتولوگيا سالاسىنا بارماۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن وسىدان ىزدەگەنىڭىز ءجون شىعار», دەيدى بوتانيك-عالىم.
ارينە, قازاق ورنيتولوگياسى ءسوز بولعاندا زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قۇسشى ۇلى ەرناردى تەبىرەنە ەسكە الامىز. ەرناردى ەسكە العاندا ونىڭ 1968 جىلى الاكول ارالدارىنان رەليكتى شاعالا دەپ اتالاتىن, الەمنىڭ ءۇش-اق جەرىن مەكەن ەتەتىن عاجايىپ قۇستى تاۋىپ, تاۋىپ قانا قويماي, 1972 جىلى وعان تۇقىم مارتەبەسىن بەرىپ, كەيىن «الاكول» تابيعي قورىعىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعان جانكەشتى ەڭبەگى ويعا ورالادى. وكىنىشكە قاراي بۇگىندە ەرناردىڭ ەسىمىن دە, قانشا جىل عۇمىرىن ارناعان ەسىل ەڭبەگىن دە ەل ۇمىتىپ بارادى. ەرناردىڭ جولىن جالعاپ جۇرگەن قازاق جاستارى دا ىلۋدە بىرەۋ. بىلتىر ءبىر ارىپتەسىمىز: «جالپى, الاكولدىڭ ارالدارىنا نەمەسە كورنەكتى ءبىر جەرىنە ەرنار مەن شاعالاسىنىڭ اتى بەرىلىپ, پوەتيكالىق ءمۇسىن ورناتىلسا, وزىمىزگە دە, وزگەلەرگە دە (تۋريستەرگە) ماڭىزدى مالىمەت بولار ەدى. الاكولدى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ پەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ وسى ۇسىنىستى جەرگە تاستاماي, جۇزەگە اسىرسا يگى ەدى», دەپ ورىندى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. وتكەن جىلى الاكولدىڭ شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى بولىگىندە تۋريستەرگە ارنالعان مۋزەي اشىلعان ەدى. كەلەشەكتە وسى مۋزەيدىڭ ءبىر بولمەسى ەرنار اۋەزوۆكە, ونىڭ تاپقان شاعالاسىنا ارنالسا, عيبراتتى ءىس بولارى انىق.
قارت ورنيتولوگتىڭ ارمانى
قازاقتىڭ عاجايىپ اقىندارىنىڭ ءبىرى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ:
جەتپەسپىن سوناۋ ارمانعا,
جەتكەنمەن مەندە قۇدىرەت.
اقىننىڭ ءتىلىن العان با؟
اقىماق عالام ءبىر رەت, – دەپ كەلەتىن ولەڭ شۋماقتارى بار ەدى. اقىن ايتپاقشى, اقىماق عالام اقىننىڭ عانا ەمەس, بوريس ششەرباكوۆ سەكىلدى شىنايى تابيعات جاناشىرلارى, عالىم-ورنيتولوگتەردىڭ دە ءتىلىن ءبىر رەت بولسىن السا عوي, ارمان-تىلەگىن ورىنداسا عوي دەپ ويلايسىڭ كەيدە. ارمان دەگەننەن شىعادى, قارت ورنيتولوگ ءبىر جىلدارى وسكەمەننىڭ ءدال ىرگەسىندەگى شەشەك اسۋىنان 110 گەكتار جەر الىپ, وقۋشىلارعا ارنالعان ەكولوگيالىق قورىق اشپاقشى بولىپتى. سول ماڭايدىڭ فاۋنا مەن فلوراسىن مۇقيات زەرتتەپ, ەكولوگيالىق سوقپاقتار ازىرلەپ, ءتىپتى سۋىرلارعا دەيىن اكەپ جىبەرىپتى. نە دەگەن جانكەشتىلىك دەسەڭىزشى. ورنيتولوگتىڭ جارى لاريسا ششەرباكوۆا س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە وسى اۋماقتا وسىمدىكتىڭ 150 ءتۇرى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سول ماڭداعى اڭدار مەن قۇستار دا تىزىمگە الىنىپتى. «قالا شەتىندەگى قورىق قازاقستاندى بىلاي قويعاندا, تمد ەلدەرىندە جوق ەدى. عاجاپ يدەيا ەدى بۇل. ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلارعا, جالپى قالا تۇرعىندارىنا تاپتىرماس جەر بولاتىن ەدى», دەپ وكىنەدى ادەمى يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسپاي قالعانىنا قاپالانعان كەيىپكەرىمىز.
ايتا بەرسەك, 80 جاستان اسقان ورنيتولوگتىڭ ارمانى كوپ. بالكىم, كوپ ارمانىنىڭ ءبارى جۇزەگە اسپاسا دا, ءبىرى جۇزەگە اسار. وسكەمەندە, قالانىڭ قاق ورتاسىندا جاستار پاركى (قازىرگى قايسەنوۆ ساياباعى) دەپ اتالاتىن تاماشا جەر بار. مۇندا اعاشتىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەدى. ء«بىزدىڭ قالاداعى ساياباقتار ءبىر قاراساڭ ادەمى, ءبىر قاراساڭ, جۇتاڭ. جۇتاڭ بولاتىنى, قۇستار جوق. جاستار پاركىنە ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي ءتيىن جىبەرسە عوي, شىركىن! سونىمەن قاتار ساياباقتا بۇلبۇل سەكىلدى ءانشى قۇستاردىڭ جۇمىرتقا باسۋىنا جاعداي جاسالسا جاقسى بولار ەدى. ويتكەنى مۇنداي قۇستاردىڭ قالا اۋماعىنان بوي كورسەتپەگەنىنە 10-15 جىل بولدى. ورالتۋ كەرەك ولاردى. ول ءۇشىن ساياباق ىشىندە تىعىز, قالىڭ توعايلار بولۋى قاجەت. قالادا قارلىعاش تا ازايىپ كەتتى. 1968 جىلدان بەرى ەرتىس الابىنان سارىشىمشىق پەن سۋىق- تورعايدى كورگەن ەمەسپىن. وسكەمەندەگى سول جاعالاۋداعى سۋ جاعاسىنان, اسىرەسە كۇز مەزگىلىندە تاۋقۇدىرەت, شاۋكىلدەك, بودەنە سەكىلدى قۇستاردى كورۋ ادەپكى كورىنىس ەدى. 1970 جىلدان بەرى بۇل اياۋلى قۇستار كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. بالىقشى قۇس تا مۇلدە جوعالدى. قاراپايىم قاراتورعايدى كورمەگەلى دە قاي زامان؟! قايسىبىرىن ايتايىن», دەيدى اڭ-قۇستى جانىنداي جاقسى كورەتىن اقساقال.
عالىمدار قازاقستاندا ۇيا باسپايدى دەپ جۇرگەن 25 قۇستىڭ ۇيا باساتىنىن دالەلدەپ, «مارقاكول» قورىعىن قۇرۋعا اتسالىسقان, ريددەر قالاسى ماڭىنداعى «باتىس-التاي» قورىعىن اشۋ باستاماسىن كوتەرگەن ورنيتولوگ وڭىردەگى سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستار مەن وسىمدىك تۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان اۋماعىندا ءالى دە بىرنەشە كەشەندى جانە زوولوگيالىق قورىقشالار اشۋ قاجەت دەپ سانايدى. بوريس ششەرباكوۆتىڭ پايىمىنشا, ەرتىس وزەنى بويىندا (وسكەمەننەن ءشۇلبى سۋ قويماسىنا دەيىنگى اۋماق) كەشەندى ماۋسىمدىق قورىقشا, باتىس التايدا (دوڭگەلەك توبە (كرۋگلايا سوپكا) مەن تاۋلى ءۇلبى اۋدانى اۋماعى جانە يۆانوۆ جوتاسىنداعى گروماتۋحا شاتقالى مەن ايۋ سوقپاعى ارالىعىندا) ەكى كەشەندى قورىقشا, وڭتۇستىك التايدا (نارىن مەن بۇقتىرما وزەندەرىنىڭ قۇيىلار تۇسى) زوولوگيالىق قورىقشا, زايسان قازانشۇڭقىرىندا (قارا بۇيرەك, شەكەلمەس شوقىلارى, قيىن كەرىش, اشۋتاس تابيعي ەسكەرتكىشتەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, ماڭىراق جوتاسىندا (تارباعاتاي زوولوگيالىق قورىقشاسى اۋماعىنا جاقىن تولاعاي توبەسىن) قورعالاتىن اۋماق, ساۋىر جوتاسىندا (وبالى وزەنى جازىعى, ونىڭ تومەنگى اعىسى, كەندىرلىك وزەنى, ونىڭ قالقا وزەنىنە قۇيار تومەنگى اعىسى, سايقان جوتاسىنىڭ بەتكەيلەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, الاكول ويپاتىندا (قاراكول وزەنىنىڭ باستالار تۇسى مەن ساسىقكولدى مىڭ كول مەكەنىمەن قوسا العانداعى اۋماق) زوولوگيالىق قورىقشا, اباي اۋدانىندا (ارقات تاۋى مەن دالا وزەندەرى) كەشەندى قورىقشا جانە قالبا سىلەمدەرىندە (سىبە ءماسسيۆى جانە ايىرتاۋ توبەسى سارتىمبەت كولىمەن بىرگە) كەشەندى قورىقشا مەن زوولوگيالىق قورىقشا قۇرۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل اۋماقتاردا جىلدان-جىلعا قۇرىپ, جويىلىپ بارا جاتقان, قىزىل كىتاپقا ەنگەن, اسا سيرەك كەزدەسەتىن, ونىڭ ىشىندە تەك ءبىزدىڭ وبلىستى عانا مەكەندەيتىن, ياعني ەندەميكالىق وسىمدىكتەر, اڭدار مەن قۇستار بار.
ءتۇيىن
الەمدى جايلاعان اتى جامان ىندەت تۋرالى قازىر ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر عوي. سول كوپ پىكىردىڭ اراسىنان «بۇل – اللا تاعالانىڭ ادامدارعا جىبەرگەن سىناعى. ىندەت دۇنيە جۇزىنە تاراپ, ادامدار ۇيدەن شىقپاعاننان كەيىن تابيعي بالانس قالپىنا كەلە باستادى, تابيعات تىنىعىپ, تازارىپ, جاڭارىپ, جاندانىپ جاتىر» دەگەن ءسوزدى وقىعاندا كادىمگىدەي ويعا قالعانىمىز راس. راس, قازىر تابيعات جارىقتىق تىنىعىپ, اڭ-قۇستارى الاڭسىز اسىر سالىپ ءجۇر. بالكىم, وسى جاعداي ادامداردىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەر, جاناشىرلىق سەزىمىن ارتتىرا تۇسەر دەپ ءۇمىت ەتەمىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى