عاريفوللا انەس: ارىستارىمىزدىڭ سۇيەگىن قورلامايىق!

– عاريفوللا اعا, الاش قايرات­كەر­لەرىنىڭ مۇراسىن زەردەلەۋدى مۇ­رات تۇتقان «ارىس» جانە «ادىلەت» قو­­عام­دىق قورىنىڭ جۇمىسى بۇگىندە سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋ­زە­يىن­دەگى جۇ­مىستارمەن استاسىپ جا­تىر. وسى وراي­دا جاڭالىقتاعى قو­رىم­نان تا­بىل­عان رەپرەسسيا سالدا­رىن زەرت­تەۋ­دەگى جۇمىستار قالاي جۇزە­گە اسۋدا؟

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى قۇندى جادىگەرلەردى ساقتايتىن ورىن عانا ەمەس, وسى باعىتتا ىرگەلى جۇ­مىس­تار جۇرگىزەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­­لىعى دەسەم, ارتىق بولماس. مۋزەي اشى­لعان ۋاقىتتان بەرگى ارالىقتا تاع­دى­رى بەيمالىم بولىپ كەلگەن كوپتەگەن بوز­داعىمىزدىڭ ەسىمدەرى انىقتالدى. جاڭا­لىق قورىمىنان تابىلعان 4 مىڭنان استام قۇرباننىڭ ەسىمى مۋزەيدىڭ ءبىر بول­مەسىندە گرانيتتى قابىرعاعا قا­شال­دى. جاڭالىق جايى – كىم-كىمنىڭ دە جۇرەگىن اۋىرتار, قازاقتىڭ قارا تاڭ­بالى, قارالى تاريحىنىڭ باستى بەتتەرىنىڭ ءبىرى عوي. 1995 جىلدارى الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنا قاراستى جاڭالىق پەن ىلەنىڭ ءالي اۋىل­دا­رىنىڭ شەكاراسىنداعى بوس جاتقان جەر­لەردەن الماتىلىقتارعا ساياجاي ءۇشىن دەپ تەلىمدەر ءبولىنىپ بەرىلگەن. بىراق ول جەرلەردى يگەرۋدەن ساياجاي يە­لە­رى تۇگەلدەي باس تارتادى. ويتكەنى تو­پى­راقتى اۋدارسا, ادام سۇيەگى شىعادى. انا جەردەن دە ادامنىڭ باس سۇيەگى, مىنا جەردەن دە ادامنىڭ باس سۇيەگى... ءارى باس سۇيەكتەردىڭ ءبارىنىڭ شۇيدەسى تەسىك, اتىلعان وقتىڭ ءىزى بار. 2018 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا جاڭالىق اۋىلىنداعى راحيموۆ كوشەسى, 1-ءشى ۇيدەن قۇبىر ارناسىن قازعان كەزدە كوپتەگەن ادام سۇيەگى تابىلعانى بەلگىلى. وسى ورايدا الماتى وبلىسى تالعار ءىىب قىزمەتكەرلەرى قىل­مىس­تىق ءىس قوزعاپ, سۇيەكتەردى سوت-ساراپ­تا­ما ينستيتۋتىنا تاپسىردى. جارتى جىل تەكسەرىستەن كەيىنگى ساراپتاما اكتىسى بۇگىندە مۋزەيىمىزدە ساق­تاۋ­لى تۇر. شامامەن 3ح3 مەتر بولاتىن قازان­شۇڭقىردان (مۇمكىن بەيباقتاردىڭ وز­دەرىنە قازدىرعان بولار) 163 ادامنىڭ سۇيەگى تابىلعان. ساراپتاما ناتي­جە­سى­نە سايكەس ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى ءوز قانداستارىمىز, بەسەۋى ايەل ەكەنى انىق­تالدى. ول مۇردە قالدىقتارى وتكەن جىلى ازا كۇنى قارساڭىندا جەر قوينىنا تاپ­سىرىلدى. شىرىمەي, ساقتالعان زاتتارى (گيلزا-وقتار, كوزاينەك, تيىندار, مۇش­تەك, اياقكيىم قالدىقتارى) مۋزەيگە ەكس­پونات رەتىندە قويىلدى. وسىلايشا جا­ڭالىقتا ءبىر ساتتە 163 ادامدى قويشا ءتىزىپ اتسا, بۇنداي جاعداي سان مارتە قاي­تا­لانبادى دەپ كىم ايتا الادى؟.. وسىعان قا­راپ قۇرباندار سانىن شامالاي بەرۋگە بولادى.

– جاڭالىقتاعى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارى مۋزەيىن تاريحي, ما­دە­ني, اعارتۋشىلىق باعىتتاعى مەكە­مە دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماسەلەسى ءجيى اي­تىلىپ ءجۇر. وسى باعىتتا قانداي جۇ­مىستار جولعا قويىلعان؟

– بۇل ماڭدا 2002 جىلى ەسكەرتكىش ورنا­تىلىپ, وعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلبا­سىنىڭ ءوزى قاتىسقانى بەلگىلى. «ادىلەت» قوعامى سان جىلدان بەرى بي­لىك­كە ءوتىنىش جاساۋىنىڭ ناتيجەسىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا وراي الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆتىڭ باس­تاماسىمەن جاڭالىقتاعى مەموريالدى كەشەندى اباتتاندىرىپ, مۋزەي سالۋ ءىسىن قولعا الدى. وسى ورايدا وبلىس اكى­مى­نىڭ ساۋاپتى باستاماسىن جەرىنە جەت­كىزىپ, مۋزەيدىڭ قازىعىن قاعىپ, ىرگە­سىن كوتەرۋگە اتسالىسقان ازامات اقان ءاب­دۋا­ليدىڭ ەڭبەگى زور. وسىلايشا 2019 جىلدىڭ ناۋرىزىندا اشىلۋى جوس­پار­لانعان مۋزەيدىڭ قۇرىلىسى 2018 جىل­دىڭ كۇزىندە اياقتالىپ, تاۋەلسىزدىك كۇنى اشىلدى. بۇل سارى كۇزدەن قارلى قىس ارالىعىندا 2-3 اي ىشىندەگى جانتالاسقان شى­عارماشىلىق جۇمىستىڭ جەمىسى بولاتىن. مۋزەي سالاسىنىڭ شەبەرى ءشامىل قوجاحانوۆتىڭ تۇجىرىمداماسىمەن, م.تىنىشباەۆ اتىنداعى الماتى وبلىس­تىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشى­لا­رى ر.ايازباەۆا, ك.يسابەكوۆانىڭ قا­جىر­لى ەڭبەگى ارقىلى از-كەم ۋا­قىتتا زاماناۋي جاڭا مۋزەي دۇنيەگە كەلدى. ارينە, ايتۋعا وڭاي. ەلىمىزدەگى ءاربىر مۋزەيدى التىن ادامنىڭ التىن القاسىنىڭ ءبىر ۇشىعى, رۋحاني تاسپيعىمىزدىڭ ءبىر-ءبىر تاسى دەپ باعا­لاساق-ءدۇر. سونداي-اق «ادىلەت» قوعا­مى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەيبىت قويشىباەۆ, قوعامنىڭ اتقا­رۋ­شى ديرەكتورى ساۋلە حودجيكوۆا مۋ­زەي­دىڭ بەزەندىرىلۋىنە, تاقىرىپتىق-ەكس­پو­زي­تسيال­ىق تۇرلەنۋىنە قوماقتى ۇلەس قوستى. ال وسى ماڭداعى 17 گا جەر بولاشاقتا مەمو­ريال­دى كەشەن تۇرعىزۋ ءۇشىن ارنايى اكتىمەن 1996 جىلى قازاقستاننىڭ تاريحي-اعارتۋ «ادىلەت» قوعامىنىڭ مەنشىگىنە بەرىلدى.

– جاڭالىقتا مۇردەحانالاردى اشىپ, جەرلەۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى قا­لاي جۇرگىزىلەدى؟

– مەنىڭ سوڭعى ەكى-ءۇش جىلىم وسى ايماقتا, مۋزەيدە ءوتىپ كەلەدى. ءالى دە اۋىل اۋماعىندا ادام سۇيەكتەرى جاتقانى بەلگىلى. بۇل ماڭعا قونىستانعاندار تاپقان سۇيەكتەردى قۇران وقىپ, ادام اياعى باس­پايتىن جەرگە كومگەن. اۋىلدا ەشكىم تۇرماي, بوس قاڭىراپ تۇرعان «ارۋاقتى» ۇيلەر دە بار. ەڭ سوراقىسى – كەيبىر مۇردەلەر كۇرە جولدا, ادام اياعى مەن جۇيتكىگەن كولىكتەردىڭ استىندا تاپتالىپ جاتىر. الايدا كىمنىڭ سۇيەگى ەكەنى بەيمالىم. مۇمكىن ا.بايتۇرسىنوۆتىكى, ت.رىسقۇلوۆ, ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتىكى  بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. مەن وسى ورايدا باس كوتەرەر ەل ازاماتتارىنا, تىپتەن سول ماڭعا ءزاۋلىم-ءزاۋلىم تويحانا سالىپ جاتقان قالتالىلارعا «ادىلەت» قوعامىنا قار­جىلاي قولۇشىن سوزىڭىزدار دە­مەك­پىن. ارىستارىمىزدى اجالدان ساقتاي المادىق, ەڭ بول­ماسا سۇيەگىن قورلامايىق! نەبىر جاۋ­گەرشىلىك زا­ماندا نامىستى اتا-بابالا­رىم­ىز «جا­ۋىما سۇيەگىمدى قورلاتا كورمە» دەپ جاراتۋشىعا جالبارىنادى ەكەن. ەڭ بولماسا باس بارماعىن تۋعان توپى­راق­قا تابىستاۋدى اماناتتاعان. ويسىز, پارىقسىز تويلاردان كەيىنگى ويلاناتىن جايىمىزدىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك.

– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەر­لە­رى» جوباسى قولعا الىنعان تۇستا رەسپۋبليكالىق تىزىمگە ەڭ الدىمەن جا­ڭالىق مەموريالدى كەشەنىمەن قاتار, الماتىداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ دە ەنگەنى بەلگىلى. بۇگىندە اتال­عان مۋزەي جۇمىسىن جەتىلدىرۋدە قانداي جۇمىستار قولعا الىنۋدا؟

– وسى تۇستا اناۋ ءبىر جىلدارداعى وقيعالار ەسكە ءتۇسىپ وتىر. قايتا قۇرۋ جىل­­دارىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن زامان. امانقوس مەكتەپتەگى ەكەۋمىز قالادا جيىر­مادان استام عا­رىش­­كەر اتىندا كوشە بارىن انىقتاپ (گاگارين, بەرەگوۆوي كوشە­لەرى ءالى دە بار), «كوسموناۆتار» دەگەن كوشەنى ۇلت ۇستازى احاڭنىڭ اتىنا الۋ ءۇشىن ءبىراز جۇگىردىك. احاڭنىڭ قىزى شولپان اپاي وتباسىمەن سوناۋ 1930 جىلدارى, ۇمىتپاسام ناقتى مەكەنجايى كوسموناۆتار كوشەسىندەگى 60-شى ۇيدە تۇردى. رەۆوليۋتسياعا دەيىن بۇل عيمارات نيكولسك شىركەۋىنىڭ باس پوپىنا ارنالىپ اعاشتان قيىلىپ تۇر­عى­­زىلعان ەكەن. شولپان احمەتقىزى جۇ­بايى, قىزى ايمانمەن, جالپى وسى عيماراتتا سەگىز وتباسى قىسىلىپ-قىم­تى­رىلىپ ءومىر سۇرگەن. ءاسۇي ورتاق, دالىزدە كەروگاز. ايداۋدان كەلگەن احاڭ مەن بادريسا اپاي, قولدارىندا بالا سامۇرات بار, مۇندا تۇراقتاماسا دا اياداي ءبىر بولمەگە كەلىپ-كەتىپ جۇرگەنى بەلگىلى. بىزگە ءمالىمى, الماتى شارىندەگى احاڭدار وتباسى تۇرعان ۇيلەر: ءبىرى – قازىرگى اەروۆوكزال ورنىنداعى قوس قاباتتى قارتقوجانىڭ ءۇيى, ەكىنشىسى – قازىرگى تۋبەركۋلەز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اۋلاسىنداعى جاتاعان ءۇي – بۇگىندە بۇزىلىپ كەتكەن... قايتا قۇرۋ مەن ءتوتاليتاريزمنىڭ توڭىن جىبىتكەن جەلتوقساننىڭ ارقاسى شىعار, كوسموناۆتار كوشەسىنىڭ اتى وزگەردى. وسى كەزدەردە مەن «ارىس» قورىن قۇردىم. ءبىرىنشى شارۋامىز – جازۋشىلار وداعى­نىڭ كىرە بەرىسىندە ءالى كۇنگە دەيىن تۇر­عان رەپرەسسياعا ۇشىراعان قالام قاي­رات­كەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش-تاقتا بو­لاتىن. 1988 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نىڭ سوڭىندا عانا «اقتالعان» احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەتىن تۇستا ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, قاۋلى قابىلدادى. ورايى كەلىپ تۇرعان ساتتە جاڭاعى ءۇي تۇگەل بوساتىلىپ, مۋزەيگە اينالاتىن بولدى. ول كەزدەگى وقۋ, دەنساۋلىق جانە سپورت ءمي­نيسترى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ نۇس­قاۋىمەن «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىپ, «ارىس» قورى مۋزەيدى جابدىقتاپ شىقتى. سون­دا جەرتولەدەن ساراپتاما قورى­تىن­دىسى بويىنشا سوناۋ 1918-1919 جىلدارى ولتىرىلگەندىگى انىقتالعان ادام سۇيەگىنىڭ تابىلعانى ەستە. وسى كۇندەرى ا.بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيى مەن اۋلاعا قويىلعان ءمۇسىننىڭ اشىل­ۋى ءوتتى. قازاقستانداعى الاشتانۋ عى­­لى­­مىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, الدىنان داڭ­عىل جول اشىلدى. دەسەك تە مەنىڭ جۇ­رە­گىمدى اۋىرتاتىنى – شيرەك عاسىر­دان بەرى ا.بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ مەنشىكتىك ماسەلەسى شەشىلمەي, مەملەكەت قاراۋىنا الىنباۋى, ايتۋعا ۇيات داۋ-دا­ماي­دىڭ نىسانىنا اينالۋى.

– 2011 جىلى شىققان «ازالى كىتاپ. جاڭالىق. مارتيرولوگ» دەگەن ىر­گەلى ەڭبەكتەن «جاڭالىقتا 1937–1946 جىلدارى اتىلعان 4121 ادام جەرلەن­گەن...» دەگەن جانتۇر­شى­گەر­لىك دەرەكتەر كەزدەسەدى. الماتى ما­ڭىندا تاعى باسقا دا جەرلەۋ ورىندا­رى بار ما؟

– بۇل جەردە دە ءالى باسى ءبۇتىن شە­شىل­مەگەن ءتۇيىن كوپ. قازىرگى كەزدە «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ايتاتىن ما­سە­لە جەتكىلىكتى. اتىلعانداردىڭ سا­نى – رەسمي مالىمەت ءارى الماتى قا­لا­­سىنداعى بۇرىنعى نكۆد مەكەمە­سى­نىڭ جەرتولەسىندە «ۇلكەن تەررور» جىلدارى اتىلعاندار. وسى تۇستا, ولار بىرىنشىدەن, «جاڭالىققا جەرلەندى مە؟» دەگەنگە توقتالسام, سول «ۇلكەن تەرروردا» ءبىر كۇندە اتىلعان 19 ناركوم (ياعني ۇكىمەت مۇشەلەرى, مينيسترلەر) بورالداي ماڭىندا كومىلگەن دەپ ءجۇرمىز. سول جەرگە شاعىن ەسكەرتكىش تە ورناتىلعان. بىراق بۇل اڭگىمەنىڭ شىندىعىنا كىم كەپىل؟ ەكىنشىدەن, قالادان تىم قاشىق, 35-40 شاقىرىم جەرگە ول جىلدارى ولگەن ادامداردىڭ دەنەسىن جۇزدەپ جەتكىزۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ولاردىڭ دەنەسى نەگە جاڭالىققا جەتكىزىلدى؟ الدە سول جىلدارى جاڭالىق اۋماعى نكۆد ۆەدومستۆو­­­سىنا قاراستى بولدى ما (ماسەلەن, وق اتۋ, جاتتىعۋ پوليگونى, بولماسا پودحوز اتالاتىن شارۋاشىلىق ورنى, ت.ب.)؟ بۇل ماسەلەگە قاتىستى تۋىندايتىن سۇراق كوپ بولعانىمەن, جاۋاپ جوق. مەنىڭشە, سۇراقتىڭ جاۋابىن نكۆد مەكەمەسىنىڭ مۇراگەرى سانالاتىن مەكەمەلەر بەرۋگە ءتيىس ءارى ارحيۆتىك قۇجاتتار تولىق اشىل­ۋى قاجەت. ولاي دەيتىنىمىز, نكۆد-نىڭ ورتالىق ۇيىمى ماسكەۋدەگى جازالانعان ادامداردىڭ, ماسەلەن ءاليحان بوكەي­حا­ننىڭ, نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ مو­لا­سىنىڭ ءدال ورنىن انىقتاپ بەرمەسە دە, قايدا جاتقانىن (بۋتوۆو پوليگونى, كوممۋناركا... دەگەندەي) كورسەتىپ وتىر. جوعارىداعى 4121 دەگەن ادام سانىنا العاشىندا مەنىڭ دە كۇمانىم بولعان.

– نكۆد ءۇيى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارى قاۋىمداستىعىنا بەرىلىپ, مۋزەي اشۋ تۋرالى جوسپارلاردىڭ بول­عان­دىعىنان حاباردار بولعان ەدىك. كە­يىن­نەن بۇل ءىس تە اياقسىز قالعان سياقتى.

– بۇل ­جەردە ۇلكەن سوراقىلىقتىڭ شەتى شىعادى. الماتىداعى اتىشۋلى نكۆد ءۇيىنىڭ جارتىسى, ءبىر كەزدە تۇرمە بولعان, الاش ارداقتىلارىن ازاپتاعان بولىگى بەكبولات اقساقال مۇستا­فين باسقارعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قاۋىمداستىعىنا بەرىلدى دەگەندە قاتتى قۋانعانىمىز راس. تۇرمە تاريحي كادرلارعا ازىق, الاپات زالدارى بار مۋزەي بولادى دەپ جوسپارلادىق. «ادىلەت» قوعامى قولعا ىلىككەن بارشا جادىگەردى جيناقتاپ, مۋزەي ۇيىمداستىردى. مۋزەي ەكى جىلدان استام جۇمىس ىستەدى. كۇندەردىڭ-كۇنىندە ول عيماراتتى دا جەكەشەلەندىرىپ العاندار تاريحي وبەكت – ازاپتاۋ كامەرالارىن بۇزىپ تاستاپ, مۋزەيدى تىپ-تيپىل ەتتى. وكىنىشتىسى, تۇپنۇسقا ەكسپوناتتار جەر استىنا ءتۇسىپ كەتكەندەي, زىم-زيا جوعالدى. 4-5 جىل عيماراتتى بۇزدىرمايمىن دەپ سوندا «بەكىنىپ العان» قاۋىمداستىق باسشىسى جۇمابەك اشۋەۆ كوشەدە قالدى. جاقىندا سول تۇرمەنىڭ كامەرا-كابينەتتەرى سىڭعىرلاعان قوناقۇي بولمەلەرىنە اينالىپتى دەگەندى ەستىدىك. تۇرمەنى دە, قوناقۇيدى دە جايىنا قالدىرايىق, بىزگە كەرەگى – الاش ارىس­تارى ۇرپاقتارىنىڭ بۇگىندە ءوزى جوق, كوزى تىرىسىندە ءوز قولدارىمەن تاپسىرعان جادىگەرلەرى ەدى. ولاردىڭ قايدا ەكەنىن ءتيىستى مينيسترلىك انىقتاپ, جاۋاپ بەرەر دەگەن ءۇمىت بار.

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى ورنالاسقان اۋماقتى ارالاي ءجۇرىپ, جوسپاردا بۇل ماڭنىڭ اسپان استىنداعى مۋزەيگە سۇرانىپ تۇر­عا­نىن بايقاعاندايمىز. «ادىلەت» قو­عا­مى­نىڭ مەنشىك جەرى ءارى قاراي قانداي ماقساتتارعا پايدالانىلادى؟

– جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, مۋزەي جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مونۋمەنتى ورنالاسقان مەنشىكتەگى جەردىڭ ءبىر گەكتارىن مۋزەي سالۋ ءۇشىن وبلىستىق مەنشىككە وتكىزدىك. قازىرگى تاڭدا ەسكەرتكىش كەشەن ماڭىنداعى 2 گەكتار جەر تالعار اۋدانى مەنشىگىنە بەرىلدى. ول جەردى اباتتاندىرۋ ءىسى باستالىپ تا كەتتى. وسىلايشا مۋزەي م.تىنىشباەۆ اتىنداعى الماتى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبىر بولىمشەسى رەتىندە قارجىلاندىرىلىپ, شاڭىراعىن تىكتەپ كەلەدى. «ادىلەتتىڭ» قاراماعىنداعى قالعان 14 گا اۋماققا ۇلتتىق ازالى اتابەيىت جاساۋ, م.شوقاي سىندى كوسەمدەرىمىزدىڭ سۇيەگى مەن كەڭ-بايتاق ءوز ەلىمىزدەگى جانە الەمگە تارىداي شاشىلعان ارىستارىمىز جاتقان جەرلەردەن توپىراق الىپ كەلۋ, كەشەندى ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋ, سوۆەتتىك-كوممۋنيستىك, ستاليندىك-توتاليتارلىق جۇيەنىڭ گەنوتسيدتىك ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان 4,5 ميلليون (!!!) قازاقتىڭ اتى-ءجونىن مارمارعا قاشاپ جازىپ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ۇلگىسىمەن ازا قابىرعاسىن تۇرعىزۋ سىندى ساۋاپتى ىستەر جوسپاردا بار. مەتسەناتتاردىڭ جوقتىعىنان, ەلىمىزدىڭ داعدارىستان كوز اشپاۋىنان بۇل جوبا-جوسپارلاردىڭ قاشان جۇزەگە اسارىن بولجاۋدىڭ ءوزى قيىن. «ادىلەت» قوعامى مەن مۋزەي ۇجىمى بيىلعى ازا كۇنىنە وراي ءبىرشاما اۋقىمدى ءىس-شارا­ ويلاستىرعان بولاتىن. ماسەلەن, بورالداي كەنتى تۇبىندەگى 19 تۇڭعىش حالىق كوميسسارىنىڭ سۇيەگىن جانە قىتايمەن شەكاراداعى رايىمبەك اۋدانى نارىنقولدىڭ كورسايىندا پۋلەمەت وعىنىڭ قۇربانى بولعان مىڭداعان قازاقتىڭ شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەرىن بولاشاقتا اتابەيىتكە اكەلىپ جەرلەۋدى جوسپارلاعان ەدىك. مۇمكىن بولسا ول سا­­­ۋاپتى ىستەردى 26 تامىزدا, قازاق اسسر-نىڭ قۇرىلۋىنىڭ 100 جىلدىق بەلەستى داتاسىنا تۋرالاماق نيەتىمىز بار.

– قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ۇلىق­تاۋ كەيدە ناۋقانشىلدىق سيپات الىپ كە­تىپ جاتادى. بەلگىلى ءبىر كۇندەردە عانا ەسكە الىپ, جىلدىڭ باسقا مەزگىلىندە قايتادان تاريح پاراق­تارىن جاۋىپ قويۋ ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقانداي كو­رىنەدى. تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن كەلە­شەك ۇرپاقتىڭ ءبىلۋى ءۇشىن قانداي شارالار جاسالۋى ءتيىس؟

– ساراپشىلار پاندەميا بىتكەن سوڭ ادام بالاسىنىڭ قۇلقى وزگەرەدى, سانا-سەزىمى مەن تانىم-تۇسىنىگىندە جاڭا بەتبۇرىستار بولادى دەپ بولجاپ وتىر. وسى ورايدا مەن قازاق قوعامى گۋمانيزمى مول ادامي قۇندىلىقتاردى جاڭاشا بويىنا سىڭىرسە ەكەن دەيمىن. ويتكەنى جاقسىلىق كورسەڭ دە وزىڭنەن, جاماندىق كورسەڭ دە وزىڭنەن. جەر بەتىندە ءالى قۇرىپ-بىتپەگەن التى مىڭعا جۋىق ءتىل بار دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل وسىنشا ءناسىل, حالىق بار دەگەن ءسوز عوي. ال مەملەكەت سانى 200-گە دە تولمايدى. مەنىڭشە, بۇل 200 عانا ۇلت بار دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. تولىققاندى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ قاي زاماندا دا ادام بالاسى ءۇشىن الىنباس اسۋ بولعان. «ارىس» دەپ, «الاش ارىس­تارى» دەگە­نىمىزدىڭ ءوزى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا شەيىت بولعاندىعىن ۇلىقتاعانىمىز ەمەس پە؟ الاش بالاسىندا الاپات اشارشىلىقتىڭ زاردابىن تارتپاعان وتباسى, تۋعانى وپات بولماعان جان جوق شىعار. «ساۋران اينالعاندى», «اقتابان شۇبىرىندىنى» كىم كورگەن. كەشەگى ۇلى اپاتتى قالايشا ۇمىتۋعا, قىرعىندى قولدان جاساعانداردى كەشىرۋگە بولادى؟!. ول ايدا بولعان جوق, افريكادا بولعان جوق, ءبىزدىڭ ۇيىمىزدە, ءبىزدىڭ تورىمىزدە بولدى عوي. الدىنداعى 40 ميلليون مالىنان, بار-بايلىعىنان تىشقاق لاق قالمادى. قازاق دالاسىندا 1929-1931 جىلدارى 250-دەن استام حالىق كوتەرىلىسى, اشىنعانداردىڭ تولقۋى بولعان, دەيدى تاريحشى ماماندار. «سوزاقتا اتقا قونعان قازاقتار, بەس ءجۇز-بەس جۇزدەن قىرىلعان حالىق باتىرلارى سول سوڭعى مايداندارىنا سىرت كيىمدەرىنىڭ ىشىنەن كەبىن كيىپ اتتانعان». ءبىز – سولاردىڭ ۇرپاعى, سورلاعان جۇرتتىڭ سارقىتىمىز! ماقتالىپ باۋىزدالعانشا, داتتالىپ سەرپىلەيىك تە. قايعى-قاسىرەت قايتالانباس ءۇشىن جىلىنا ءبىر كۇن – ازا تۇتۋ كۇنى ءولى تىنىشتىقتا وتكەنگە كوز سالالىق. وتكەنى بار, بارىن وشىرمەگەن ۇلتتىڭ عانا بولاشاعى بولماق.

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مونۋمەنتىنىڭ جانىندا جىلدا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلۋشى ەدى...

– بۇل كۇن اتاۋلى مەرەكە ەمەس, ازا تۇتۋ كۇنى. سوندىقتان بارىنشا ءوزىم تانىپ-بىلگەن شىندىق جايتتاردى ايتىپ وتسەم. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان تۇستا الماتىدا سول سۇم زاماندى كوزبەن كورگەن رەپرەسسيا قۇرباندارى سونشالىقتى كوپ ەمەس ەدى, بۇگىندە ولاردىڭ دا قاتارى سيرەپ بارادى. اسىلدىڭ تۇياعى ءىلياس اقىننىڭ ۇلى سايات جانسۇگىروۆ اتامىز, پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ كەنجەسى پروفەسسور اسقار جۇبانوۆ اعالارىمىز ورتامىزدا. بۇگىنگى «ادىلەت» قوعامىنىڭ بەلسەندى توبى نەگىزىنەن الاش ارىستارىنىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى. قايتا-قايتا تەلەفون شالىپ, مازاسىزدانىپ جاتادى. تالاي جىلدار سول جيىنداردىڭ باسى-قاسىندا اياۋلى گۇلنار اپامىز (دۋلاتوۆا), شولپان اپامىز (بايتۇرسىنوۆا), بەكبولات مۇستافين, ماقاش ءتاتىموۆ اعالارىمىز, «الجير»-ءدى العاش جالاۋلاتقان ارميال ارىپتەسىمىز, رىسقۇلوۆتىڭ, سەيفۋلليننىڭ, ت.ب. اتاقتىلاردىڭ ۇرپاقتارى جينالۋشى ەدى. الماتىدا اشارشىلىق قۇر­بان­دارىنا ەسكەرتكىش اشىلىپ, ەكى جاق­تاعى قارالى ميتينگ ءبىر مەزەتتە وتەتىندىكتەن, جاڭالىققا جول تارتۋشىلار سانى كۇرت ازايدى. وسى تۇستا الماتى ساياباعى تۇبىندەگى نكۆد تۇرمەسىندە اتىلعانداردىڭ ءبارى جاڭالىقتا جاي تاپقاندىقتان, الداعى جىلداردا الماتى قالالىق اكىمدىگىنىڭ باسشىلىعىنا قاسيەتتى قۇران دۇعاسىن تاس ەسكەرتكىشكە ەمەس, مىڭداعان الاش ارىستارىنىڭ سۇيەگى جاتقان جەرگە بارىپ باعىشتاعان ورىندى ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ويتكەنى بۇل – ۇلتتىق تاقىرىپ, ۇلتتىق اپات ماسەلەسى.

اڭگىمەلەسكەن

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«Egemen Qazaqstan»