مۇستافا شوقايدىڭ ءال-فارابي ءىلىمى تۋرالى ويلارى

تۇركى دۇنيەسىنىڭ ۇلى ويشىلى, فيلوسوف, عۇلاما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگى قالا» ءىلىمىن زەردەلەپ, عىلىمي تۇر­عىدان قالاي نەگىزدەگەن, قايراتكەردىڭ بۇل ۇستانىمى جالپى تۇركى مۇراسىن ۇلت­شىلدىق جانە فاشيستىك يدەولوگياعا جا­قىنداتۋ ارەكەتىنەن قورعاپ قالاي ساق­تا­عانى جونىندە ءوز ويلارىمىزدى ورتاعا سال­ماقپىز. شوقايدىڭ ەۋروپالىق دوس­تارى ول قايتىس بولعاننان كەيىن جا­رىق كورگەن بۇل ماقالانى وتە جوعارى باعا­لاعان.

قازاق ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياسى ءۇشىن XX عاسىر تاريحى زور ماڭىزعا يە. ورتا­لىق ازيانىڭ كوشباسشى ەليتاسى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا الا ءبىلدى. سىرتقى باسقىنشىلىقتان ينتەللەكتۋالدى مۇرالاردى, انىعىندا, تۇركى تەگىنەن شىققان ورتاعاسىرلىق فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ قايىرىمدى قالا تۋرالى ءىلىمىن دە قورعاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ەۋروپاعا ەرىكسىز تۇردە ەميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان قازاق ساياساتكەرى مۇستافا شوقاي تۇركى مادەني مۇراسىن, سونىڭ ىشىندە ءال-ءفارا­بيدى ناسيحاتتاۋ مەن تانىتۋدا ۇلكەن ءىس اتقارىپ كەتتى. سول ۋاقىتتاعى قيىن-قىستاۋ كەزگە قاراماستان, ول كوپتەگەن الەۋمەتتىك توپتار مەن باق رەداكتسيالارىمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, دوستىق بايلانىستا بولدى.

ەۋروپادا ءماجبۇرلى ەميگراتسياعا تاپ بولعان مۇستافا شوقاي پۋبليتسيست, قۇقىقتانۋشى, ساراپشى رەتىندە جان-جاقتى قىرلارى اشىلعان تۇلعاعا اينالدى. ول بەلگىلى نەمىس جانە فرانتسۋز عالىمدارى, تاريحشىلار مەن فيلوسوفتارىمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. 1941 جىلى م.شوقاي «تۇركىستان» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالاسىنىڭ» ۇلگىسىن كەلتىرە وتىرىپ, وعان تاماشا تالداۋ جاسايدى.¬

ەۋروپالىق تىلدەردى جەتىك مەڭگەرۋ م.شوقايعا سول زامانداعى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرمەن تۇپنۇسقادا تانىسۋعا, جەكەلەي العاندا, ءفاشيزمنىڭ ءورتى لاۋ­لاپ تۇرعان كەزگە قاراماستان, ولاردى وزىندىك زاماناۋي تۇرعىدا تۇسىنۋگە جول اشتى. وسىلايشا ونىڭ قولىنا, ءال-ءفارابيدىڭ ىلىمىنە قاتە سىلتەمە جاساپ, نيتسشە ىقپالىنداعى بۇرىس ويعا بۇرۋدى كوزدەگەن زەرتتەۋشى بەرنار كاررا دە ۆونىڭ كىتابى تۇسەدى. سونداي-اق كاررا دە ۆو ءال-ءفارابيدىڭ ىزگىلىكتى قوعامى مەن نەمىس فيلوسوفى نيتسشەنىڭ ء«ۇستىن ادامىن» («سۆەرحچەلوۆەك») سالىستىرا وتىرىپ, قاتار قويادى. دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الدىندا, فاشيستىك ۇگىت-ناسيحات جاعدايىندا بۇنداي ويلار مۇددەلى جاق تاراپىنان بىردەن قولداۋعا يە بولىپ, ۆەرماحت يدەياسى ءۇشىن «جۇمىس جاساۋى» مۇمكىن ەدى. كاسىبي زاڭگەر (سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى), اقيقات ءۇشىن كۇرەسۋشى مۇستافا شوقاي جاريالانعان ەڭبەككە ءوز ويىن ءبىلدىرىپ, بىردەن ماعىنالىق جاعىنان سايكەسسىزدىك بارىن بىلدىرەدى. 1941 جىلى جازىلعان ونىڭ جازبالارى كەيىنىرەك «تۇركىستان» جۋرنالىندا ورىس تىلىندە جارىق كوردى. ونىڭ دوستارى مەن زامانداستارى م.شو­قاي قايتىس بولعاننان كەيىن, وتانىن ازات ەتۋدى ارمان تۇتقان قازاق كۇرەس­كەرىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا «تۇركىستان» دەگەن اتپەن 1949-1950 جىل­عى جەلتوقسان ايىنداعى جۋرنالدىڭ نو­مى­رىنە جاريالايدى.

بۇل باسىلىم مۇستافا شوقايدىڭ تۇركىلەردىڭ مادەني مۇراسىن جانىن سالا قورعاعاندىعىن, فاشيزم مەن ءراسيزمنىڭ قاۋىپتىلىگىن الدىن-الا بىلگەندىگىن دالەل­دەيدى. تاريحتىڭ تاعىلىمى بويىنشا: ۇلكەن الەمگە جول اشاتىن شەت تىلدەرىن ءبىلۋ ءوز كەزەگىندە جەكە تۇلعالىق دامۋعا كومەكتەسەدى. بۇل اكسيوما ورتالىق ازيا­دان شىققان تاماشا قايراتكەرلەر ءال-فارابي مەن مۇستافا شوقاي ومىرلەرى ارقىلى دالەلدەندى.

«تۇركىستان» ماقالاسى ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە «تۇركىستان» ۇعىمىنىڭ گەوگرافيالىق جانە ەتنوساياسي ءمانى, الەمدىك تاريحتاعى ايماقتىڭ ورنى تۇسىندىرىلەدى. ءارى قاراي شوقاي وسى ايماقتىڭ ينتەللەكتۋالدى تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعالار تۋرالى بىلاي دەيدى: «سۇننيتتىك-مۇسىلماندىق تۇركىلەردىڭ وتانى ءارى بەسىگى بولىپ تابىلاتىن تۇركىستان, يراندىق ءشيزىم­نىڭ ىقپالىن سىڭىرە وتىرىپ, جالپى مۇ­سىلماندىق مادەنيەت پەن عىلىمعا ەسىمى الەمگە ايگىلى تۇلعالاردى تۋدىردى. سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ ءىرى جانە ەۋروپالىق عىلىمي ويدىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن ءىرى تۇلعالاردى اتاپ وتەمىز».

مۇستافا شوقايدىڭ ماقالاسىندا مۇحامەد ءال-حورەزمي, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ءابۋ-ءالي يبن-سينا, ۇلىقبەك, بۋرحان-اد-دين مارگينا, مۋحاممەد-يبن-يسمايل بۇحاري, بابىر سۇلتان ەسىمدەرى اتالادى. ماتەماتيكا تەورياسىنىڭ نە­گىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ءال-حورەزميگە بەرگەن عىلىمي قىس­­قاشا سيپاتتاماسىندا م.شوقاي كە­­ڭەستىك تۇركولوگ جانە يرانتانۋشى ە.ە.بەرتەلستىڭ ەڭبەكتەرىنە سىلتەمە جاسايدى.

مۇستافا شوقاي جاقسى ساراپشى بولاتىن. ول زاماناۋي كىتاپتاردى ىجدا­ھاتتىلىقپەن وقي ءبىلدى. وسىلايشا ول, فرانتسۋز زەرتتەۋشىسى-ارابتانۋشى بارون كاررا دە ۆو (كاررا-دە-ۆو, بەرنار 1867 جىلى تۋعان فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى, «Orient chrctien» نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, پاريج قالاسىنداعى كاتوليك ينستيتۋتىندا اراب ءتىلىنىڭ پروفەسسورى بولىپ قىزمەت اتقارعان) 1920 جىلدارى «Les Peaseursdel’ Islam» («يسلام ويشىلدارى») دەگەن اتپەن جارىق كورگەن 5 تومدىق ەنتسيكلوپەدياسىمەن تانىسقاننان سوڭ بىلەدى. ونداعى مۇسىلمان ويشىلدارى تۋرالى جيناستىرىلعان اقپاراتتارمەن تانىسىپ, ىشىندە ءال-فارابي مەن ونىڭ قايىرىمدى قالا تراكتاتى تۋرالى دا مالى­مەتتەردى كەزدەستىرەدى.

جوعارىدا اتالىپ وتكەندەي, XX عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعى فاشيزم يدەياسىنىڭ تارالۋىمەن ەرەكشەلەندى. بۇل قاۋىپتى ۇدەرىس عىلىمي الەمگە دە اسەر ەتپەي قويمادى. ورتاعاسىرلىق فيلو­سوفتاردىڭ تراكتاتتارى مەن نيتسشە كوزقاراستارىن قاتار قاراستىرا وتىرىپ, بۇدان بارون كاررا دە ۆو دا قاشىپ قۇتىلمادى.

ءال-فارابي ءىلىمىنىڭ نەگىزگى مانىمەن جاقسى تانىس مۇستافا شوقاي باتىل تۇردە تۇركى ويشىلىن قورعاۋعا ۇمتىلدى. ەگەر بارون كاررا دە ۆو: «قوعامداعى زورلىق-زومبىلىق پەن كۇشتىڭ ءرولى تۋرالى ويلار وزگەشە كۇيدە نيتسشەنىڭ كەيىنگى تۇجىرىمدامالارىنا جاقىن كەلەدى», – دەپ جازسا, مۇستافا شوقاي بۇن­داي انىقتامامەن كەلىسپەيدى. شوقاي اشىق تۇردە: «كۇش پەن زومبىلىققا جانە ولاردىڭ قوعامداعى رولىنە دەگەن قاتىناس ءال-فارابيدە مۇلدە باسقاشا, نەمىس فيلوسوفىنا قاراما-قايشى كەلەدى. ەگەر نيتسشە ءۇشىن ىزگىلىك (دوبرو) – جوعارى تاپتىڭ تومەن تاپقا بيلىك جۇرگىزۋى, ياعني, ء«ۇستىن ادامنىڭ» («سۆەرحچەلوۆەك») قاراپايىم ادامداردان جوعارى تۇرۋى بولىپ تابىلسا, فارابي ءۇشىن كۇش پەن زوم­بىلىق «ادام فيلوسوفياسىنداعى قا­تىگەزدىك اۋرۋى» جانە بۇل تۋرالى «قايىرىمدى قالا» اۆتورىنىڭ جەتىل­مەگەن قالالار تۋرالى بولىمىندە ەرەكشە تۇردە كورسەتكەندىگىن ايتادى.

XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ەۋروپالىق فيلوسوفيالىق ديسكۋرستا تۇركى عىلىمى مەن ونىڭ جەتىستىكتەرىنە دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىقتىڭ بول­عاندىعىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. مامان­داردىڭ ايتۋىنشا, 1930-1932 جىلدارى پا­ريجدە ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» اتتى شىعارماسىنىڭ العاشقى ءبولىمىن ەرلانجە فرانتسۋز تىلىنە اۋداردى.

وسىلايشا, مىناداي دەرەكتەردى كەل­تىرۋگە بولادى. تۇركى فيلوسوفياسىنىڭ رەنەسسانسى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە وزىندىك ورىنعا يە بولدى. وتىراردان شىققان ويشىل تراكتاتىنداعى يدەالدى الەۋمەتتىك-قالا بەينەسى ەۋروپالىق ينتەللەكتۋالدى قاۋىمداستىققا جاقىن بولعاندىعى, ونداعى يدەيالاردىڭ ناتسيستىك فەتيشتەرگە قارسى تۇرعاندىعى ناقتىلاندى. ءبىر جاعىنان, گيتلەردىڭ بۇيرىعى بويىنشا شىعىستىق ميستيكا مەن تەولوگيا نەگىزىندە ناتسيزم يدەياسىن نەگىزدەۋ ماقساتىنداعى توقتاۋسىز ىزدەنىستەر ءوز كەزەگىندە وريەنتاليستيكا عىلىمىن دا­مۋعا جەتەلەدى.

مۇستافا شوقاي مەن باسقا تۇركىس­تان­­دىقتاردىڭ تۇركىلەر مۇراسىن ناسي­حاتتاۋعا تيگىزگەن ىقپالى ازىرشە تولىقتاي ءوز دەڭگەيىندە دالەلدەنگەن جوق. الايدا, م.شوقايدىڭ فرانتسۋز عالىمى جوزەف كاستانەمەن بىرگە جازعان ەپيستوليارلىق مۇراسى قازاق ينتەللەكتۋالىنىڭ ەۋرو­پالىق ارىپتەستەرىمەن اقپاراتتىق ارىپ­تەستىكتە بولعاندىعىنا دالەل بولا الادى.

ەۋروپادا سوعىس جاعدايىنداعى كە­زەڭدە, گەرمان جانە يتاليان فاشيزمىنەن ءنار العان اق اريلىك ۇلتتاردىڭ باسىم­دىعىن جاقتايتىن يدەولوگيا ءوسىپ شىقتى. نيتسشە تۇجىرىمدامالارىن ۇلتتىق-سوتسياليزم يدەولوگتارى ادەيىلەپ كوپتەپ ناسيحاتتاي باستادى. ميستيتسيزمگە دەگەن قولدان جاسالعان قىزىعۋشىلىق جا­­­سالىندى – وسى جەردە, شىعىستى زەرت­­تەۋ (وريەنتاليستيكا) مەن شىعىس في­لو­سوفياسىنا بەتبۇرىس سيپات الدى. ەۋروپالىق مادەنيەتتانۋشىلاردىڭ ور­تا­عاسىرلىق قولجازبالارعا دەگەن قى­زىعۋشىلىعى وسىمەن تۇسىندىرىلەدى: بارون كاررو حريستياندىق ءىلىم مەن يسلامدى قاتار قاراستىرىپ, تۇركى فيلوسوفى ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى ونىڭ نازارىن اۋداردى.

ءال-فارابي ءىلىمىن ناسيحاتتاۋدا كار­­­رونىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن مويىنداي وتىرىپ, مۇستافا شوقاي ونىمەن پى­كىر­تالاسقا تۇسەدى. ونىڭ ويىنشا, ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا ۇلگى­سىنىڭ» ءمانىن قاراستىرۋ بارىسىندا تەرىس تۇ­سىندىرۋلەرگە جول بەرمەۋ كەرەك. شوقاي سەنىمدى تۇردە ءال-ءفارابيدىڭ نيتسشەنىڭ ء«ۇستىن ادام», ء«ۇستىن ۇلت» سەكىلدى يدەيا­لارىمەن ورتاق ەشتەڭە جوق­­تىعىن نەگىزدەيدى. مۇستافا شوقاي قۇقىق قورعاۋشى ءرولىن اتقاراتىنىن ماقتان تۇتادى. شوقايدىڭ ءال-فارابيدەگى نيتس­شە يدەيالارىن تەرىستەۋى, ونىڭ ءرا­سيزمدى قابىلداماعاندىعىن, سونداي-اق, قوسىمشا بۇل دالەل, ونىڭ فاشيستىك يدەو­لوگيانى جاقتاماعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل ماقالا 1941 جىلى گيتلەر مەن ونىڭ پارتياسىنىڭ ماقساتتارى انىق بولعان كەزدە جازىلعاندىعىن ەسكە سالامىز.

ەۋرازياشىلدىق, ىزگىلىكتى قوعام مەن ادامگەرشىلىك جەتىلۋدىڭ شىڭى بولىپ تابىلاتىن ء«ۇستىن ادام», بىرەگەيلىك ماسەلەلەرى م.شوقاي قىزىعۋشىلىق تانىتقان تاقىرىپتار ەدى. ول تەك ساياساتكەر, پۋبليتسيست قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ويشىل ءھام يدەولوگ بولعاندىعىن مويىنداۋىمىز قاجەت.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا دا ءال-ءفارابيدىڭ شىعارمالارى عالىمداردى قىزىقتىرادى جانە شىندىقتى ىزدەۋدە قايتا وعان ورالۋدى قاجەت ەتەدى. ءتىپتى بۇگىنگى كۇنى, XXI عاسىردا دا بەيبىتسۇيگىش تۇركىلىك وي-سانا ونى لايىقتى دارەجەدە بيىكتىككە قويا بىلۋدە.

قورىتىندىلاي كەلسەك, ءال-ءفارابيدىڭ ءىلىمى اتالاتىن م.شوقايدىڭ جوعارىدا ءسوز ەتكەن «تۇركىستان» (1941) ماقالاسى عىلىمي اينالىمعا جاڭا دەرەكتەر ەنگىزدى. XX عاسىرداعى قازاق پوليگلوتى تۇركىستان تاريحىن جەتىك بىلە وتىرىپ, ەۋروپانىڭ بەلگىلى عالىمدارىمەن تەڭ دارەجەدە فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارمەن پىكىر تالاستىرا الدى.

زاماناۋي وقىرمانعا ورتاعا­سىر­دا­عى ويشىلدىڭ تەوريالىق تۇجى­رىم­داما­لارىن تالقىعا سالعان قا­زاق سايا­سي قايراتكەرى مەن فرانتسۋز مادە­نيەت­تانۋ­شىلارى, ارابتانۋشىلارى ارا­سىن­­داعى وي-تالقىنى ءبىلۋ بۇگىنگى كۇنى دە ماڭىزدى ءارى قىزىقتى بولاتىندىعى ءسوزسىز.

جاقىپبەك التاەۆ,

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, فارابيتانۋشى

گۇلنار مۇقانوۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى