مۇگۇلسىم تەزەك تەرۋگە جينالدى. جينالعانى نەسى دەپ جيىرىلا قالعان بولارسىز. ونىڭ بۇل ىسكە ءبىرجولا بەت الۋىنىڭ استارىندا اياۋسىز تاعدىر, الماعايىپ زامان, الاساپىران زۇلمات, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلىق ۇلىس قازاقتىڭ تۇتاس تراگەدياسى جاتقانىن سول كەزدە ەشكىم بىلگەن جوق. ونىڭ سول كەزدە ارقاسىنان الا قاپتىڭ ىشىندە قاز مويىن قىزىل دومبىرا جاتقانىن دا ەشكىم اڭعارمادى.
ونىڭ سول كەزدە زاپىرانعا تولى زارلى كەۋدەسىندە الابۇعاداي اۋناپ تۇسكەن زامانا سۇرقى, كەلمەسكە كەتكەن كەشەگى مامىراجاي ۋاقىت كەرۋەنى قاندى سازعا اينالىپ, شەمەنگە ورانعان شەرلى شەجىرە ون ساۋساقتان توعىز پەرنەگە كۇي بولىپ توگىلەرىن دە ەشكىم اڭدامادى.
ارعى اتالارى مىڭدى ايداعان مۇگۇلسىمنىڭ الا قاپتى ارقاسىنا سالۋى شىنىمەن كورگەن كوزگە وعاش, ءتىپتى تۇرپايى ەدى. قولىنا تەزەك ۇستاماق تۇگىلى, ساۋساعىنا قاپ ءىلىپ كورمەگەن قاراكوك تۇقىمدى بۇل پۇشايمان كۇيگە سالعان سالقىندى سەزىپ تە وتىرسىز.
اناداي جەردە بيلىكتىڭ جاندايشاپ ءبىر شابارمانى تەزەك تەرۋگە شىققان مۇگۇلسىمدى كەكەتە كەلەكە قىلىپ تۇر. «كەكىرىك اتقان كەشەگى زاماندارىڭ كەلمەسكە كەتتى! تەزەك تەرىپ, كەدەيمەن تەڭ بولدىڭدار!» دەپ قارقىلدادى كەڭەس سولداتى.
مۇگۇلسىم ونىڭ داراقى, توپاس, توعىشار كۇلكىسىن قۇلاعىنا دا ىلمەدى. كەۋدەسىن كەرنەگەن جاڭا سارىن الاسۇرتىپ بارادى. اناۋ قىزىل شوقىنى تەزىرەك اسىپ, قاراسىن تەزىرەك باتىرعىسى كەلىپ اسىعادى. كۇي مەڭدەگەن قوڭىراۋلى ساراي قوڭىر جازىقتى بەتكە الدى. جانىن جارىپ شىعار تىلسىم دىبىستى ىڭىلداپ اتتايدى. قايتكەن كۇندە ىرعاعى مۇڭدى, قاعىسى تاعدىرلى بۇل اۋەن ىشىنە ءتۇسىپ كەتپەۋى كەرەك. ولاي بولعان جاعدايدا ونەر ءوز يەسىن ءوزى الىپ جىعادى.
* * *
ارقادا شەرتپە كۇيدىڭ شەشەنى اتانعان اققىز احمەتقىزى دەگەن ونەرپازىڭىز وسى – مۇگۇلسىم. ءيا, زامانىندا كەلە-كەلە تۇيەسى كەڭ ساحاراعا سىيماعان, ارقانىڭ قوينى-قونىشىن ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى جايلاعان, وتار-وتار قويى ويدىڭ-قىردىڭ ءسانىن كىرگىزگەن اتاقتى احمەت بولىستىڭ كەنجە قىزى مۇگۇلسىم! ەرەكشەلەپ قويعان ەسىمىن ەل تىك ايتۋعا باتپاي, ەركەلەتىپ اققىز اتاعان كۇيشى مۇگۇلسىم, ونەرپاز مۇگۇلسىم, بەكزات مۇگۇلسىم!
احمەت بايىڭىز بولسا, اقسەلەۋ اعالار ايتقانداي ءارى بولىس, ءارى باي, ون مىڭ اق قوي, ون سوقىر بىتكەن وردالى كىسى بولىپتى. ون مىڭ اق قوي دەپ وتىرعانى – ول كەزدە قارا قويدى ەسەپكە الماي سانايدى ەكەن. وسىنشاما داۋلەت, قيساپسىز بايلىقتىڭ يەسى سول احمەتتىڭ كەنجەكەيى و زاماندا بۇ زامان اققىز تەزەك تەرۋگە شىعادى دەپ كىم ويلايدى؟
قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر ناۋبەت, باي-شونجارلاردى قۋعىنداعان كامپەسكە ارقادا ۇزاق جالعاستى. سال-سەرىلەر جاپپاي اتىلىپ, اسىلىپ, قاسىرەتتى اندەر مەن تاعدىرلى كۇيلەر «جازاعا» تارتىلىپ جاتتى. ارقا دالاسىندا شەرتپە كۇيدىڭ تۇتاس مەكتەبى تالقاندالدى. تەمىر جۇيە تاتتىمبەت سالعان سارا جولدى تەگىس جويدى. دومبىرالار وتقا جاعىلىپ, داۋلەسكەر كۇيشىلەر وققا ءىلىندى...
اققىز كۇيشىنى دە وسى شاپقىن قىرىنا الدى. اكەسى قامالىپ, قوس اعاسى قاتار ايدالىپ كەتكەن زارلى اققىزعا سول كەزەڭدە ىشتەگى زارىن قوس ىشەككە ۇزاتۋدان باسقا امال قالماعان ەدى. ونىڭ ءوزىن تىعىلىپ, جاپان دالادا جالعىز تارقاتسا تارقاتتى, تارقاتپاسا بويىن مەڭدەگەن قايعىلى قاعىس جانىن جەگىدەي جەپ ميىندا ماڭگى ىزىڭداعانى ىزىڭداعان!..
شەرى ىشىنە شيىرلانعان اققىز قولىنا الا قاپ الىپ اۋلاققا شىعىپ بارا جاتقانى وسى گاپ.
اققىزدىڭ الا قانارى ىشىندە اۋناعان سونداعى اسىل مۇرالارىنىڭ ءبىرى — «قايران ەلىم» كۇيى ەكەن. كۇيىكتەن تۋعان كۇيدىڭ تابيعاتى اتى ايتىپ تۇرعانداي قايمىققان جۇرتتىڭ قاپىدا كەتكەن ەسىل رۋحىن باياندايدى. جاراسىن كۇيمەن ەمدەپ, نالاسىن سالقار ساحاراعا توككەن اققىز كۇيشىنىڭ ارتىندا ونشاقتى كۇيى, ءتورت-بەس ءانى عانا قالىپتى. تابيعي دارىن يەسىن تار بۇعاۋدا تۇساۋلاماسا نەبىر عاجاپ شىعارمالار بۇگىننەن بولاشاققا اماناتقا ارتىعىمەن قالماس پا ەدى!..
ءجا, «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن تاۋبەشىل حالىقپىز عوي. قازاقتىڭ قاراعايلى قارا دومبىراسى اماندا, ونى تورىنە ءىلىپ, قوس ىشەگىنە قولىن سوزار قازاق اماندا اققىز اماناتى كەلمەسكە كەتپەس. تەك, وسى اققىزداي اسا دارىن يەلەرىن تۋدىرعان تەكتى توپىراق, توقىراۋىنداي تۇنىق سۋدىڭ قاسيەتىن جاس ۇرپاققا دۇرىس ناسيحاتتاي بىلگەنىمىز دۇرىس.
ناسيحات دەگەن سول شىعار, زامانىندا وسى ءسىز وقىپ وتىرعان باس باسىلىمنىڭ قارا شاڭىراعىنا اققىز اپا كوزى تىرىسىندە كىرىپ شىعىپتى. ءوزى قايدان كەلسىن, ونىڭ ولمەس ونەرىن جۇرتقا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» قىزمەتكەرى اقسەلەۋ سەيدىمبەك كۇيشىنى الماتىعا ارنايى شاقىرىپ, گازەتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, ونەر ادامدارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەزدەسۋ وتكىزىلىپتى. اققىز اپا جايلى العاشقى ماقالالاردىڭ ءبىرىن قازاق ونەرىنىڭ قىزعىش قۇسىنداي بولعان جارقىن شاكارىم جازسا, كەيىننەن كەشەندى زەرتتەۋدى جانعالي ءجۇزباي باستاعان جاڭا بۋىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل يگى ءىس ءارى قاراي دا جالعاسىن تابا بەرگەنى ءجون. اققىز احمەتقىزىنىڭ قولىنىڭ تابى قالعان قوڭىر دومبىرانىڭ بۇگىندە حالىق قالاۋلىسى نۇرلان دۋلاتبەكوۆتىڭ قولىندا ەكەنىن دە ايتا كەتۋىمىزگە بولادى. ءاشىمتاي, ماناربەك, اققىز, ماعاۋيا سىندى توقىراۋىن مەكتەبىنىڭ بىرەگەي تۇلەكتەرىن ەل كولەمىندە, ونىڭ ىشىندە قاراعاندىداعى ونەر سىنىپتارىندا كەڭ ناسيحاتتاعانىمىز دۇرىس. كوشەلەرگە اياۋلى ەسىمدەرىن بەرىپ, بولاشاق جاستاردىڭ بويىنداعى ونەرگە, ۇلتقا دەگەن ماحابباتىن وياتۋدىڭ ول دا ءبىر وڭتايلى جولى دەر ەدىك.
الا قاپتا تۋعان كۇيدىڭ اتى دا «قايران ەلىم» دەپ قايىرىلىپتى. ەندەشە, سول اققىزدار اڭساپ كەتكەن ازاتتىق, قايران ەل دەپ كەتكەن قايراتكەر ونەر يەلەرىن لايىقتى تۇعىرلارىنا قوندىرۋ ءبىزدىڭ بۇگىنگى بۇلجىماس پارىزىمىز بولسا كەرەك.