بيۋدجەت قاراجاتىن وڭدى-سولدى جۇمساي بەرۋگە بولا ما؟ «قازانشىنىڭ ەركى بار...» دەگەندەي, قاراجاتتىڭ قۇلاعىن ۇستاعاندار ونى ساۋىن سيىرداي كورەتىن سەكىلدى. مۇنداي كوزقاراس اسىرەسە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا ءجيى كەزدەسەدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى قانات قوجاحمەتوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, 2018-2019 جىلدارى جەمقورلىق قىلمىسقا قاتىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 25, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 68 دەرەك تىركەلگەن. جۇرگىزىلگەن قىلمىستىق ءىس شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە وعان باعىنىشتى مەكەمەلەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى تەرگەۋدە زاڭ تالاپتارىن بۇزۋدىڭ كوپتەگەن ورەسكەل فاكتىسى انىقتالعان.
– ماسەلەن, وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىقتىڭ باسشىسى ءوزى باسقاراتىن كاسىپورىن مەن «كازگيۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اق اراسىندا «Mini Master of Business Administration (MBA)» باعدارلاماسى بويىنشا «اكىمشىلىك ىستەر ماگيسترى» ماماندىعىنا ءوزىنىڭ وقۋى ءۇشىن 1 800 000 تەڭگەگە كەلىسىمشارت جاساسقان. الايدا ول وقۋ شىعىنى ءۇشىن دەمەۋشىلىك, قايىرىمدىلىق كومەكتەر ەسەبىنەن اۋدارىلعان قارجىنى تالان-تاراجعا سالۋ جولىمەن يەمدەنگەن. سونداي-اق ول قىزمەتكەرلەرىنە سىياقى, ىنتالاندىرۋ سىيلىعى جانە اقىلى قىزمەتتەر جاساعانى ءۇشىن قوسىمشا اقى رەتىندە بارلىعى 6 978 000 تەڭگەنى نەگىزسىز ارتىق اۋدارىپ, اراداعى ءبىر قىزمەتكەرىنە تاپسىرما بەرۋ ارقىلى قايتا جيناپ العان, – دەدى قانات قوجاحمەتوۆ.
ونىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, نەونتولوگيا دارىگەرىنىڭ پورتۋگاليا رەسپۋبليكاسىندا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاجىريبە الماسۋعا بارۋى ءۇشىن 1 490 000 تەڭگە قارجىلىق كومەك بولىنگەن. الايدا نەونتولوگيا دارىگەرىن ىسساپارعا جولداماي, ونىڭ ورنىنا ءوزى شەت مەملەكەتكە نەگىزسىز بارعان.
– وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىق باسشىسىنىڭ لاۋازىمىنا كونكۋرسقا قاتىسقان كەزدە ەكس-باسشىسىنىڭ ەڭبەك ءوتىلى 4 جىل 10 اي 24 كۇن بولعان. الايدا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ باسقارۋ لاۋازىمىنداعى ەڭبەك ءوتىلى 5 جىلدان كەم بولماۋى قاجەت ەدى. بۇل لاۋازىمعا ديرەكتوردى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى نەگىزسىز ۇسىنعان, – دەدى قانات قوجاحمەتوۆ. – ال ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى بيۋدجەتكە كەلتىرىلگەن 110 ملن تەڭگە شىعىننىڭ 58 ملن 512 مىڭ تەڭگەسىن وتەدى. سوت ۇكىمىمەن مەملەكەت پايداسىنا قۇنى 11 ملن تەڭگە تۇراتىن «Toyota Land Cruser Prado» اۆتوكولىگى مەن 2,5 ملن تەڭگەگە باعالانعان «Hyundai Super Aero» شاعىن اۆتوبۋسى, سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەسەپشوتىندا ساقتالعان 4 ملن تەڭگە قايتارىلدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىنا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ تاجىريبەسىن ەنگىزدى. مونيتورينگ كونكۋرس جاريالانعان ساتتەن باستاپ جۇرگىزىلەدى. بۇل مەملەكەتكە زيان كەلتىرگەنگە دەيىن, العاشقى ساتىدا بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ءتيىمسىز پايدالانۋدىڭ ىقتيمال بەلگىلەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ويتكەنى سوڭعى كەزدە بيۋدجەتتىك سەكتور شىعىستارىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسىنە 18 مىڭنان استام تاپسىرىس بەرۋشى مەن 80 مىڭنان استام ءونىم بەرۋشى تارتىلدى. دەمەك مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كولەمىنىڭ جىل سايىنعى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. ماسەلەن, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا, بيۋدجەت بۇل سالاعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى 3 ەسەگە, ياعني 1,4 تريلليوننان 5,8 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىردى. قازىر بۇل سوما 6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. مۇنى ەلدىڭ بارلىق شىعىندارىنىڭ جارتىسى (12 ترلن تەڭگە) دەۋگە بولادى.
ال كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور جۇيەسىندە بۇل سوما بىرنەشە ەسە كوپ. دەمەك بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ مۇنداي اينالىمى تيىسىنشە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جوعارى تاۋەكەلىن تۋىنداتادى. بۇعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت تىركەيتىن ءاربىر التىنشى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسىنىڭ (1706-نىڭ 305-ءى) مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا جاسالاتىنى انىقتالعانى دالەل بولا الادى. مۇنداي دەرەكتەر بويىنشا شىعىن كولەمى 2,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
مامانداردىڭ ساراپتاۋىنشا, قىلمىستىق سحەمالارمەن ناقتى جەتكىزۋشىلەردىڭ مۇددەسىن قولداۋ, تەحنيكالىق سپەتسيفيكاتسياسى بار ايلا-شارعى جاساپ, جالعان اكتىلەرگە قول قويۋ بۇرىنعىسىنشا قالىپ وتىر. وسى سالادا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتاۋ جانە جويۋ ماقساتىندا اگەنتتىكتىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جوسپارلارىنا تالداۋ جاساپ كەلەدى. مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار, سونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستار ەنگىزەدى. ال مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا ءبىر تاۋاردى ءارتۇرلى مەكەمەلەر جوعارى باعامەن جاريالاعانى انىقتالدى. جوعارى باعا جۇرت كوپ ەلەي بەرمەيتىن تاۋارلارعا قويىلىپتى.
– ماسەلەن, اتىراۋ وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنا قاراستى «ماقات مۇناي جانە گاز تەحنولوگيالىق كوللەدجى» مم 1 ليتر ايراندى 450 تەڭگەگە باعالاپ, جالپى سوماسى 38 000 تەڭگەنى ارتىق جۇمساپتى. ال مايلىلىعى 1-3% ءسۇت ءونىمىنىڭ 1 ءليترىن 350 تەڭگەدەن ساتىپ الۋعا 98 000 تەڭگەگە جوعارى باعا بەلگىلەگەن. وسىنداي جوعارى باعامەن ساتىپ الۋ فاكتىلەرى شاي (1 كگ – 3500 تەڭگە) مەن كەپتىرىلگەن جەمىس-جيدەكتەردى (1 كگ – 1000 تەڭگە) ساتىپ الۋ كەزىندە دە بايقالدى.
سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسىم بولىگى ا4 فورماتتاعى اق قاعاز الادى. الايدا وعان جۇمسالاتىن سوما ءبىر دانا ءۇشىن 1800 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ونى مىنا دەرەكتەن اڭعارۋعا بولادى. قۇرمانعازى اۋدانىنداعى ورلى اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ اپپاراتى سونداي قاعازدى 1700 تەڭگەدەن السا, سۇيىندىك اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى جانە لاباي اۋىلدىق كلۋبى 1800 تەڭگەدەن 45 داناسىن 81 000 تەڭگەگە باعالاعان. قازىرگى تاڭدا نارىقتىق باعاعا سايكەس ا4 فورماتىنداعى اق قاعازدىڭ ءبىر داناسىنىڭ قۇنى – 1450 تەڭگە. ياعني جوعارىدا اتالعان مەكەمەلەرمەن تاۋار قۇنى 15 750 تەڭگەگە جوعارى شارىقتاعان. «تۇرمىستىق قىزمەت» مەكەمەسى ءبىر كارتريدجدى 80 000 تەڭگەگە ساتىپ العان. بۇل باعاعا ءبىر ەمەس, ەكى پرينتەر الۋعا بولادى. ويتكەنى كارتريدجدىڭ نارىقتاعى باعاسى 20 000 تەڭگەدەن اسپايدى, – دەپ اقپارات تاراتتى وبلىستىق دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
سونداي-اق دەپارتامەنت ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن دا قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. اسىرەسە بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىندا ساتىلاتىن 19 ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندەگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعالارى دا نازاردان تىس قالمايدى.
وسى ورايدا, تاعى دا دەرەككە جۇگىنەر بولساق, اتىراۋ وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر مايلىلىعى 1-3% ءسۇت ءونىمىنىڭ 1 ءليترىن 250 تەڭگەدەن ساتىپ العان. الايدا ونىڭ نارىقتىق باعاسى – 215 تەڭگە. دەمەك اتالعان مەكەمەمەن ءسۇت ءونىمىن ساتىپ الۋ 1 112 000 تەڭگەگە جوعارى باعالانىپ وتىر.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ №666 جانە №1027 بۇيرىقتارىنا سايكەس بالا ەمىزەتىن انالاردىڭ اۋرۋى بولۋىنا بايلانىستى بالانى بەيىمدەلگەن ءسۇت قوسپاسىمەن جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى قامتاماسىز ەتەدى. بىراق بۇل قوسپالاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندە دە جوعارى باعا قويىلاتىنى انىقتالىپتى. ماسەلەن, №1 اتىراۋ قالالىق ەمحاناسى وسىنداي 1 دانا قوسپانى 2679 تەڭگەگە ساتىپ الۋعا ۇيعارىم جاساپتى. دەپارتامەنت ۇسىنعان دەرەككە قاراعاندا, نارىقتىق باعاعا سايكەس مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ حابارلاندىرۋىنداعى قوسپالاردىڭ سوماسى 2000 تەڭگەدەن اسپايدى. ياعني بۇل تاۋاردى ساتىپ الۋ جيىنتىعى 1 323 212 تەڭگەگە جوعارى باعالانعانىن اڭعارتادى.
ارينە, بۇل ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك سەكىلدى كورىنەتىن شىعار. بىراق تيىننان تەڭگە قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ استارىندا بيۋدجەت قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالۋ فاكتىسى جاتىر. وسىنى ەسكەرگەن دەپارتامەنت مونيتورينگ جۇرگىزىپ, وسىنداي دەرەكتەردى جاريا ەتتى. مونيتورينگ ناتيجەسىندە ءساۋىر ايىندا تاۋارلاردى ساتىپ الۋ بويىنشا ناقتى ۇنەمدەۋ 2 662 712 تەڭگەنى قۇرادى. ال بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا 14 347 094 تەڭگە ۇنەمدەلىپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسى