زامان زاپىرانى كىمدى اياعان. تىلەۋىڭ وڭ, تىلەگىڭ دۇرىس بولسا, ودان قۇتىلۋعا بولادى ەكەن. قازاقتىڭ التىن قۇرساعىنا ءۇش عاسىر بويى بايلانعان زالالى كوپ سول زاپىراندى تاڭ بولىپ اتقان تاۋەلسىزدىك ەرىتىپ, بوداندىقتان قۇتقارىپ, ەلدىك ىرگەنى بەكىتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە جۇرتىمىزدى تانىتتى. بۇل ەل ەكونوميكاسىن ورنىقتىرىپ, ەل يەسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ءبىر كەزدەرى تارىداي شاشىلعان قانداس قازاقتى توپىراعىندا تابىستىرۋعا دا كەڭ جول اشتى. شاشىراتىپ جىبەرسەك شاراسىز كۇيدە قالادى, ودان كەيىن زىميان وي جۇزەگە اسادى دەگەن ارام پيعىلدىڭ ءادىبى سوگىلىپ, ء“جۇز ۇلتتىڭ لابوراتورياسى” دەگەن ساياساتتىڭ بەتپەردەسى ءتۇرىلىپ, ەگەمەندىگىمىزگە يە بولىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەپ ەس جيعان تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەلىم-تەلىم بولىپ كەتكەن حالقىن اتا جۇرتىندا تابىستىرۋ ماقساتىندا “شەتەلدە تۇراتىن قانداستاردى قولداۋدىڭ باعدارلاماسى تۋرالى” جارلىق شىعاردى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل جارلىعى بۇرىن سوزسا قول, ايقايلاسا داۋىس جەتپەيتىن قانداستاردىڭ اتامەكەندە ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي بولىپ, بەرەكە-بىرلىكتە, ىنتىماق-تىرلىكتە كۇن كەشۋىنە, بارىس-كەلىسىنە مول ءمۇمكىندىك بەردى. وسى قۇندى قۇجات نەگىزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى “دارىن” ورتالىعى وتانىمىزدا العاش رەت “قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم” اتتى شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان باۋىرلاستاردىڭ ۇل-قىزىنا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت پانىنەن حالىقارالىق دارەجەدەگى وليمپيادا ءوتكىزۋدى قولعا الدى. “ۇلكەننىڭ بىرىنە بەرگەنشە, بالانىڭ مىڭىنا بەر” دەپ باستاعان شارانى مينيسترلىك تە قولداپ, بارلىق مۇمكىندىكتى جاسادى.
ءسويتىپ, العاشقى وليمپيادا 2004 جىلى ەلوردامىز استانادا بولدى. قارعادايىنان قارا تۇتقان ەلى بار, تابان تىرەسە تۇراتىن جەرى بار ەكەنىن العاش رەت سەزىنگەن الپىس ۇل-قىز قاسيەتتى قازاق جەرىنە كەلدى. اتامەكەنىم بار, قارسى الاتىن جۇرتىم بار ەكەن, دەدى ولار. جۇرەك ءلۇپىلى, جان-جىلۋى شىققان تەگىنە تارتىپ تۇرعانىنا سول جولى كۋا بولىپ, كوڭىل شىركىن, تولقي تۇرىپ, كوكجيەگىن كەڭىتكەن ەدى. تورتكۇل دۇنيەگە بارلاي كوز سالساڭ, ەتنوستار اراسىندا وزگە جەرگە كىندىك قانى تامىپ, بىرنەشە ۇرپاق اۋىسقانمەن ءتۇپ-تامىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن اتا جۇرتىنىڭ قانداي ىسىنە دە جاراپ, سىن ساعاتتا جۇمىلا كەتىپ, ءسوزىن سويلەپ, جوعىن تۇگەندەپ, بارىن اسپەتتەپ قارجىلاي قاراسىپ, ءتىپتى وتە قاجەت دەپ تاپسا, اتباسىن تىرەپ قىزمەتىن كورسەتىپ جاتاتىندار از با؟ ءبىر زاماندارى تولىسا كەلىپ, قازاقتان دا سونداي ۇران بولار ۇل-قىز شىقپايدى دەپ كىم ايتا الادى. ول ءۇشىن ۇرپاقتى وياتا الساق ساناسىنا ۇلتى تۋرالى ساۋلە تۇسىرە الساق, بولعانى. سول كەزدە عانا قاناتتانادى, قايراتىنا مىنەدى. جاسىعان كوڭىلى جادىراپ, باسىلعان كوڭىلى كوتەرىلەدى. مىنە, وسى وزات ويدان باستاۋ العان يگىلىكتى ءىس جەتى جىلدان بەرى جالعاسىن تاۋىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان بەس جۇزدەن اسا ۇرپاعىمىز وتانىمەن تابىسىپ, تانىستى. قارا تابانى اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان قارا توپىراقتى باستى. ءبىز اركەز سول ۇل-قىزدىڭ تولعانىسى مەن تەبىرەنىسىنە كۋا بولىپ جۇرگەن جايىمىز بار. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىنا كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ جان تولقۋىن ءجيى ايتىپ جۇرەمىز. ال سول قانداستارىمىزدىڭ ۇل-قىزى ء“بىزدىڭ بۇل دۇنيەدە ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان” دەگەن ەلباسىنىڭ ءسوزىن تۋ ەتىپ كوتەرىپ, “اتامەكەن اينالايىن, دەپ كەلدىم, كۇتىپ الار بار ما اعايىن دەپ كەلدىم. بار ەكەنسىڭ شۋاعىنداي كوكتەمنىڭ!” – دەپ 2004 جىلى جىر جولدارىن توككەن التايدان كەلگەن 11 سىنىپ وقۋشىسى ەرقۇلان نۇرتازانوۆ قازىر ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, وتانىنا قىزمەت ەتىپ ءجۇر.
ۇلتقا, ۇرپاققا قىزمەت ەتۋ جونىندەگى ادەمى باستامانى شىن نيەتپەن قولداپ قانا قويماي: “انا ءتىلى مەن اتا جۇرتىن بوي تۇمارداي قاستەرلەپ, بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن حالقىن, ۇرپاعىن ويلاعان بابالاردىڭ مۇراعا قالدىرعان كەڭ بايتاق جەرىنە قوش كەلدىڭىزدەر!” دەگەن تىلەگىن ءبىرىنشى وليمپيادادا ءبىلدىرىپ, جەڭىمپازداردىڭ اتا جۇرتىندا وقۋىنا العاش رەت مۇمكىندىك جاساعان ازامات, سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ بولعانىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. سول ءۇردىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلت بولاشاعىن ويلاعان جاقسى مەن جايساڭداردىڭ دەمەۋىمەن التىن ارقاۋىن ۇزبەي, جالعاسىن تاۋىپ, ءار جىل سايىن ونداعان تالاپكەر ەلىمىزدىڭ بەدەلدى ءبىلىم وردالارىندا وقىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسامىز دەگەن تاۋداي ۇمىتتەرىن ۇكىلەپ ءجۇر.
كوتەرگەن ءتىلدىڭ تۋىن شەتتە ءجۇرىپ
قازاق ءۇشىن جەتى كيەلى سان. اقتابان شۇبىرىندىنى كورمەسە دە, جاسىرىن قىسىمنان بىتىرا تيگەن تورعايداي بىت-شىت بولعان قانداستارىمىزدىڭ ۇرپاعىنا قامقورلىق جاساۋ نيەتىندە ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى وليمپيادا بيىل ورال قالاسىندا ءوتتى. ء“وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا... جوعالمايدى. ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىلى. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى. ءوز ۇلتىنا باسقا جۇرتتى قوسامىن دەگەندەر اۋەلى سول جۇرتتىڭ ءتىلىن ازدىرۋعا تىرىسادى”, – دەپ قاداپ ايتقان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتالى سوزىنە ادالدىق تانىتىپ جۇرگەن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە ارنالعان وليمپياداعا ۇلكەن ۇمىتپەن كەلگەن جەتكىنشەكتەرىمىزدى جايىقتى جاعالاي قونعان ەل ازاماتتارى – ءبىر كەزدەرى سىلتەگەن سىرىقتان, قۇلاشتاعان قۇرىقتان جاسقانىپ, جەر اۋىپ كەتكەن باۋىرلاردىڭ قۇلدىراڭداپ جەتكەن ق ۇلىندارى دەپ قۇشاق جايا قارسى الىپ, توردەن ورىن بەرىپ, اتام قازاقتىڭ التى جاسار بالا الىستان كەلسە الپىس جاستاعى اقساقال قارسى العان دەگەن قاعيداسىن بۇلجىتپاي ورىندادى. كىسىلىك دەگەن وسى بولار.
بۇگىنگى زامانعا ساي ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسىپ تۇرعان وبلىستىق دراما تەاترىنداعى اشىلۋ ءراسىمى دە ادەمى ءوتتى. قازاق دالاسىنىڭ كيەسى دە, يەسى دە وسى كىسى دەگەندەي, اقجاۋلىقتى انا ساحنانىڭ ءبىر قىرىندا تۇرىپ حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تارازى باسىندا تەڭدەپ, اسان قايعى, ابىلاي حان, سىرىم, قابانباي, بوگەنباي, ماحامبەت, اباي, ايتەكە, تولە, قازىبەك, قۇرمانعازى, شوقان, جامبىل, كەشەگى جەلتوقساندا مىنا سۇمدىقتى كورگەنشە مەنىڭ سۇراپىل سوعىستا ولگەنىم ارتىق ەدى دەپ سىلكىنىپ شىققان, ونىڭ الدىندا, كەڭەستىك ءداۋىر قانشا جەردەن القىمنان الىپ, جەلكەدەن ءتۇيىپ تۇرسا دا: “مەن – قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” دەپ اتويلاپ شىققان ارقالى اقىن جۇبان (مولداعاليەۆ) بەينەلەرىن الما-كەزەك كورسەتىپ, اتا-قونىسىڭ مىناۋ بولسا, ارقا سۇيەر اتا-باباڭ وسىلار دەپ ۇقتىردى. ارقايسىسىنىڭ اۋزىنا باتىرلىق, ەلدىك تۋرالى ءسوز سالىپ سويلەتكەندە كىمنىڭ دە بولسا رۋحى ويانباي قالمادى. وزىنە قاراي ءسوزى, ىسىنە قاراي تۇلعاسى دەپ الىپتارىمىز بەن ارىستارىمىز بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز الدىڭنان وتكەندە شەتتەن كەلگەن ۇل-قىز ورىندارىنان ۇشىپ تۇرىپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتتى. اتا جۇرتىم دەپ كەلگەن ولار بۇل كورىنىستى كورگەندە قىرانداي تۇلەپ, كەيبىرەۋلەرىنىڭ جانارلارىنا جاس كەلدى. وسىنداي ۇلى تۇلعالاردىڭ ۇرپاعى بولۋ قانداي باقىت, شىركىن, ولاردى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدەردەگى زامانداستارىمىز تانىپ, بىلسە عوي, دەگەن سوزدەردى دە قۇلاعىمىز شالىپ قالدى.
حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك, قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق ايتباي ۇلى قازاعىم, حالقىم, ەمىرەنىپ قارسى الار ەلىم بار دەپ كەلگەن قۇلدىراڭداعان ق ۇلىندارىم, سەندەر بىزگە ارقا سۇيەسەڭدەر, ءبىز سەندەردى قۋات كورەمىز, سەندەر مەنىڭ نەمەرەمسىڭدەر, سىرتتا جۇرسەڭدەر دە قازاق ءتىلىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, تۇعىرىن جىقپاي ايالاعان ۇل-قىزدارىم, ۇلاندارىم, دەپ تەبىرەنگەندە زال تولى جۇرت دۋىلداتا قول سوعىپ, قۇرمەت كورسەتتى.
العاشقى سىناق وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن قازىلار القاسى بەلگىلەگەن بەس تاقىرىپتىڭ ىشىنەن ءبىرىن تاڭداپ, شىعارما جازادى. بۇل سىناق ارقىلى ولاردىڭ ءتىلدى ءبىلۋىن, بويىنداعى تالابى مەن تالانتىن, ەلىنە دەگەن نيەتىن انىقتاۋ بولاتىن. ماسكەۋ قالاسىنداعى №2 مەكتەپ وقۋشىسى كارينا مامىرباەۆانىڭ ءبىرىنشى ءسوزى “مەن – قازاقپىننان” باستالىپتى. 11 جاستاعى قىز اناسى سۆەتانىڭ ورىس ەكەنىن, اتاسى مەن اجەسى قازاق ەلىندە تۇراتىنىن العا تارتادى. “مەن قازاق ءتىلىن سۇيەمىن” دەيدى. تاعى ءبىر ماسكەۋلىك ءمادينا تۇرسىنباەۆا اتا-اناسى قازاق توپىراعىندا, ءوزى ماسكەۋدە تۋعانىن ايتادى. “ماسكەۋدە ءبارى ورىسشا سويلەيدى. ال مەن قازاقشا ءبىلۋدى ماقسات ەتتىم. ەگەر مەن قازاقشا سويلەي بىلمەسەم, مەن قازاق دەگەن اتىما كىر كەلتىرەمىن” دەيدى ول. موڭعوليالىق 4 سىنىپ وقۋشىسى قانات ەلىسحان: “وتكەن جىلى جازدا استانادا بولدىم, كەرەمەت ەكەن. شىركىن, سول استانادا وقىسام, ارمانىم بولماس ەدى”, دەيدى. “مەن رەسەيدە تۇرامىن, مەنىڭ جانىم قازاق جەرىنە تارتادى. مەن – قازاق قىزىمىن. ءوز حالقىمدى, تۋعان ءتىلىمدى ماقتان ەتەمىن. تۋعان ءتىلىم – قازاق ءتىلى, انامنىڭ اق ءسۇتى ول. شاشىن ءورىپ قويعان سۇلۋ قىز, پەشكە پىسىرگەن نان, داستارقان قانداي!” – دەپ تامسانادى سامارا قالاسىنان كەلگەن 9-شى سىنىپ وقۋشىسى ءمولدىر سۇلتانوۆا. ماسكەۋلىك 10 سىنىپ وقۋشىسى اسەل بايساقالوۆا باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى شىعارماسىندا باتىر وزدەرىنە اركەز رۋح بەرىپ, ماقتان بولىپ جۇرگەنىن ايتا كەلىپ, قازاقتىڭ ۇلىلىعىنا باسىن ءيىپ, “تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى. باتىر دا, اقىن دا نەگىزى بار جەردەن شىعادى. نەگىزى بار ەل, ول – قازاق ەلى. سول قازاق ەلىنىڭ قاس باتىرى – باۋىرجان!” دەپ وي تۇيەدى دە: “اتانىڭ ايتقان بارلىق ءسوزى مەنىڭ جۇرەگىمە جىگەر قۇيىپ, موينىما تۇمار تاريح بولىپ تاعىلدى”, – دەيدى.
موڭعوليا, قىتاي, وزبەكستاننان كەلگەن وقۋشىلاردىڭ جازعان شىعارمالارى جانىڭدى جادىراتادى. مىسالى, موڭعوليالىق 11 سىنىپ وقۋشىسى رايما اۋەسحان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ “قازاق سولداتىنداعى” قايروش بەينەسىن كىتاپ جەلىسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ادەمى تالداپ, سوڭىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ “باتىرلىق – ول قۇدايدىڭ بەرە سالعان سىيى ەمەس, وتان الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىڭدى سوعىستا اقتاپ شىعۋ”, – دەگەن سوزىمەن ءتۇيىن جاسايدى. سول سەكىلدى وزبەكستاننىڭ تاشكەنت وبلىسىنان كەلگەن 11 سىنىپ وقۋشىسى رايحان ەگەمبەرديەۆا: “مەنىڭ انا ءتىلىم – وتە كوركەم ءتىل, سول كوركەم ءتىلدى پايدالانا الماعان ادام, مەنىڭشە, ناعىز پاقىر جان. نامىسى ولگەن, ۇلتىنان جەرىگەن پەندە”, – دەيدى. بۇل اششى ءسوز, بىراق اقيقات تا جوق ەمەس. ول تاعى بىردە: “قازىر كوپتەگەن جاستار ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ ءبىتتى. ءتىپتى ولاردىڭ اراسىندا ۇلكەن اعا-اپالار دا بار. تۇرپايى ءسويلەيدى. سول كەزدە مەنىڭ ويىما ك.پاۋستوۆسكيدىڭ “تۋعان تىلىنە جانى اشىماعان ادام – جاندىك” دەگەن ءسوزى ورالاتىنى بار. انا ءتىلىم سەن ءۇشىن كۇرەس – بولاشاق ءۇشىن كۇرەس, ۇلت ءۇشىن كۇرەس”, – دەپ شامىرقانادى.
اۋىزشا ەمتيحاندا دا ەلىنە شولىركەپ, اڭساپ كەلگەن بالالار بىلىمدەرىمەن قاتار, ونەرلەرىن دە كورسەتتى. ارالارىنان دومبىرامەن ءان ايتىپ, قىتاي مەن فرانتسيادان كەلگەندەر قوسىلىپ “قارا جورعانى” بيلەدى. ءبىر اپتاعا سوزىلعان ءبىلىم سايىسىندا جۇلدەگەر دەپ تانىلعاندار مەن قاتىسۋشىلارعا سىي-سياپات كورسەتۋ جوعارى دارەجەدە ءوتتى. تاپسىرۋ سالتاناتىندا گران-ءپريدى جەڭىپ العان رايحان ەگەمبەرديەۆا (وزبەكستان) “بۇل سونداي ولكە, توپىراعىنان التىن ونەدى, بۇل سونداي ولكە, قىستا دا جەر كوگەرەدى, بۇل سونداي ولكە, ءسال كورمەسەڭ ساعىندىرىپ تۇرادى, بۇل سونداي ولكە, قايرات-كۇش تاسىپ-توگەدى. مەن وزبەكستاندا تۇرسام دا ءوز ءتىلىمدى, ءدىلىمدى ەشتەڭەگە اۋىستىرمايمىن. اللا قايدا جۇرسەك تە ءوزى جار بولىپ, ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىزدى ساقتاپ, ىزگىلىك پەن ىنتىماققا دەن قويىپ كەلەمىز. نۇر يسلامعا قۋات بەرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, قازاق ەلىن الەمگە تانىتقان نۇرسۇلتان اعاعا ريزالىعىمىز شەكسىز. وزبەك دالاسىنداعى قازاق ءتىلى كۇرەسكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ جۇرگەن رايحان دەگەن قىزدارىڭىز مەن بولامىن!” دەسە, ءبىرىنشى دارەجەلى ديپلومدى قانجىعاسىنا بايلاعان شاكۋ ەردوس (موڭعوليا) “مەن – قازاقپىن قانىممەن, سۇيەگىممەن. ءسان-سالتانات, سالتىمدى سۇيەمىن مەن. باق ورناتام باسىنا مولانىڭ دا, مۇراگەرمىن وعان دا, يەمىن مەن. تاعدىر مەنى ميراستان ارىلتپاسىن, توقتاتپاسىن, توستىرتىپ سارىلتپاسىن. ۇزىن بولىپ اياققا ورالماسىن, تۇساۋ بولىپ الدىمدى تارىلتپاسىن”, – دەپ يىعىن تىك ۇستاپ, ۇشاتىن قىرانداي قومداندى. ەكىنشى دارەجەلى ديپلومنىڭ يەگەرى رايما اۋەسحان (موڭعوليا) ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ “تۋعان ءتىلىم تىرلىگىمنىڭ ايعاعى, ءتىلىم باردا ايتىلار سىر ويداعى. وسسە ءتىلىم, مەن دە بىرگە وسەمىن, وشسە ءتىلىم, مەن دە بىرگە وشەمىن”, – دەگەن ولەڭىن اسقاقتاتا ايتسا, تاعى ءبىر جەڭىمپاز الما بولات سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ “الاش ۇرانى”, “الاش مارشى” ولەڭدەرىنەن “الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز. ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى قورلاۋىنا بەرمەيمىز”, “ارعى اتام – ەر تۇرىك, ءبىز – قازاق ەلىمىز. سامال تاۋ, شالقار كول, سارىارقا جەرىمىز. جاساعان جار بولىپ, قازاقتىڭ ەلىنە. جاساعان ساقتاسىن الاشتىڭ ورداسىن”, – دەپ وتىرعان جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىردى.
جەتىنشى حالىقارالىق وليمپياداعا كەلگەن جەتپىس وقۋشىنىڭ ءبارى دە بىلىمدەرىنە قاراي ءارتۇرلى دارەجەدەگى ديپلومدار, ماقتاۋ قاعازدار الىپ, نوميناتسيالار بويىنشا ماراپاتتالدى. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك سۇلەيمەن وليمپيادانىڭ جابىلۋ راسىمىندە الەمنىڭ ءار ءوڭىرىنەن كەلگەن وقۋشىلاردىڭ العىرلىعىنا, ءتىلدى قۇرمەتتەپ, وتاندى ءسۇيۋدىڭ جاقسى ۇلگىسىن كورسەتكەنىنە ءتانتى بولعانىن جەتكىزدى. اسىرەسە, اقيىق اقىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ سوزىنە جازىلعان ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ “اتامەكەن” ءانى ايتىلعاندا, وقۋشىلاردىڭ تىكەسىنەن تىك تۇرىپ, اۋەنگە قوسىلىپ كەتكەنىنە ءدان ريزا بولعانىن, بۇل ولاردىڭ ۇلت قۇندىلىعىن اسپەتتەۋى عوي دەسە, قازاقتىڭ ايتۋلى اقىن قىزى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا رۋحى مىقتى ۇل-قىزدىڭ جانىپ تۇرعان ءمىنسىز مىنەزدەرىنە ريزالىق ءبىلدىرىپ, ءوزىنىڭ سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن جىر-جيناقتارىنا قولتاڭبا قويىپ تاپسىرعاندا, وعان يە بولعان ۇل-قىز شەتىنەن ءىلتيپات ءبىلدىرىپ جاتتى. رايحان ەگەمبەرديەۆا ءبىز بايلىق ىزدەپ كەلمەدىك, رۋحىمىزدى كوتەرەيىك, ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەيىك, ءومىر بويى تورىمىزدەن ورىن الاتىن وسىنداي جىر كىتابىن الايىق دەپ كەلىپ ەدىك. دەگەنىمىزگە جەتتىك, قازاعىم العا, الەم جۇرتىنىڭ ىشىندە وسىلايشا بيىكتەن كورىنە بەرىڭدەر, دەپ اسقاق رۋحىمەن ءۇن قاتتى. جاس قىزدىڭ بۇل سوزىنە كوڭىلى تولعان اقىن اپامىز, مەن العاشىندا بۇل قانداي وليمپيادا دەپ جۇرەتىن ەدىم, سويتسەم ەلگە كەرەك ءىرى ءىس ەكەن شەتىنەن. پاتريوت, بويلارىن ۇلتتىق رۋح كەرنەگەن ۇل مەن قىزدى وتانىنا تارتىپ جاتىر ەكەنسىڭدەر. بۇعان ۇيىتقى بولعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترى مەن “دارىن” ورتالىعىنا, ونىڭ باسشىسى ت.بيتۋوۆاعا العىسىم شەكسىز, دەدى. ال وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعى س.بەيسەمباەۆا ەلىم, ءتىلىم, اتا جۇرتىم دەگەن كىلەڭ ءبىر سايىپقىران ۇل-قىزدىڭ ءبىر اپتا ىشىندەگى ۇلگىسىن بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىق. وبلىس مەكتەپتەرىنە تاراتىپ, وقۋشىلارعا كورسەتەتىن بولامىز, – دەيدى ءسوز قادىرىن, وتان قاسيەتىن تەرەڭ ۇققان قانداس وقۋشىلار تۋرالى اعىنان جارىلىپ.
پاريجدەن كەلگەن بەس بالانىڭ اناسى
بيىلعى وليمپياداعا الەمنىڭ ونعا تارتا مەملەكەتىنەن كەلگەن وقۋشىلاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن سويلەسكەنىمىزدە, ءبىراز قيىن-ءتۇيىن ماسەلەلەرگە كوز جەتكىزدىك. وسى وليمپيادا باستالعالى جەتى جىل ىشىندە العاش ەلدە قالعان جاستار قازىر وتباسىن قۇرىپ, الدى ومىرگە ۇرپاق اكەلدى. بۇل ەلىمىزدەگى حالىق سانىن ارتتىرۋعا, ۇلتتىق دەموگرافيانى مولايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. جالپى, بۇل وليمپيادانىڭ باستى ماقساتى, تالانتتىلاردى تارتۋمەن قاتار, حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. وسى ارادا جەرىمىز كەڭ بولعانىمەن, حالقىمىزدىڭ از ەكەنىن, ءتىپتى كەي جاعدايدا بالا سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن مىنا دايەكتەردى كەلتىرسەك, اڭعارارىمىز انىق. وتانىمىزدا 5 ميلليون وتباسى بار دەسەك, سونىڭ ىشىندە 2-3-4 ادامنان تۇراتىن وتباسىلار سانى 70 پايىز, بەس ادامنان ارتىق وتباسىلار 26 پايىز, 10 ادامنان ارتىق وتباسىلار 1 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. بۇل ويلانۋعا تۇراتىن ماسەلە.
ءبىز وليمپياداعا وقۋشىلاردى الىپ كەلگەن اتا-انالارمەن دە تىلدەسكەن ەدىك. سولاردىڭ ءبىرى – پاريجدەن كەلگەن جانات ۇيشال. ول ءۇش قىز, ەكى ۇلدىڭ اناسى ەكەن. اتا جۇرتىندا العاش رەت بولۋى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت پانىنەن وليمپيادا وتەدى دەگەندى ەستىپ, ەكى بالاسىن الىپ كەلىپتى. ءبىر زاماندارى اكەم ايتىپ وتىراتىن. ءبىزدىڭ تابانىمىز قازاقتىڭ توپىراعىنا تيمەس, سەندەر باراتىن كۇن تۋادى دەپ. مىنە, سول كۇن تۋدى. ءبىز ەۋروپادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار قازاق ەلى دەسە, جار قۇلاعىمىز جاستىققا تيمەي وتىرادى. ۇشاقتان تۇسكەندە كوز الدىما ءبىرىنشى كەلگەن الاتاۋ بولدى. سول ساتتەگى جانارىمنان اققان جاستى كورسەڭىز عوي دەسە, تۇركىستان ساۆاسان اقساقال وتكەن جىلى دا بولعانىن, سودان كەيىن ەۋروپاعا ەلدى تانۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, جيىرماعا تارتا سايت اشقانىن, مىسالى اباي دەگەن سايتى 17 بولىمنەن تۇراتىنىن, وندا اباي ولەڭى, ابايدىڭ قاراسوزى, ابايدىڭ اندەرى بولىپ, جالعاسىپ كەتە بەرەتىنىن, “قازاق”, “دومبىرا”, ت.ب سايتتاردى قازىر تورتكۇل دۇنيەدە ميلليونداعان ادامنان كورىپ جاتقانىن, ەندىگى جەردە “جايىق” دەگەن سايت اشىپ, باتىس قازاقستاندى الەمگە تانىتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن العا تارتتى. ماسكەۋلىك بالالاردى باستاپ كەلگەن گۇلماي حامەدەنوۆا قازىر وندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇرپاعىن قازاق ءتىلى مەن سالت-داستۇرىنە باۋلىپ جۇرگەنىن جەتكىزسە, ومبى وبلىسىنان كەلگەن ۇلت جاناشىرى التىناي ءجۇنىسوۆا وڭىردە ىستەلىپ جاتقان جۇمىستاردى اتادى, تۇمەن وبلىسىنان كەلگەن زيپا قاسىموۆا بولسا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز ەكى مەملەكەتكە دە قاجەتسىز بولىپ تۇرعان سەكىلدى. سەبەبى, رەسەي دە, قازاق ەلىندەگى ازاماتتار دا كوپ كوڭىل اۋدارا بەرمەيدى. وزىمىزشە تىرلىك جاساپ, جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر اشىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ تىلىنەن ايىرىلىپ قالماۋ جاعىن قاراستىرىپ كەلەمىز. بۇل تىرلىگىمىزدىڭ قانشاعا دەيىن سوزىلاتىنى بەلگىسىز. قالاي دەسەك تە, كەيىنگى ۇرپاق وسى قالىپتا كەتە بەرسە, تىلىنەن كوز جازىپ قالارى كۇمانسىز, دەدى شاراسىزدىق تانىتىپ.
جالپى, الىس شەتەلدى بىلاي قويعاندا, تمد وڭىرىندەگى مەملەكەتتەردىڭ وزىندە قازاق مەكتەبىنىڭ اياسى تارىلىپ كەلە جاتىر. ماسەلەن, ىرگەلەس قىرعىزستاندا ءبىلىم ۇياسى مۇلدە جوق بولسا, وزبەكستان لاتىن قارپىنە كوشكەلى بەرى قازاق مەكتەپتەرى بىرتە-بىرتە قىسقارۋ ۇستىندە. مۇنداي جاعدايدا الىستاعى اعايىننىڭ ۇل-قىزىنىڭ بولاشاق تاعدىرى, ءتىلى تۋرالى ارقايسىمىز “انا ءتىلىن ارمانسىز بويعا سىڭىرىڭىزدەر, ويتكەنى, بابالارىمىزدىڭ عۇمىر تاجىريبەسى, دۇنيەتانىمى, مىنەز-قۇلقى, وزىندىك بولمىس-ءبىتىمى وسى تىلدە قاتتاۋلى جاتىر. تىلگە دەگەن كوزقاراس – شىنداپ كەلگەندە, ەلگە دەگەن كوزقاراس. قيىن كەزەڭدەردە ۇلتتى قوجىراتپاۋدىڭ قۋاتتى قارۋى بولعان قازاق ءتىلى بۇگىنگى ازات ءومىرىمىزدە دە ۇلتتى تۇتاستاندىرۋدىڭ تەگەۋرىندى تەتىگى بولۋعا ءتيىس” دەگەن ەلباسى ءسوزىن اركەز وي-سانامىزدان شىعارماي, جۇزەگە اسىرساق ۇرپاق تا, ءتىل دە دىتتەگەن جەرىمىزدەن كورىنىپ, مارتەبەسى بيىكتەي بەرەدى. وسىنداي ماقساتقا نەگىزدەلگەن “قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم” اتتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى بويىنشا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق وليمپيادا الداعى جىلى دا جالعاسىن تابا بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. ەگەر يگىلىكتى ىسكە وتانىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى وڭ قاباق تانىتىپ, ىزگى نيەت كورسەتسە, ءبىراز جىلداردان كەيىن ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋگە ءوز ۇلەسىن قوساتىن ونداعان ەمەس, جۇزدەگەن ۇرپاقتىڭ ەلىنە كەلىپ, التىن دىڭگەك بولاتىنىنا يمانىمىز كامىل.
سۇلەيمەن مامەت,
تەمىر قۇسايىن.