تاعىلىمدامالار جايىندا نە بىلەمىز؟

– قازىر ەڭبەك نارىعىندا جاڭا ترەند قالىپ­تاسقانداي. ءسىز تاعىلىمداما تۋرالى كىمنەن جانە قاشان ەستىدىڭىز؟

– تاراز قالاسىنداعى №54 ورتا مەك­تەپ­تى ءتامامداپ, «تۇركيا گرانتتارى» باعدارلاماسى بو­يىنشا ىس­تان­بۇل ۋنيۆەر­سيتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. تۇر­كيادا قوس مامان­دىقتى قاتار وقۋ مۇمكىندىگى بار. مەن حا­لىق­ارالىق قاتىناستار مەن بيزنەس اكىمشىلىك مامان­دىقتارىندا وقىدىم.

ۋنيۆەرسيتەتتەگى دوستارىمنان تاعى­لىمداما تۋرالى ءجيى ەستيتىنمىن. ساباقتان تىس ۋاقىتتا تاعىلىمداما ماسەلەسىن بەل­سەن­دى تالقىلايتىن. قا­زاقستاندا تاجىريبە وقۋ باعدارلاماسىندا قاراس­تىرىلعان بول­سا, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنت تاعىلىمدامادان وتەتىن قۇرىلىمدى ءوزى تا­ۋىپ, ءوزى بەلگىلەيدى. سوندىقتان دا بۇل  ستۋدەنتتەر ءۇشىن وزەكتى ءارى سۇيىكتى تاقى­رىپ. تاعى­لىمدامانىڭ ادەتتەگى وقۋ­ تاجىريبەسىنەن ايىرماشىلىعى كوپ ەمەس, بىراق فورماتى باسقا. وقۋ باعدار­لا­­ما­سىنان تىس بولعاندىقتان وتەتىن مەر­زىمى دە ستۋدەنتتىڭ قۇزىرىندا. بۇل ولار­عا قو­سىم­شا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى دەسەم بو­لادى. ويتكەنى ساباق كەزىندە تاعىلىم­دامادان وتەتىن ستۋدەنتتەر ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىسادى, ۋاقىت مەنەدجمەنتىن ۇيرەنەدى.

– العاشقى تاجىريبەڭىزبەن بولىسسەڭىز؟  

– باسىندا  مەندە تاعىلىمداما قاجەت دەگەن وي بولماعان-دى, باسقا ستۋدەنتتەردەن ەستىگەن سوڭ قىزىعا باستادىم. العاشىندا Samsung سياقتى الپاۋىت كورپوراتسيالاردان  تاعىلىمدامادان وتەمىن دەپ ويلادىم. 3-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە وڭتۇستىك كورەياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنە حات جازىپ, تاعىلىمداما تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردىم. قازاقستان ەلشىلىگى ونداي حابارلاندىرۋ جاريالاماسا دا, ءوزىم جازدىم. بۇل جەردە ستۋدەنتتىڭ بەلسەندى بولعانى دۇرىس. ياعني كەلەر مۇمكىندىكتى كۇتىپ وتىرماي, ءوزى ىزدەنگەنى الدەقايدا پايدالى ءارى جەمىستى. 

مەن تاعىلىمدامادان وتۋگە ىقىلاس بىل­دىر­گەن ەلشىلىكتەگى العاشقى ستۋدەنت بولدىم. تاعىلىمداما بارىسىندا شەتەل­دەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, ديپلو­ماتتاردىڭ جۇمىسىمەن جاقىنىراق  تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىم. وندا قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا جۇمىسقا ارالاستىم. كورەيلىك ينۆەستورلارعا ۇسىنىستار, جوبالار دايىندادىق.  ونىمەن قوسا, بىلىكتى ماماندارمەن تانىسىپ, دوس­تار تاپتىم.

ال 4-كۋرستان كەيىن Turkish Airlines اۋە كومپانياسىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە قا­بىلداندىم. بۇل الپاۋىت كومپانيا بولعاندىقتان, ستۋدەنتتەرگە تاجىريبەدەن ءوتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان. العاشقى تاعىلىمدامام مەملەكەتتىك قىزمەتپەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشىسى بيزنەس, ماركەتينگ سالاسىندا بولدى. ەكەۋى ەكى ءتۇرلى باعىتتا جۇ­مىس ىستەيتىن, ماقساتى دا, مىندەتى دە باس­قا ۇيىمدار. بۇل ماعان ءوزىمدى تانۋعا, قاي سالادا يكەمدى ەكەنىمدى تۇسىنۋگە جول اشتى. تۇر­كيالىق كورپوراتسيانىڭ ماركەتينگ بولى­مىندە جۇمىس ىستەدىم. قۇرىلىمنىڭ 10 شاقتى عيماراتى بار, وتە ۇلكەن. ورىسشا بىلگەندىكتەن مەن رەسەيلىك نارىقتى زەرتتەۋگە اتسالىستىم.

– تاعىلىمداما مۇمكىندىگىن ۇسىناتىن قۇرى­لىمداردى قالاي تابۋعا بولادى؟

– نەگىزىنەن, بۇل دا وڭاي ەمەس. ارنايى تەگىن سايتتارعا كىرىپ, ءاربىر جۇمىس بەرۋشىگە جەكە حات جازاسىز. الايدا تىڭعىلىقتى ىز­دەنىس مىندەتتى تۇردە ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. مەن سوڭعى جۇمىسىمدى تاپقانشا 20-30 كوم­پانياعا حات جازدىم. ولاردىڭ بە­سەۋى­نەن قابىلدانعانىم تۋرالى جاۋاپ كەل­دى. ولاردىڭ ىشىندە وزىمە ىڭعايلىسىن, ۇناي­تىنىن تاڭدادىم. نەعۇرلىم كوپ حات جاز­ساڭىز, ۇسىنىستىڭ دا سانى سوعۇرلىم كوپ بولۋى مۇمكىن. سايكەسىنشە, تاڭداۋ قۇقىعى دا بولادى.

جالپى, كوپ ۋنيۆەرسيتەت Erasmus اتتى حا­لىق­ارالىق باعدارلامامەن سەرىكتەس. اتالعان باع­دارلاما ستۋدەنتتەرگە شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقۋعا, تۇلەكتەرگە وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن 1 جىل تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جاس مامان تاعىلىمداما ارقىلى ۇلكەن كومپانيالار­دا ءوزىن كورسەتىپ ءارى قاراي جۇمىسقا قالا الادى. باع­دارلاما شاكىرتاقى جايىن دا قاراستىرعان. كومپانيا جۇمىس اقىسىن تولەسە دە, 2-3 اي بويى 600 ەۋرو كولەمىندە شاكىرتاقى الاسىز. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, جۇمىس بەرۋشىنى ۇمىتكەردىڭ ءوزى تابادى.

– ەۋروپالىق كومپانيادا تاعىلىم­دامادان وتكە­نىڭىزدەن حاباردارمىز. ول جاقتا قانداي قىز­مەت اتقاردىڭىز؟

– ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاپ, ديپلومىمدى قو­لىما العان سوڭ ەۋروپالىق كومپانيالاردا باعىمدى سىناپ كورمەك بولدىم. ال ەۋروپا ەلدەرىندە ءوز ماماندىعىڭ بويىنشا بىردەن جۇمىس تابۋ قيىن. سوندىقتان توتە جولىن ىزدەدىم. ءتۇرلى كومپانياعا حات جازىپ, ۇسىنىستار اراسىنان IT مەن اينالىساتىن نيدەرلاندىق ستارتاپ كومپانياسىنا توقتالدىم. ول جەردە دە نارىقتى تالداۋمەن اينالىستىم.

كومپانيا ماعان اي سايىن 800 ەۋرو جالاقى تولەدى. جۇمىسقا قاتىنايتىن ۆەلو­سي­پەد ساتىپ الىپ بەردى. نيدەرلاندقا كەلە­تىن قۇجاتتاردىڭ بارلىعى, ۆيزا شى­عى­نىن كوتەردى. العاشقى كۇندەرى كەش­كى اس ۇيىمداستىراتىن. ودان باسقا ءتۇر­لى الەۋمەتتىك جوبالار وتكىزەتىن. تاعىلىمدامالار جوعارىدا ايتىلعان باعدار­لاما شاكىرتاقىسىنان بولەك 400-800 ەۋرو كولەمىندە ايلىق تولەيدى.

– تاعىلىمدامالاردان نەنى ۇيرەن­دىڭىز؟ بىردەن جۇمىسقا كىرمەي, تاجىريبە جي­ناۋدىڭ  قانداي پايداسى بار؟

– قازىرگى زاماندا تاعىلىمداما جاقسى شەشىم. بۇل كەزەڭ جاس ماماننىڭ ءوزىنىڭ قابىلەتىن  تانۋعا, ويىن قالىپتاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. بىزدە وقۋ ورنىن بىتىرگەن ادام بىردەن جۇمىسقا تۇرۋ كەرەك دە­گەن وي قالىپتاسقان. ال قازىرگى ەڭبەك نارىعىندا كە­رىسىنشە ەكسپەريمەنتتەر جاقسى ناتيجەگە باستاۋ بولا­دى. قايتا مۇنداي مۇمكىندىك باردا بالاما مۇم­كىندىكتەردى پايدالانعان دۇ­رىس. باعدارلاما شەڭ­بەرىندە ۆيزا, جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات الۋ وڭاي. ءارتۇرلى ەلدەردەگى جۇمىس ءوتىلى ءسىزدىڭ ءبىلىمىڭىزدى تەرەڭ­دەتىپ, تانىمىڭىزدى كەڭەيتە تۇسەدى. ءبىر ماسە­لەگە ءتۇرلى پريز­مادان قاراۋدى ۇيرەنەسىز.

البەتتە, جۇمىستى ءجيى اۋىستىرۋ – تۇ­راق­سىز­دىقتىڭ بەلگىسى. دەگەنمەن, وقۋ بىتىر­گەن جاس مامان بۇعان «قاي سالادا جۇمىس ىستە­گىم كەلەدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تاباتىن كەزەڭ دەپ قاراعانى ءجون. مەملەكەتتىك سەكت­وردى, حالىقارالىق كومپانيالاردى, قو­عامدىق قورلاردى دا قاراستىرۋ كەرەك. مەن حالىقارالىق كومپانيالاردا جاقسى جۇمىس ىستەي الاتىنىمدى, كورپوراتيۆتى اتموسفەرادا پايدام كوبىرەك  تيەتىنىن ءتۇسىندىم. 

جۇمىس بەرۋشى رەتىندە ويلايتىن بول­ساق, ال­دىڭىزعا بىرنەشە ادام كەلگەندە ەۋروپالىق جۇمىس تا­جىريبەسى بار ۇمىتكەردىڭ قىزىقتىرارى ءسوزسىز. ول جاڭا يدەيالارمەن, مۇلدەم قولدانىلماعان ادىستەرمەن كەلۋى مۇمكىن. بۇرىن-سوڭدى جۇمىس ىستەمەسەم دە, تاعى­لىمدامالاردىڭ ارقاسىندا جاقسى تاجى­ريبە جيناقتادىم. جاقىندا قازاقستانداعى ءىرى شەتەلدىك كومپانياعا جۇمىسقا ورنالاستىم.

باسقا ەلدەگى بيزنەس جۇرگىزۋ ءداستۇرىن ۇي­رەندىم. ودان بولەك كورپوراتيۆتىك مادەنيەتتى ءتۇسىندىم. ءار ەلدىڭ سالتى باسقا بولعان سوڭ,  شەتەلدەگى قىزمەت­كەرلەردىڭ ءوزارا قاتىناسى دا بىزدەن باسقا بولاتىنى انىق. نيدەرلاندىق كومپانيالاردىڭ كوبىندە يەرارحيا جوق. باسشىلىق قىزمەتكەرمەن ءبىر دەڭگەيدە قارىم-قاتىناس تۇزەيدى.

جۇمىسقا تەوريادان بولەك ادامدارمەن قا­رىم-قاتىناس قۇرۋ, بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ سياقتى ما­شىق­تاردىڭ دا قاجەت ەكەنىنە كوزىم جەتتى. مۇنى ۋني­ۆەرسيتەتتەگى تەوريالىق ساباقتاردا ۇيرەتە بەرمەيدى. ادامداردىڭ الدىندا سويلەۋدىڭ دە قاجەتتىلىگىن ءتۇسى­نىپ, بىلىكتىلىگىمدى ارتتىرا ءتۇستىم.

– تاعىلىمدامادان وتەمىن دەۋشىلەرگە قويى­لاتىن باستى تالاپ قانداي؟

– ۇمىتكەرگە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ – ءتىل. شە­تەل­دە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن دە, وقۋ ءۇشىن دە قاجەتى – ءتىل ءبىلۋ. ءار كومپانيانىڭ ءوز تالابى بولادى عوي. بىراق ءوز ماماندىعىڭىزعا قاتىستى ۇسىنىستاردى تاۋىپ, ءتىل بىلەتىنىڭىزدى, جۇمىسقا ىنتاڭىزدى كورسەتسەڭىز جەتەدى.  مەن سوڭعى كومپانياعا بىرنەشە ءتىل بىلەتىنىمدى ايتىپ, ولارعا نارىققا تالداۋ جاساي الاتىنىمدى كورسەتتىم. ياعني مەن ءبىر ءوزىم قازاقستان, رەسەي, تۇركيا نارىعىن زەرتتەي الاتىن مامان ەكەنىمدى دالەلدەدىم. سايكەسىنشە, ءۇش ەلدىڭ نارىعى تۋرالى اقپارات بەردىم.

– نيدەرلاند حالقىنان نە ۇيرەندىڭىز؟

– نيدەرلاندىقتار قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەۋ كەرەك دەگەن پرينتسيپپەن ءومىر سۇرەدى. مەن دە ەكولوگيا تۋرالى تەرەڭىرەك ويلانا باستادىم, كوزقاراسىم وزگەردى. ماسەلەن, قوقىس سۇرىپتاۋدى ادەتكە اينالدىردىم, ۆەلوسيپەدپەن جۇرۋگە كوشتىم. كاسىبيلىكتەن بولەك, ادامي قاسيەتتەرىم دە جاقسى جاعىنا وزگەردى دەپ سەنەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

 سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

«Egemen Qazaqstan»