ساباقتاستىق پەن ورلەۋدىڭ سارا جولى

 

سودان بەرى نەبارى ءبىر جىل عانا ۋاقىت وتسە دە, ارادا بولعان وقيعا­لار­دىڭ كوپتىگىنە جانە اتقارىلعان جۇمىستىڭ اۋقىمىنا قاراپ, ولار­دىڭ ايتارلىقتاي ۇزاق مەرزىمگە تاتيتىنىن اڭعارامىز.

وسى كەزەڭدە ماعان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, بىرگە جۇمىس ىستەۋ بۇيىردى. ياعني مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتە­گيالىق جوسپارلارى مەن سايلاۋ الدىنداعى ۋادەلەرى­نىڭ قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ءوز كوزىم­مەن كورىپ كەلەمىن. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ ءبىر جىلدا باعىندىرعان بەلەس­تەرى مەن باسىنان وتكەرگەن سىن-قاتەر­لەرى جايلى كەيبىر ويلارىممەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىم.

 

ەل دامۋىنىڭ جاڭا بەلەسى

بىلتىرعى 19 ناۋرىز ەگەمەن ەلىمىز­دىڭ شەجىرەسىنە ەڭ ەلەۋلى داتالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جازىلارى ءسوزسىز. ويتكەنى ءدال سول كۇنى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ءوزىنىڭ پرەزي­دەنت­تىك وكىلەتتىگىن توقتاتۋ جونىندە تاريحي شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءاردايىم حالىق پەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن بارىنەن بيىك قوياتىنىن كەزەكتى رەت دالەلدەدى.

دەگەنمەن, مۇنداي قادام ازامات­تار ءۇشىن كۇتپەگەن وقيعا بولعانى انىق. العاش ەستىگەندە ءبارىمىز دە كادىمگىدەي توسىرقاپ, ءتۇرلى كوڭىل كۇيدى باستان وتكەر­­­گەنىمىز جاسى­رىن ەمەس. ءبىر جاعى­نان, كوكەيدە ۇلكەن قيماستىق بولدى. سونى­­مەن بىرگە حالىق نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ شەشىمىنە قۇرمەتپەن قاراپ, ەلبا­سىنىڭ ەل دامۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن ءسوزسىز مويىندادى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – قازاقستاندا دا, الەمدىك قوعامداستىق­تا دا زور ابىروي-بەدەلگە يە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر. ول ءبىزدىڭ جاس جانە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالادى.

ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاق­ستان 90-جىلدارداعى توقىراۋدى توزىم­دىلىكپەن ەڭسەرە ءبىلدى. تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ەرىك-جى­گەرى­نىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ساياسي جانە قار­جىلىق قيىندىقتارعا توتەپ بەرىپ, بارلىق سىناقتان سۇرىنبەي ءوتتى. قازاق ەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باس­قارعان 30 جىلدىڭ ىشىندە بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارىنىڭ بىرىنەن تاۋەلسىز, دامىعان, الەم مويىنداعان ابىرويلى مەملەكەتكە اينالدى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنتتىك وكىلەت­تىگىن توقتاتۋعا بايلانىستى حالىق­قا جولداعان ۇندەۋىندە بيلىككە باسشى­لاردىڭ جاڭا بۋىنى كەلۋى كەرەكتىگىنە باسا ءمان بەردى. سونداي-اق ولاردىڭ ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جاڭعىر­تۋ­لاردى جالعاستىرۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.

بۇل رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەر جايت, ەلى­مىزدە بيلىكتىڭ اۋىسۋى تولىعىمەن كونس­­تي­تۋتسياعا سايكەس جۇرگىزىلدى. اتا زاڭى­مىز بويىنشا قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى حالىققا انت بەردى. ءبىز وسى تاجى­ريبە ار­قى­لى بۇكىل الەمگە قۇقىقتىق جانە دەمو­كراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ جولىن­­داعى ەرىك-جىگەرىمىزدى ايقىن كورسەتە بىلدىك.

دەسەك تە, سول ساتتە كوپشىلىك ەرتەڭگى كۇن­­نىڭ قالاي بولارىن بولجاي الماي, مەم­لەكەتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەنى ءسوزسىز. حالىق تۇراقتىلىق پەن ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, ەلباسى ساياساتىن جالعاستىرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. سونىمەن بىرگە ەلدىڭ الدىندا مەملەكەتتىك ينستي­تۋتتاردىڭ ءارى قاراي ءتيىمدى جۇمىس ىس­تەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇردى.

سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كىرىسكەن العاشقى كۇننەن باستاپ ەلباسى نەگىزىن قالاعان ستراتە­گيالىق باعىتتى ساقتاۋعا باسىم­دىق بەرەتىنىن ايتتى. سونداي-اق الەمدىك ترەند­تەر مەن سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتى­رىپ, مەملەكەتتىڭ ءارى قاراي ءوسىپ-وركەن­دەۋى­نە جاعداي جاساۋ دا اسا ماڭىزدى ەدى. وسى­عان وراي قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كەزەك­تەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىل­­دادى. قازىرگى تاڭدا بۇل قادامنىڭ دۇرىس ءارى ۋاقتىلى بولعانىن كورىپ وتىرمىز.

سايلاۋدىڭ وتەتىنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ساياسي ءومىرى قىزا ءتۇستى. بىل­­تىرعى 23 ساۋىردە Nur Otan پار­تيا­­سى­نىڭ سەزى ءوتىپ, وندا پارتيا تور­اعاسى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ق.ك.توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. ەلبا­سىنىڭ بۇل ۇسىنىسىنا سەزد دەلەگاتتارى ءبىر­اۋىز­دان قولداۋ ءبىلدىردى.

ماعان پارتيانىڭ سايلاۋ الدىنداعى شتابىن باسقارىپ, ونىڭ جۇمىسىن ۇيىم­داستىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. سوعان وراي الداعى سايلاۋ ناۋقانىنا قىزۋ دا­يىن­دىق باستالىپ تا كەتتى.

بۇل ەستەن كەتپەس قىزىقتى دا جاۋاپ­تى كەزەڭ ەدى. ەل ارالاپ, كۇندە ساي­لاۋ­شىلارمەن كەزدەستىك. كاندي­داتى­مىزدىڭ الداعى ماقسات-مىندەتتەرىن ءار قازاق­ستاندىققا جەتكىزۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسا­دىق. ءتىپتى تاۋلىك بويى دامىلسىز جۇمىس ىستەگەن كەز­دەرىمىز دە بولدى.

ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى كەزىندە قازاق­­ستان­دىقتار قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى­نا ايرىقشا قولداۋ ءبىلدىردى. ويتكەنى ءبىزدىڭ كانديداتىمىز ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان باستاپ ەلباسىنىڭ جانىنان تابىلىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ۇزاق جىلدار بويى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇ­يەسىندە ەڭ جاۋاپتى لاۋازىمداردا قىز­مەت اتقاردى. مەملەكەت باسشىسىن ەلى­مىز­بەن قاتار شەتەلدە دە بىلىكتى باس­شى, تاجى­ريبەلى ساياساتكەر رەتىن­دە جاق­سى تاني­دى جانە قۇرمەتتەيدى. ق.ك.توقاەۆ­تىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بو­لىپ جۇمىس ىستەۋى, بۇۇ-نىڭ ماڭى­زى جاعى­نان ەكىنشى سانالاتىن ەۋروپا­داعى بولىم­شەسىن باسقارۋى ونىڭ حالىقارا­لىق بە­دەلى­نىڭ قانشالىقتى زور ەكەنىن اڭعارتادى.

ناۋقان كەزىندە قازاقستان حالقى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جەكە قاسيەت­تەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت حالىققا انت بەرگەننەن كەيىن العاشقى جۇمىس ساپارىن قا­سيەتتى تۇركىستان قالاسىنان باستاعانى بەل­گىلى. ساپار بارىسىندا جەرگىلىكتى اقسا­قال­دارمەن كەزدەسىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان بولاتىن. سايلاۋ ناۋ­قانىمەن اتالعان وڭىرگە بارعانىمىزدا, تۇركىستاندىق قوعام قايراتكەرلەرى سول جۇز­دە­سۋدى تەبىرەنە ەسكە الدى. ولار مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ەڭ الدىمەن رۋحاني استاناعا ات باسىن بۇرىپ, اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتۋى ۇلكەن مانگە يە ەكەنىن ايتىپ, كانديداتىمىزعا اق باتالارىن بەردى.

قوعامدىق شتاب مۇشەلەرى ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنا ارنايى باردى. ولار تەك ءىرى قالالاردا عانا بولىپ قويماي, الىس اۋداندار مەن شالعاي اۋىلداردىڭ تۇر­عىندارىمەن دە كەزدەستى. بارلىق جەردە كانديداتىمىز بەن ونىڭ باعدارلاماسى ازاماتتار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىردى. شىن مانىندە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ناۋقان كەزىندەگى رەيتينگى وتە جوعارى بولدى. وعان سول كەزدە جۇر­گىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ ناتي­جەلەرى ايقىن دالەل.

سوندىقتان ءبىز كانديداتىمىزدىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە سەنىمدى بولدىق. الاي­دا توقمەيىلسۋگە ەشقانداي جول بەر­گەن جوقپىز. كەرىسىنشە, ۇگىت-ناسيحات جۇ­مىس­تارى­نىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاما­نىڭ ماڭىزىن سايلاۋشىلارعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالدىق. وعان قوعامدىق شتاب­تىڭ ءار مۇشەسى ۇلكەن ۇلەس قوستى.

داۋىس بەرۋ كۇنى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى­نىڭ شىعابەرىسىندە جۇرگىزىلەتىن ساۋال­دا­­مانىڭ قورىتىندىسى سول تۇندە جاريا­لا­­نا­تى­نى بەلگىلى. بۇل – قالىپتاسقان ءداس­­تۇر. ءبىز وسى ساتكە ەرەكشە دايىندالدىق. Nur Otan پارتياسى ورنالاسقان عيما­رات­­تىڭ ءبىرىن­شى قاباتىندا ۇلكەن ەكران ورنا­تىل­دى. Exit-pools ناتيجەسىن ءبىلۋ ءۇشىن شتاب مۇشەلەرى مەن پارتيا اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سول جەرگە جينالدى. ءبىر اي بويعى قاربالاستان شارشاعانىمىزدىڭ ءوزى ۇمىتىلىپ, زالدا كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي ورنادى. ارقايسىمىزدىڭ جۇزىمىزدەن تولقىنىس پەن اتقارىلعان جۇمىسقا دەگەن ريزاشىلىق سەزىمدەرى ايقىن ءبىلىنىپ تۇرعان ەدى. ول جەرگە ماقساتى ورتاق, جەڭىس ءۇشىن كۇش بىرىكتىرگەن, ەلدىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن, نيەتتەس, مۇددەلەس ازاماتتار جينالعان بولاتىن.

العاشىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ناتيجە جاريالانار ساتتە, ياعني ءتۇن ورتا­سى­نا قاراي كەلەدى دەپ كۇتىلدى. دەگەن­مەن كانديداتىمىز ءوزىنىڭ ۇگىت-ناس­يحات جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزگەن ازاماتتا­رمەن تىل­دەسىپ, العىسىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن اي­تار­لىق­تاي ەرتە كەلدى. ول رەسپۋبليكالىق قوعام­دىق شتابتىڭ ءار مۇشەسىنە كوڭىل ءبولىپ, شىنايى ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ءتىپتى جاستارمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسۋگە دە قۋانا كەلىستى.

داۋىس بەرۋ ناتيجەسى قازاقستان حال­قى­نىڭ باسىم بولىگى ق.ك.توقاەۆتى جانە ونىڭ ساباقتاستىقتى ساقتاۋعا, ادىلەت­تى الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋعا, ەكونو­مي­كالىق ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ساياساتىن قولدايتىندارىن ايقىن كورسەتىپ بەردى.

پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ ءراسىمى 12 ماۋ­سىم­دا ءوتتى. بۇل شارا ەل دامۋىنىڭ كەلە­سى كەزەڭىنە جول اشتى. سالتاناتتى جيىن­دا سويلەگەن سوزىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن نەگىزگى ون باعىتتى انىقتاپ بەردى. ولار­دىڭ قاتارىندا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ, ادىلەتتى الەۋمەتتىك سايا­سات, وڭىرلەردى دامىتۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇيلەسىمدى جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى سايا­سات, سونداي-اق جاستاردى قولداۋ سياقتى باسىمدىقتار بار.

سونىمەن قاتار ق.ك.توقاەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى ەڭ باستى ماقساتى حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ, ءار ازامات­تىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جانە ءاردايىم قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويۋ ەكەنىن ناقتى ايتتى.

وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى بىردەن سايلاۋ الدىندا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىنداۋ ءۇشىن بىلەك سىبانىپ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. سەبەبى الدا اۋقىمدى جۇمىستار مەن ماڭىزدى مىندەتتەر تۇرعان ەدى.

 

 قاتەرلەر مەن سىناقتار كەزەڭى

ق.ك.توقاەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ارنالعان كىتاپتارىنىڭ ءبىرى «بەلاسۋ: ديپلوماتيالىق وچەركتەر» دەپ اتالادى.

بەلاسۋ... وسى ءبىر اۋىز ءسوز مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي قايراتكەردىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىن ناقتى سيپاتتايدى. سونىمەن بىرگە بۇل ءسوزدىڭ قاۋىزىنا قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەرگە قاراماستان, ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن العا قاراي باتىل قادام باسا بىلەتىن تۇلعانىڭ كۇش-قۋاتى سىيىپ تۇر.

راسىمەن, وتكەن جىل وڭاي بولعان جوق.

ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلە­شەگى ءۇشىن بيلىك ءترانزيتىن سىندارلى جۇرگىزۋ باستى مىندەت بولدى. سونداي-اق مەم­لەكەتتىك اپپاراتتىڭ رەفورمالار جۇرگىزۋدەگى قارقىنى مەن تيىمدىلىگىن جوعالتىپ الماۋ دا اسا ماڭىزدى ەدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەت­تىك باعدارلامالار مەن جوبالاردى جۇيە­لى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ق.ك.توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءوز جالعاسىن تاپتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلباسى رەتىندە مەملەكەت باسشىسىن ءاردايىم قولداپ, دەمەپ كەلەدى. بۇل – بيلىكتىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس اۋىسۋىنىڭ بىرەگەي ەۆوليۋتسيالىق جولى ەكەنى داۋسىز.

كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پەسسيميستىك بولجامدارىنا قاراماستان, قازاقستان ترانزيت كەزەڭىن ەش داعدارىسسىز جانە توقى­­راۋسىز وتكەردى. سول ارقىلى مەملە­كەت­تىك ينستيتۋتتار مەن زاڭدىلىقتى نى­عاي­تىپ, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستاناتىن ەل ەكەنىمىزدى تاعى ءبىر دالەلدەدىك.

جوعارى بيلىكتىڭ اۋىسۋىنا قاتىستى «ترانزيتتىك مودەل» ءدال قازاقستاندا پايدا بولىپ, ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ەلىمىزگە شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋداردى جانە ساياسي يننوۆاتسيا تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا سەبەپ بولدى.

سونىمەن قاتار ەلىمىز سوڭعى ءبىر جىل­دا باسقا دا سىن ساعاتتاردى باستان وتكەر­دى. ءتىپتى وسى مەرزىم ىشىندە توتەن­شە جاع­داي دەگەن ءسوزدى بۇرىنعىدان جي­ىرەك قول­دان­عان شىعارمىز. سەبەبى ۇلت­تىق جانە الەم­دىك دەڭگەيدە كوپشىلىكتى الاڭ­داتقان وقيعا­لاردىڭ ارتا تۇسكەنى بەلگىلى. بۇل ەل با­سىندا وتىرعان ازاماتتار ءۇشىن دە, جالپى قازاق­ستان حالقى ءۇشىن دە ۇلكەن سىناق بولدى.

قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەم ەلدەرى سياق­تى قازاقستان دا COVID-19 ىندەتىمەن كۇرەستى جالعاستىرۋدا. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن قا­بىل­دانعان جاھاندىق دەڭگەيدەگى شەك­تەۋ­لەر بارلىق مەملەكەت ءۇشىن اۋىر سوققى بولدى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىن­دە الەم سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ كۇر­دەلى داعدارىستى باستان وتكەرۋدە. حالىق­ارا­لىق قارجى قورى بيىل الەمدىك ەكونو­مي­كانىڭ قۇلدىراۋى كەم دەگەندە 3 پايىزدى قۇرايدى دەپ بولجام جاساۋدا. ءتىپتى 2008-2009 جىلدارداعى اۋقىمدى قارجى داع­دارىسىنىڭ ءوزى دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنا مۇنشالىقتى زاردابىن تيگىزبەگەن ەدى.

بۇگىندە جاھاندىق ەكونوميكالىق رەتسەس­سيا قوعامداعى قاراما-قايشى­لىقتى ودان ءارى شيەلەنىستىرىپ, ەڭ دامى­عان ەلدەردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك نارازىلىق­تاردىڭ كۇشەيۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.

دەگەنمەن قازاقستان كوروناۆيرۋستىڭ سالدارىن ايتارلىقتاي ازايتىپ, ىندەتتى اۋىزدىقتاي الدى دەسەك, قاتەلەسە قويماس­پىز. وعان بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىزدىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان كەشەندى شارالار سەبەپ بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە دەرتتىڭ جاپپاي تارالۋىنا جول بەرىلمەدى. ودان بولەك, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ازاماتتار مەن بيزنەستى قولداۋعا ارنال­عان داعدارىسقا قارسى جۇيەلى شارالار ەلىمىزدە ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك توقىراۋدىڭ الدىن الدى.

قازاقستان ءبىر جىلدا الەم جۇرتىن الاڭداتقان كەدەرگىلەرمەن بىرگە ەل ىشىندەگى ءتۇرلى اپاتتارمەن دە كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولدى.

بۇل ارادا پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ راسى­مى­نەن كەيىن ءبىر جارىم اپتا وتكەندە ارىس قالاسىندا بولعان جويقىن جارىلىستى ەسكە الساق جەتكىلىكتى. وتكەن جىلدىڭ سو­ڭىن­­داعى Bek Air ۇشاعىنىڭ اپاتى دا جانى­م­ىزعا ايازداي باتتى. بيىلعى اقپان ايىن­دا ورىن العان قوردايداعى جانجال ەڭ وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تۇتاس شو­عى­­رىن كورسەتىپ بەردى. وسىن­داي جاعداي­دىڭ بارىندە مەملەكەت باسشىسى­نىڭ دەرەۋ ارە­كەت ەتۋى حالىقتىڭ سەنىمىن كۇشەيتە ءتۇستى.

پرەزيدەنتىمىز قارسى كەلگەن داعدارىس­قا جانە ەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى تويتارىس بەرىپ, شۇعىل, باتىل ءارى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى. ول جارى­لىس بولعان كۇنى ارىس قالاسىنا ار­نايى بارىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, وقيعانىڭ جاي-كۇيىن ءوز كوزىمەن كوردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن توتەن­شە جاعدايدىڭ سالدارى وتە قىسقا مەر­زىمدە جويىلدى. زارداپ شەككەن ءار وت­با­سى قاجەتتى كومەك الدى. ءتىپتى تۇتاس ءبىر قالا قايتادان سالىندى دەسە دە ارتىق ەمەس.

ق.ك.توقاەۆتىڭ ليدەرلىك قىرى مەن ناقتى ۇستانىمى داعدارىس كەزىندە ەرەكشە كورىندى. اسىرەسە شۇعىل شەشىم قابىلداۋ, ازاماتتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسۋ, ءار ءىستى جەكە باقىلاۋدا ۇستاۋ سياقتى ناقتى ارەكەتتەر حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. سول سەبەپتى قازاقستاندىقتاردىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىمى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ كەلەدى.

ارينە, قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەت­تەرىن ەكىنشى كەزەككە ىسىرا المايدى. سون­­دىق­تان مەملەكەتتىك اپپارات تۋىن­­داعان ماسە­لەلەرگە بايلانىستى دەرەۋ ارەكەت ەتىپ قانا قويماي, پرەزيدەنتى­مىزدىڭ جاڭعىرۋ جولىنداعى ۇزاقمەرزىم­دى كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋعا كۇش جۇمىل­دىرۋدا.

قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ داعدارىس كەزىندەگى ءىس-ارەكەتىمەن بىرگە ستراتەگيالىق باستامالارى دا حالىق تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ وتىر. الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ سوڭعى ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, ازاماتتارىمىزدىڭ 80 پايىزدان استامى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتى جاق­تايتىندارىن جەتكىزگەن. بۇل باستاعان ءىستىڭ باياندى بولۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزە­تىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.

 

پرەزيدەنتتىڭ ەلدى جاڭعىرتۋ باعدارى

مەملەكەت باسشىسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جۇزدەگەن ماڭىزدى شەشىم قابىل­دادى. مۇنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە ەلىمىزدىڭ جۇيەلى جاڭعىرۋ جولىنداعى كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ ەلدى جاڭعىرتۋ باعدارى – ءبىر وتىرىستا عانا ايتىلعان ويلار ەمەس, رەت-رەتى­مەن جاريالانىپ وتىرعان باستامالار جيىن­تىعى. ءبىز ولاردى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋ ال­دىنداعى باعدارلاماسىنان, ۇلىق­تاۋ را­سىمىندە سويلەگەن سوزىنەن, قازاقستان حال­قى­نا ارناعان جولداۋىنان جانە باسقا دا باعدارلامالىق تەزيستەرىنەن اڭعارامىز.

مەن بۇل ماقالادا ق.ك.توقاەۆتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ جانە ونىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىر بولىگىنە عانا توقتالعىم كەلەدى.

 

داعدارىستان – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە

پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسى وتە ماڭىزدى بىرنەشە ماقسات-مىندەتتى كوزدەيدى. ولاردىڭ نەگىزگى تا­عان­دارى رەتىندە ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى ينكليۋزيۆتى ەكونوميكاعا كوشۋ, كاسىپكەر­لەر قاتارىن كوبەيتۋ, تابيعي رەسۋرسقا تاۋەل­دىلىكتەن ارىلۋ جانە وتاندىق كاسىپ­كەرلەر مۇددەسىن شەتەلدەردە ىلگەرىلەتۋ باستامالارىن اتاي الامىز.

مەملەكەت باسشىسى قاشاندا كاسىپ­كەر­لىكتى قولداپ, بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. سەبەبى بيزنەس-ورتا­­نى دامىتۋ ارقىلى ءۇش اۋقىمدى مىن­دەت­تى شەشۋگە جول اشىلادى. بيزنەس ءبىرىنشى كەزەك­تە ازاماتتاردى ەڭبەكپەن قام­تىپ, ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇم­­كىن­دىگىن كەڭەيتەدى. ەكىنشى­دەن, ۇلت­تىق ەكونو­­مي­كا­نى وركەندەتۋ ار­قىلى ونىڭ ور­نىق­تى­لىعىن قامتاماسىز ەتەمىز. سونى­مەن بىرگە شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى دارىپ­تەۋ ارقىلى تالاپتى, جاۋاپتى ءارى ماسىل­دىق دەرتتەن ادا جاسامپاز ازامات قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

جالپى, جاڭا ەكونوميكالىق ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ جولىنداعى العاشقى قادامدار داعدارىسقا دەيىن جاسالعان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس ءۇش جىلعا تابىس سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلدى. شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە موراتوري جاريالاندى. كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ باسقا دا اۋقىمدى شارالارى قابىلداندى.

كوروناۆيرۋس ىندەتى جاھان ەكونوميكاسىن ايتارلىقتاي تۇرالاتقانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى الەمنىڭ وزگە ەلدەرى سەكىلدى قازاقستان دا ءوزىنىڭ ەكو­نوميكالىق دامۋ جوسپارىنا تۇ­زەتۋ­لەر ەنگىزۋگە ءماج­بۇر بولدى. بيز­نەستى قورعاۋ ءۇشىن شۇ­عىل تۇردە اۋقىمدى قادام­دار جاسالدى.

سونىڭ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن نەسيە تولەمدەرى كەيىن­گە شەگەرىلىپ, ايىپپۇلدار مەن وسىم­دەر­دى ەسەپتەۋ توقتاتىلدى. ودان بولەك, كاسىپ­­كەرلەر ەڭبەكاقى قورىنا تولە­نەتىن سالىقتان جارتى جىلعا بوساتىل­دى. مەملەكەت 700 مىڭنان استام بيزنەس سۋبەك­­تىسىنە سالىق اۋىرتپالىعىن تومەن­دەتتى. وسىنداي جەڭىلدىكتەردىڭ ارقاسىندا بيزنەس وكىلدەرى داعدارىس كەزىندە 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ۇنەمدەدى.

سونداي-اق «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىن قارجىلان­دىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 1 تريلليون تەڭگە­گە دەيىن قاراجات بولىنگەنى ءمالىم. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرىلۋدە. كاسىپ­كەرلەر مەملەكەت مەنشىگىندەگى نىسانداردى جالداۋ اقىسىنان بوساتىلىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى وڭايلاتىلدى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە داعدارىستى ەڭسەرۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ اياسىندا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر­ما­سىنا سايكەس ەكونوميكانى قالپى­نا كەل­تىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قابىل­دانىپ, مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىل­دى. پارلامەنت داعدارىستان كەيىن ەكونو­مي­كالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىق­تىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كۇش جۇمىل­دىرۋدا. وسى باعىتتا اسا ماڭىزدى زاڭ جوبالارى قارالىپ جاتىر.

مۇنىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىن داعدا­رىس­تان كەيىن جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ­گە زور مۇمكىندىك بەرەدى. سول ارقىلى ءبىز ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە بەرىك نەگىز دايىنداپ جاتىرمىز دەۋگە ابدەن بولادى.

 

الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ينكليۋزيۆتى ۇلگىسى

پرەزيدەنتتىڭ جاڭا الەۋمەتتىك سايا­ساتى – ادىلەتتى قوعامنىڭ مىزعىماس ىرگەتاسى. ونىڭ ءمانىن بىلاي اشىپ كور­سەتۋگە بولادى. الەۋمەتتىك مەملەكەتتە ەڭبەككە قابىلەتتى ءاربىر ادامنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن كاسىبي دامۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى. بۇل – اباي اتامىز ايتقانداي, وزىنە, ەڭبەگى مەن اقىلىنا سەنەتىن ادامداردىڭ قوعامى. دەسەك تە, مۇنداي ەلدە ەشكىم قولداۋسىز قالمايدى. ءاربىر مۇقتاج جان قاشاندا مەملەكەتكە ارقا سۇيەي الادى.

بۇگىندە وسىنداي ساياسات الەمدىك ترەندكە اينالىپ كەلەدى. سەبەبى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدى انىقتايتىن امبەباپ قۇرال رەتىندەگى فۋنكتسياسىن جوعالتۋدا. ول كوپ جاعدايدا تەحنيكالىق كورسەتكىش رەتىندە قابىلدانادى. كەرىسىنشە, الدىڭ­عى قاتارعا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى, باقىتتى تۇرمىسى, ينكليۋزيۆتى دامۋ, الەۋمەتتىك ورلەۋ سەكىلدى جاڭا ينديكاتورلار شىعۋدا. سوندىقتان دامىعان ەلدەر ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىنا باسىمدىق بەرىلەتىن جالپىعا ورتاق يگىلىكتى مەملەكەت (welfare state) قالىپتاستىرۋدى كوزدەپ وتىر. مۇنداي مىسالدى ءبىز فينليانديا مەن كانادانىڭ تاجىريبەسىنەن كورە الامىز.

پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىنىڭ باستى يدەياسى رەتىندە «يگىلىك بارشاعا!» ۇستانىمىن بەلگىلەگەن بولاتىن. ءبىز مۇنىڭ جالاڭ ۇران ەمەس ەكەنىن ق.ك.توقاەۆتىڭ ناقتى تاپسىرمالارى مەن باستامالارىنان انىق كورىپ وتىرمىز.

سوڭعى جىلدا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك­­تى تاعايىنداۋ تەتىكتەرى ايتارلىقتاي جە­تىلدى. ول ادامدى ماسىلدىققا ەمەس, ەڭ­بەك­كە باۋلۋعا نەگىزدەلگەن. بيىلعى 1 قاڭ­تار­دان باستاپ كوپ بالالى وتباسىلارعا تابى­سى­نا قاراماستان جاردەماقى بەرىلىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە مۇنداي كومەكتى 400 مىڭ­نان استام وتباسى الىپ وتىر. از قام­تىلعان وتباسىلار ءۇشىن اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەكتەن بولەك, ولارعا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ءوز كاسىبىن اشۋ, ءتىپتى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن دە قولداۋ كورسەتىلۋدە. سونداي-اق از قام­تىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارىنا كەپىلدى الەۋمەتتىك توپتاما بەلگىلەنگەن.

بۇدان باسقا, 500 مىڭنان استام ادام­نىڭ نەسيەسى كەشىرىلىپ, قارىزى جابىل­عانىن بىلەمىز. قازىرگى تاڭدا تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا باعدارلاما قولعا الىنۋدا.

كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقا­تىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان تەڭدەس­سىز شارالار قابىلداندى. سونىڭ ناتيجە­سىندە زەينەتاقى مەن جاردەماقىعا يندەكساتسيا جاسالدى. 4,5 ميلليوننان استام قازاقستاندىققا 42,5 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جاردەماقى تولەندى. 1 ميلليوننان استام ازامات ارناۋلى ازىق-ت ۇلىك قورجىنىن الدى. بۇدان بولەك, كوممۋنالدىق تاريفتەر تومەندەتىلىپ, اسا مۇقتاج جاندارعا ونى تولەۋ ءۇشىن كومەك بەرىلۋدە.

سونداي-اق ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «Birgemiz» قورى 475 مىڭنان استام وتباسىنا 50 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اتاۋلى كومەك كورسەتتى.

ادامي كاپيتال – مەملەكەت جەتىستىگىنىڭ نەگىزى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا الەۋمەتتىك مودەلى وسى قاعيداعا تابان تىرەيدى. سوعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ولاردى زامان تالابىنا ساي رەفورمالاۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. پرەزيدەنت قابىلداعان شەشىمدەرگە قاراپ, بۇل ونىڭ بەرىك ۇستانىمى ەكەنىن كورەمىز. ق.ك.توقاەۆ ءوزىنىڭ العاشقى شەشىمدەرى ارقىلى پەداگوگتەردىڭ, دارىگەرلەر مەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرگەنى دە كوپشىلىكتىڭ ەسىندە.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ جانە ونى دامىتۋ ۇستانىمى ايقىن. پرەزيدەنت بۇل باعىتتاعى باعدارلامالىق تەزيستەرىن ۇستازداردىڭ بىلتىرعى تامىز كەڭەسىندە جاريالاعان بولاتىن. سول جولى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى تاعان­دارى ايتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا مۇعالىم­دەرگە لايىقتى ەڭبەكاقى تاعايىن­داۋ, ۇستاز­داردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, پەداگوگ­­تەردى ءوز قىزمەتىنە قاتىسى جوق مىن­دەت­تەردەن بوساتۋ جانە الەۋمەتتىك-قۇقىق­تىق تۇر­عى­دا قورعاۋ, وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن جاق­­سارتۋ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ين­فرا­­­­قۇرىلىمدى دامىتۋ ۇستانىمدارى بار.

ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ماسەلەسى جۋىردا عانا وتكەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا دا كەڭىنەن ايتىلدى. ول جەردە پرە­زيدەنتىمىز ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمعا باعىت­تالاتىن ينۆەس­تيتسيا­نى ارتتىرۋ, قالا مەن اۋىل مەك­تەپ­تەرىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى قىس­قارتۋ, وسى سالاداعى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سون­داي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى تۇيتكىلدەرگە دە ايرىقشا نازار اۋداردى.

مەملەكەت باسشىسى ادامي كاپيتال­دى دامىتۋعا باسا ءمان بەرە وتىرىپ, ءوزى­نىڭ الداعى ساياساتىنىڭ ستراتەگيا­لىق با­سىم­دىقتارىن ناقتى بەلگىلەپ بەردى.

 

ساياسي رەفورمالار – ۇيلەسىمدى دامۋ جولى

سان الۋان پىكىر, ءبىرتۇتاس ۇلت. مىنە, بۇل – ق.ك.توقاەۆتىڭ ىشكى ساياساتتاعى نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى.

بارىمىزگە بەلگىلى, مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ساياسي جاڭعىرتۋدى جالعاستىرماي, ەكونومي­كالىق رەفورمالاردى تابىستى ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتتى. ارينە, ەلىمىز ءۇشىن مۇنداي وزگەرىس­تەر­دىڭ ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتا بولۋى اسا ما­ڭىزدى. اسىعىستىققا سالىنباي, با­يىپ­­تى ءارى سەنىمدى شەشىمدەر قابىلداپ قانا كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسى قوعامدى جىككە ءبولىپ, تۇراقسىزدىق تۋدىراتىن جۇيەسىز ساياسي ليبەراليزاتسياعا جول بەرۋگە بولمايتىنىن تەگىن ايتقان جوق.

بۇگىندە ەلىمىزدە جالپىۇلتتىق ديا­لوگ­تىڭ جاڭا مودەلى قالىپتاسىپ كە­لەدى. بۇل باعىتتاعى العاشقى قادام­دى دا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى جاسادى. ناقتى ايت­قاندا, قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى­نىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىنەن كەيىن قول قويعان العاشقى جارلىعى ۇلتتىق قوعا­م­دىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى بولدى.

قازىردىڭ وزىندە بۇل كەڭەس ءوزىنىڭ تيىم­­دىلىگىن دالەلدەپ ۇلگەردى. ونىڭ ناق­­تى ناتيجەلەرىن ءبارىمىز كورىپ وتىر­­مىز. پرەزيدەنت ۇلتتىق كەڭەستىڭ تور­­اعاسى رەتىندە ءوزىنىڭ العاشقى سايا­سي رەفورما­لار توپتاماسىن ءدال وسى الاڭدا جاريالاعان بولاتىن. ياعني, مەملەكەت باسشىسى ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ تالابىن ەكى ەسەگە قىسقارتۋ, پارتيا تىزىمىندە جاستار مەن ايەلدەر ءۇشىن 30 پا­يىزدىق كۆوتا ءبولۋ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن زاڭداستىرۋ, بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋدىڭ حابارلاندىرۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ, جالا جابۋ بابىن دەكريميناليزاتسيالاۋ سەكىلدى ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتىپ, ازا­مات­تاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ارالاسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرا تۇسەدى. قازىرگى تاڭدا جاريالانعان العاشقى ساياسي رەفورمالار توپتاماسى زاڭ جۇزىندە تولىقتاي راسىمدەلىپ بولدى.

وسى رەتتە قوعامدىق ديالوگتىڭ نى­عايىپ, جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستانداعى ساياسي جاڭعىرۋ باستاماسى بوس ءسوز ەمەس, مەملە­كەت باسشىسىنىڭ نىق ءارى اينىماس ۇس­تانى­مى ەكەنىن ايقىنداي تۇسەدى. بۇل ەلىمىزدە وزىندىك ساياسي رەفورمالار مودەلى قالىپتاسقانىن جانە ونىڭ بايىپ­تى, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ناقتى دالەلدەيدى.

 

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – زامان تالابى

پرەزيدەنت ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­داماسى وتە ماڭىزدى قاعيدانى قالىپ­تاستىرادى. بۇل – بيلىككە ازاماتتاردى الاڭداتقان ماسەلەلەردى انىقتاپ قانا قويماي, قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىنە دەر كەزىندە جاۋاپ قاتۋ مىندەتىن جۇك­تەي­دى. مۇنداي جاعداي مەملەكەتتىك قىز­­مەتشىگە دە جاڭا تالاپ قويادى. مەم­لەكەتتىك جۇيەدە ەلىن دامىتۋدى جانە حال­قىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى ماق­سات تۇتقان ادامدار قىزمەت ەتۋگە ءتيىس.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» ءۇشىن قوعامدىق پىكىر اسا ماڭىزدى ءارى قۇندى. سوندىقتان ەل تۇر­مىسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن شە­شىم­­دەر حالىقپەن اقىلداسا وتىرىپ قابىل­دانۋى قاجەت. بيلىك ءوزىنىڭ ءاربىر قادا­مىن ەلگە ءتۇسىندىرىپ وتىرۋى شارت. مەم­لەكەتتىك اپپارات قانشالىقتى اشىق ءارى ديالوگقا دايىن بولسا, ءوزىنىڭ قىز­مەتىن دە ءتيىمدى جۇرگىزە الادى. بۇل جەر­دە جالاڭ ناۋقانشىلدىققا, بيۋروكراتيزمگە جانە ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش-تىلەگىنە ءاتۇستى قاراۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى­نىڭ ءوزى قوعاممەن سەنىمدى قارىم-قاتى­ناس ورناتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسە­تىپ جۇرگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. پرەزي­دەنتتىڭ اشىق, ديالوگقا دايىن تۇل­عا ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. الەۋمەت­تىك جەلىدە دە بەلسەندى. قابىلداعان شەشىم­دەرىن حالىققا مۇقيات ءتۇسىندى­رىپ, قوعامدا تالقىلانىپ جاتقان ماسە­لە­لەرگە جەدەل پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرادى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك اپپاراتتى جاڭعىرتۋ باس­تاماسى دا ۋاقتىلى قولعا الىندى. وسى ماقساتپەن پرەزيدەنتىمىز جاستار كادرلىق رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. تالانتتى, تالاپتى, كرەاتيۆتى جاس­تاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە شا­قىر­دى. ناتيجەسىندە, ارنايى رەزەرۆ جاساقتالىپ, ونىڭ قاتارىنا ءتۇرلى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جىگەر­لى ءارى پاتريوت جاس ماماندار قابىل­داندى. قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ كوبى مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاۋاپتى لاۋازىمدارعا تاعايىندالىپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن كە­دەر­گى­لەردىڭ ءبىرى سىبايلاس جەمقور­لىق ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان پرەزيدەنتى­مىزدىڭ تاپسىرماسىمەن مەملەكەتتىك ورگاندارداعى سىبايلاس جەمقورلىق­قا قارسى كۇرەس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋ­دە. بۇدان بىلاي قاراماعىنداعى قىز­مەت­كەردىڭ جەمقورلىق ارەكەتى ءۇشىن ءبىرىن­شى باسشى جاۋاپتى بولادى. بۇل ماسەلە زاڭمەن رەتتەلگەن. وسى ورايدا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتاما جۇرگىزۋ ەنگىزىلگەنىن دە اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى دا جۇيەلى جالعاسۋدا.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق. سونىڭ ناتي­جەسىندە سوتتار جۇمىسىنىڭ جاڭا فور­ما­تىن ەنگىزۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ پرو­تسە­س­ىن وڭتايلاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. بۇل سوت جۇيەسى مەن ونىڭ راسىمدەرىنىڭ كەز كەلگەن تاراپقا تۇسىنىكتى, قولجەتىمدى, اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. پارلامەنت بۇل نورمالاردى قامتيتىن ءتيىستى زاڭدى قابىلدادى.

پرەزيدەنتتىڭ وسى باستامالارى مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمى­سىن جاڭاشا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سول ارقىلى ازاماتتاردىڭ مۇد­دە­سىن بارىنەن جوعارى قوياتىن جانە ءوز قىزمەتىن ءتيىمدى ءارى اشىق جۇرگىزە­تىن زاماناۋي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپ­تا­سادى دەپ سەنەمىز.

 

پاتريوتيزم –  ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزى

پرەزيدەنت ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا, ءار ازاماتتىڭ بو­يىندا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر.

وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا اقتاۋ قالاسىندا ق.ك.توقاەۆ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. مەملەكەت باسشىسى سالتاناتتى جيىن­دا سويلەگەن سوزىندە ء«پاتريوتيزم­نىڭ ءۇش تۇعىرى» دەپ اتالاتىن جاڭا تۇجى­رىمداماسىن جاريالاعان بولاتىن.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ودان كەيىن دە ءوزىنىڭ بۇل ۇستانىمدارىن بىرنەشە مارتە تارقاتا ءتۇسىندىرىپ, بەكىتە تۇسكەنىن بىلەمىز. بۇعان پرەزي­دەنتتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسى جانە ۆو­لون­تەر جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن ءسوزى دالەل.

پاتريوتيزم ادامنىڭ وتانعا دەگەن ماحابباتى جانە ۇلتتىڭ بەرەكە-بىرلىككە دەگەن ۇمتىلىسى ەكەنى بەلگىلى. ارينە, بۇل ۇعىمنىڭ اۋقىمى كەڭ, ماعىناسى تەرەڭ. پرەزيدەنتىمىزدىڭ پايىم­داۋىنشا, پاتريوتيزم – جالپى­ۇلت­تىق ورلەۋدىڭ ماڭىزدى شارتى.

سول سەبەپتى اتالعان ءۇش تۇعىر ابستراكتىلى ۇعىمداردان ەمەس, ناقتى, انىق ولشەمدەردەن تۇرادى. مۇنى ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى, اسىرەسە جاستارىمىز باعدار ەتىپ ۇستانۋعا ءتيىس. وسى تۇستا ءۇش تۇعىر قانداي قاسيەت­تەرگە ارقا سۇيەيتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. ءاربىر پاتريوت ازامات, بىرىن­شىدەن, ءتول تاريحىمىز بەن شىققان تەگى­مىزدى تەرەڭ بىلۋگە, ەكىنشىدەن, مەم­لە­­­كەتىمىزدى جانە مەملەكەتتىك ينستي­تۋت­­تارىمىزدى قۇرمەتتەۋگە ءتيىس. ۇشىن­شى­­دەن, جەكە تۇلعا رەتىندە دامۋى جانە ەلىنە پايداسىن تيگىزۋى ءۇشىن ءوزىن ۇنەمى ادامي, كاسىبي تۇرعىدان شىڭداپ وتىرۋى قاجەت.

پرەزيدەنت حاكىم ابايدىڭ مەرەيتويىنا ارناعان ماقالاسىندا ۇلت بولاشاعىنا قاتىستى كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى. ماقالادا مەملەكەت باسشىسى «تولىق ادام» فورمۋلاسىنا ايرىقشا توقتالعانى ەسىمىزدە. بۇل ۇعىمنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى «A man of integrity» تەرمينىمەن ساباقتاس ەكەنىنە دە نازار اۋدارعان.

زامانىندا ۇلى ويشىل ء«ۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەپ «تولىق ادامنىڭ» تۇلعاسىن ناق­تى سومداعانى بەلگىلى. مىنە, وسىلار – ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزگە دە, كەلەشەگىمىزگە دە تەمىرقازىق بولاتىن قاستەرلى قاسيەت­تەر. سول سەبەپتى, پرەزيدەنت ايتقان بولاشاق قازاقستاندىقتىڭ ۇلگىلى بەينەسى دانىشپان ابايدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتىر.

بۇل جىل اباي مەرەيتويىنان بو­لەك وزگە دە ماڭىزدى داتالارعا تولى. ولاردىڭ قاتارىندا مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىن­عان ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى مەن التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ايتساق بولادى. سونىمەن قاتار بيىل پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن اباي­دىڭ تۋعان جەرى – سەمەي قالاسىنا تاريحي ورتالىق مارتەبەسى بەرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى حالقىمىزدى وزىنە عانا ءتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ اياسىنا توپتاستىرادى جانە بىرلىككە ۇندەيدى.

ەل رۋحانياتىنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرى­نىڭ ءبىرى – پاراساتتى پاتريوتيزم بۇگىنگى ەرىكتىلەر قوزعالىسىنان دا كورىنىس تابۋدا. بۇل قوزعالىس مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن باستامالاردىڭ تاعى ءبىرى – ۆولونتەر جىلىنىڭ ارقاسىندا مۇلدە جاڭا بيىككە كوتەرىلىپ وتىر. اسىرەسە ەلىمىزدە جانە الەمدە ورىن العان توتەنشە جاعدايلار ەرىكتىلەر قوزعا­لىسىنىڭ اسا قاجەت جانە قازاقستان­دىقتاردىڭ ەل يگىلىگى جولىندا ادال قىزمەت ەتۋگە قاشان دا دايىن ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. مىڭداعان ەرىكتى ازامات كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ جانە كارانتيننىڭ سالدارىنان قيىن جاعدايعا تاپ بولعان جاندارعا كومەك قولىن سوزۋدا. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى باستاپ بەرگەن «Birgemiz» اكتسياسىنىڭ جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بول­عانى مەرەيىمىزدى ءوسىرىپ, جانىمىزدى جادىراتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. ءبىز مۇنى تارىققانعا دەمەۋ, السىزگە قورعان بولا بىلەتىن حالقى­مىز­دىڭ ىزگى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسى دەپ قابىلدايمىز.

مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسى – ەل پرەزيدەنتىنىڭ ايرىقشا نازارىندا. ق.ك.توقاەۆ العاش رەت «قازاق ءتىلى – ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى» دەگەن تۇجىرىمدى العا شىعارىپ وتىر. بۇل – تىڭ, پراگماتيكالىق يدەيا, بولاشاق­تىڭ بەينەسىن باعدارلاعان بايسالدى وي. پرەزيدەنتىمىزدىڭ پايىم­داۋى­ن­شا, مەملەكەتتىك ءتىل ەتنوستىق توپ­تاردىڭ ارالۋاندىعىنا قاراماس­تان, ورتاق قارىم-قاتىناس قۇرالى­نا اينالۋى شارت. قازاق ءتىلى بىرەگەي ماز­مۇن قالىپتاستىرۋعا, وزىق عىلى­مي بىلىمدەر مەن زاماناۋي پايىمداردى تۋدىرۋعا الەۋەتتى بولۋى كەرەك. انا ءتىلىمىزدىڭ لاتىن گرافيكاسى­نا بىرتىندەپ ءارى بايىپپەن كوشۋى­نىڭ ارقا­سىندا بۇل باعىتتا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلارى ءسوزسىز.

رۋحاني بايلىق, پاتريوتيزم قۇندى­لىعى, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ – ەلدىڭ جەتىستىككە جەتۋىنىڭ كەپىلى. ەگەر ازاماتتارىمىزدى وتانعا دەگەن ماحاببات, تاريح پەن اتا-بابا مۇراسىنا قۇرمەت, تۇ­ل­عا­لىق دامۋعا ۇمتىلىس جانە اينالا­سىن­داعى جاندارعا جاناشىرلىق قا­سيەت­­تەرى جۇ­مىل­دىراتىن بولسا, ەلىمىز كەز كەل­گەن قيىند­ىقتى ەڭسەرىپ, الدا تۇرعان ماق­سات­تارعا ەركىن قول جەت­كى­زەدى. سون­دىق­تان پرە­زيدەنتىمىز بۇل با­عىت­تى دا ءار­دايىم باستى نازاردا ۇستاپ كەلەدى.

*  *  *

بىلتىر ەلىمىزدە كوپتەگەن ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانىپ, ستراتەگيالىق باستامالار كوتەرىلدى. قولعا الىنعان ىستەردىڭ بارلىعىنىڭ تۇپنەگىزىندە ازا­مات­تارعا دەگەن زور قامقورلىق پەن ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا دەگەن تالپىنىس جاتىر.

پرەزيدەنت سايلاۋ الدىنداعى باع­دار­لاماسىندا ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا, ەلدى ورلەۋگە باستايتىن ەڭبەكسۇيگىش ءارى جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ ادىلەتتى قوعامىن قۇرۋعا, سونىمەن بىرگە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا ۋادە بەرگەن بولاتىن. مىنە, وسى يدەيالاردىڭ بۇگىندە اقيقاتقا اينالىپ كەلە جات­قانىن كورىپ وتىرمىز.

قازىرگى تاڭدا قاسىم-جومارت كەمەل­­ ۇلى توقاەۆتىڭ مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزۋ جانە جاڭعىرتۋ باستا­­ماسى اياسىندا ناقتى جۇمىستار جۇرگى­زىلۋدە. ەگەر بەلگىلەنگەن جوسپار­لاردىڭ بار­لىعىن ىسكە اسىراتىن بولساق, دامى­عان ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنا ءبىر ­تابان جاقىنداي تۇسەتىنىمىز انىق. سول ارقىلى ورتاق وتانىمىز – قازاق­ستان­دى XXI عاسىرداعى اشىق, قۇقىق­تىق, الەۋمەتتىك, وركەندەگەن ەلگە اينال­دىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسامىز.

سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تۇتاس مەملەكەت­تىك اپپارات, قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ەل بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن ازاماتتار كۇش بىرىكتىرۋى كەرەك.

حالقىمىز تاريحتىڭ تالاي تار كەزە­ڭىن بەكەم بىرلىكتىڭ, قايسار ەرلىكتىڭ ار­قا­سىندا ەڭسەرگەنىن جاقسى بىلەمىز. قا­زاقتا «ىنتىماق ءتۇبى – يگىلىك» دەگەن اتا­لى ءسوز بار. ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بو­يى ساقتالىپ كەلگەن ىرىس-ىنتىماعى ال­داعى ۋاقىتتا دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعى­رىن بيىكتەتىپ, ماڭگىلىك ەلدىڭ اي­بى­نىن اسقاقتاتادى دەپ سەنەمىز. پرەز­ي­دەنتىمىزدىڭ ساباقتاستىق, ادىلدىك, ور­لەۋ قاعيدالارىنا تابان تىرەگەن سالي­قالى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى دا وسى.

 

ماۋلەن اشىمباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى