تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلدىمەن اڭگىمە
– مامبەت قۇلجاباي ۇلى, ءسىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىز الاش تاريحىن, رەپرەسسيا سالدارىن زەرتتەۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاريح تاساسىندا قالعان كوپتەگەن بەيمالىم دەرەكتى تاۋىپ, ولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدىڭىز. دەسەك تە, قوعامدا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ناۋبەت جىلداردىڭ تاريحي سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز دەڭگەيىنە زەرتتەلگەن جوق دەگەن پىكىر بار.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاقىندا بەرگەن سۇحباتىندا «الەمدە ءتۇرلى ۇردىستەر قالىپتاسۋدا. نەگىزگى قاۋىپ-قاتەر الدا. قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە ارقاشاندا دايىن بولۋىمىز كەرەك», دەگەن ويدى ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ايتىلعان بۇل پىكىردىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي تانىمىنا دا قاتىسى بار. تاريحي سىندارعا تاريحي جادى, سالت-ءداستۇرى, ءتىلى مەن ءدىلى ىرگەلى ۇلتتار عانا جاۋاپ بەرە الادى. بۇل ادامزاتتىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسى كورسەتكەن اقيقات. ءبىز ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ وگەي پەرزەنتى ەمەسپىز. ەل رەتىندە ءجۇرىپ وتكەن كوپعاسىرلىق تاريحىمىز بار. تاعدىر سىنىنا تۇسپەيتىن حالىق بولمايدى. اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما سياقتى سىنداردىڭ ءبىرازىن ءبىزدىڭ جۇرتىمىز دا باسىنان وتكەردى. 1917 جىلعى توڭكەرىسپەن ەرە كەلىپ, حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جالماعان اشتىق, ەكى بىردەي ۇلتتىق باسقارۋشى زيالىلار بۋىنىنان ايىرعان رەپرەسسيا, ۇلتتىق سانامىزدى ويسىراتقان يدەولوگيالىق اگرەسسيا... قياناتتى كوپ كورگەن حالىقتار مارتيرولوگى جاسالار بولسا, قازاق ەلى وسى ءتىزىمىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولار حاق.
– سوڭعى وتىز جىل ىشىندە تاۋەلسىز ەلگە ءتان تاريحي جادى قالىپتاستىرا الدىق پا؟ وسكەلەڭ, ازات ۇرپاق وسى ۋاقىت ارالىعىندا بويىنا قانداي قۇندىلىقتاردى سىڭىرە الدى؟
– حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر جاعدايدا قالىپتاسقان تاريحي جادىنىڭ وزگەرە قويۋى قيىن. تاريحي جادى – بەلگىلى دارەجەدە كونسەرۆاتيۆتى ەلەمەنت. باياۋ وزگەرەدى. وتكەن عاسىردا حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەڭەستىك پارتيالىق يدەولوگيانىڭ ىقپالى ۇلكەن بولدى. ال ونى قاۋلى-قارارمەن وزگەرتە سالۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ جادى كۇتىمدى, ماقساتتى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر تۇسىندا دا ۇلتتىڭ باستاۋشى بولىگى جوعارعى دەڭگەيدەن تابىلدى. وعان جەتۋ ءۇشىن وي-پىكىر بوستاندىعى ماڭىزدى فاكتور. الاشتىق مۇرانى ءبىلۋ – ءوز ەلىڭدى بىلۋگە دەگەن ۇمتىلىس. ء«بىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن اباي ءسوزىن الاش زيالىلارى سول كۇيىندە قابىل العان جوق پا؟!.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى قوعامدا قايسىبىر ازاماتتارىمىزدىڭ رۋلىق يدەولوگياعا باسىمدىق بەرەتىنى تۇسىنىكسىز. 1917 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايعا دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋ تىزىمىنە قاراپ: «مىنانىڭ ءبارى ارعىندار عوي» دەگەن كۇڭكىل شىقتى. سوندا بولشەۆيكتەر قازاقتىڭ «باس ۇلتشىلى» اتاعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن كىتاپ جازىپ, گازەت شىعارىپ, اباقتى ەسىگىن كورىپ, وسىنىڭ ءبارى ءاربىر قازاق ءۇشىن دەپ جۇرگەن جوقپىز با؟ الگىندەي كۇڭكىلدىڭ شىعۋىنا بايلانىستى قۇرىلتايعا سايلانعانداردان ء«بىر ارعىن» كەم بولسىن دەگەن ويمەن كانديداتۋرامدى قايتاردىم», دەپ جازدى. ءبىزدىڭ قايراتكەرلەرىمىز مىنە, وسىنداي بيىكتەن كورىنگەن. سول العان مەجەنى جوعالتىپ العانىمىز با؟ ءبىزدىڭ وقىعان, مادەنيەتتى جاس بۋىندا الگىندەي كەيىن تارتاتىن رۋلىق سانا جوق دەپ بىلەمىن. الدىڭعى قاتارلى ەلدەر رۋلىق سانادان ارىلعالى قاشان. توڭىرەگىمىزگە كوز سالىپ كورسەك, تايتالاس رۋ اراسىندا ءجۇرىپ جاتقان جوق قوي. ءۇندىنىڭ ۇلى اقىنى ر.تاگور ء«ۇندىستان انا! بۇكىل ءۇندىستان سەنىڭ ۇلدارىڭنىڭ وتانى!» دەپ جار سالدى. وسى تۇستا ەلباسىنىڭ ەل ورتالىعىن سولتۇستىككە كوشىرۋ باستاماسىنىڭ قۇپتارلىق ءىس بولعانىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز. ونداعى ماقسات – ەركىن ەلدىڭ ۇل-قىزدارى ءوز ەلىنىڭ قاي ايماعىندا دا تۇرۋىنا ەرىكتى. ەل ارالاپ, جەر كورۋى ماڭىزدى.
– ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, شەتەلدەردىڭ دە ارحيۆتەرىندەگى كوپتەگەن دەرەك زەرتتەلدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر قازاق تاريحى ءۇشىن قانداي ماڭىزدى مالىمەتتەردىڭ اقيقاتىن اشتى؟ دەگەنمەن, ءالى كۇنگە دەيىن وتاندىق ارحيۆتەردەگى جابىق قورلاردىڭ زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قولجەتىمسىزدىگى قىنجىلتادى. تىپتەن وسى ماقساتپەن پارلامەنتكە دە حاتتار جولدادىڭىز ەمەس پە؟
– بۇل ءوزى ءبىر كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋىنا ارقاۋ بولعان تاقىرىپ. «تاريح – كۇرەس الاڭى» دەگەن كىتابىمدا وتان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ارنايى تاراۋ بار. سوندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا, ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە جازعان حاتتارىم جاريالانعان. قىرعىزستاندىق الاش قاناتىن ابدىكارىم سىدىقوۆ باسقاردى. وسى رەتتە قىرعىزستاندىق قۇجاتتارمەن تانىسۋ ءۇشىن قىرعىزستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنە دە حات جولدادىم. ناتيجەسىز بولدى. بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسى (وگپۋ), ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد), مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى (مگب), ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (كنب) ارحيۆ قورلارىنا قاتىستى قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەدىم. ماسكەۋ, ورىنبور, تاشكەنت, ءوزىمىزدىڭ ارحيۆ قورلارىنداعى (رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق) ماتەريالدارمەن تانىستىم. مىنە, وسى ارحيۆ قورلارىنداعى قۇجاتتارمەن تانىسا ءجۇرىپ, مىنانى بايقادىم. قازاق قوعامىنداعى باسقارۋشى ساياسي ەليتا ەشكىمگە دە جاۋلىق ۇستانىمدا بولعان ەمەس.
ءيا, وكىمەتپەن ۇيلەسىمدى ۇستانىمدا بولعان جوق. «نەگە بولۋعا ءتيىستى؟» دەگەنگە كەلسەك, بارلىق قوعامدا ۇلت زيالىلارى مەن بيلىك اراسىندا قوعامدىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى قايشىلىقتى ۇستانىمدار بولۋى تابيعي نارسە. بارلىق ماسەلەدە زيالىلار باس شۇلعىپ, بيلىكتىڭ ايتقانىنا جۇرسە, وندا ول ءوز مىندەتىن ورىنداۋدان قالادى. وسى ۇستانىمدى قازاق ساياسي ەليتاسى دا تانىتتى. ولار قازاققا ءوز وتانىنا يەلىك قۇقىن قايتارۋدى, ۇلتقا ءوز تاعدىرىنا قاتىستى شەشىمدەردى وزىنە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى عانا تالاپ ەتتى. ۇلى دەرجاۆالىق كۇشتەر ءتۇرلى دەماگوگيالىق ادىستەرگە بارىپ, بۇل تولىق نەگىزدى تابيعي تالاپتى ورىنداۋدان جالتاردى. وسىمەن شەكتەلمەي, ادامزات قوعامىندا قابىلدانعان زاڭدىق نورمالاردى اياقاستى ەتىپ, ءوز قۇقىعىن سۇراعان ۇلتتىق شىعارماشىلىقتاعى بەلسەندى كۇشتەرىن, ساياسي باسشىلىعىن پەرمانەنتتى تۇردە جويۋمەن, ساياسي قۋدالاۋعا الۋمەن, رۋحاني تۇرعىدان سىندىرۋمەن اينالىستى. بۇل قيانات ۇزاق جانە ماقساتتى تۇردە جاسالدى. ۇلتتىڭ سوڭعى عاسىرلارداعى ءوز تاريحىنان الاتىن ساباعىنا نەگىز بولاتىن فاكتىلەر وسى.
كەڭەستىك يدەولوگيا, ونىڭ قىزمەتىندە بولعان تاريحناما قازاق ساياسي ەليتاسىن «سەپاراتيستەر», «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار», رەتروگرادتار رولىندە كورسەتىپ, ءوز حالقىنا قارسى قويۋعا تىرىستى. بۇل, ارينە, كەڭەستىك يدەولوگيا قولدانعان ساياسي تەحنولوگيا بولاتىن. ال شىن مانىندە, ءبىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءبىلىمدى دە جىگەرلى, ساياسي قارسىلاسۋدا شىنىققان, كەمەل, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي ەليتامىز بولدى. ول ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ارپالىستى, كۇرەس جۇرگىزدى. ءبىزدىڭ سورىمىزعا قاراي, الەم تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قاتىگەز رەجىم ونى ماقساتتى تۇردە جويدى. نە ءۇشىن دەسەك, ۇلى دەرجاۆالىق مۇددەگە قۇرباندىققا شالدى. سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ كەزىندە (1921 ج.) «نەگە باسىم ۇلتتاردىڭ پرولەتارياتى قۇرماق بولعان كوممۋنيزم جۇماعىنا كىشى ۇلتتار قۇرباندىققا شالىنۋى ءتيىس؟» دەپ پارتيا باسشىلىعىنىڭ الدىنا قويعان كۇدىگى ورىندى بولىپ شىقتى. ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.جۇماباەۆ بولشەۆيكتەر كۇشپەن ەنگىزگەن سوتسياليزم يدەياسىن قازاق ءۇشىن «جات قوناق» دەدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر قازاقتار سوتسياليزم يدەياسىن ءوز ەركىمەن قۇشاق جايا قارسى الدى دەگەن تۇجىرىمنىڭ جاڭساقتىعىن كورسەتەدى. وسىدان 90 جىل بۇرىن بۇكىل قازاق دالاسىن قامتىعان حالىق كوتەرىلىستەرى, ولاردىڭ ءىزىن الا كەلگەن اشتىق, قىرعىن الاشتىڭ ساياسي ەليتاسى جاساعان تۇجىرىمىنىڭ نەگىزدى دالەلى. بۇل ەشقانداي دا قاۋلى-قارارسىز مويىنداۋعا بولاتىن اقيقات.
– جابىق مۇراعات قورلارىن اشۋ بۇگىنمەن اياقتالاتىن ءىس ەمەس. وسى ورايدا «مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» جانە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ كەشەگى تاريح اقتاڭداقتارىن اقتاۋداعى رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– بيىل 1929-1931 جىلدارى ارالىعىندا بولىپ وتكەن حالىق كوتەرىلىستەرىنە – 90 جىل. بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى سوڭعى زەرتتەۋلەر نەنى كورسەتتى؟ ماسەلەنى ءتۇسىندىرۋ ىسىندە كەڭەستىك كەزەڭدە ورنىققان كوزقاراس جالعىز تۋرا ۇستانىم بولۋدان قالدى. بىرىنشىدەن, كوتەرىلىستەردىڭ كەڭەستىك بيلىككە قارسى باعىتتالعانى ناقتىلاندى. كوتەرىلىسشىلەر «كەڭەس وكىمەتى جويىلسىن!» دەگەن تالاپ قويدى. بۇل تالاپتى وزبەكستان, قىرعىزستانداعى كوتەرىلىسكە شىققان حالىق تا ۇستاندى. ەكىنشىدەن, كوتەرىلىسكە ءوز ەركىمەن شىققانداردىڭ اراسىندا اۋقاتتىلاردان باسقا قاراپايىم كەدەي-شارۋا دا, مولدا-يمام, يشاندار دا, كەڭەستىك پارتيا قىزمەتكەرلەرى دە بولدى. ولار قوسىلىپ ورتاق مۇددەنى قورعادى. ۇشىنشىدەن, كوتەرىلىستەر بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ نەمەسە شەتەلدىك اگەنتتەردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بولدى دەگەن تۇجىرىمداردىڭ نەگىزسىز, شىندىقتى بۇرمالاۋشىلىق تۇرعىدان ايتىلعانى انىقتالدى. تورتىنشىدەن, 1929-1931 جىلدار ارالىعىنداعى كوتەرىلىستەر تەك قازاق جەرىندە عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بولىپ ءوتتى. ولاردىڭ شىعۋ سەبەبى جالپى تابيعاتى ورتاق ەكەنى دالەلدەندى. ال 1993 جىلدىڭ 14 ساۋىردە شىققان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ كوتەرىلىسشىلەردى تولىق اقتاي المادى. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ارادا ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, كوتەرىلىسشىلەردى اقتاي الماي وتىرعانىمىز قىنجىلتادى. زاڭ بويىنشا بۇل قۇجاتتار وتىز جىلدان كەيىن قۇپيالىعىن جويۋى ءتيىس.
– رەپرەسسيا, اشارشىلىق سالدارىنىڭ بۇتىندەي ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا تيگىزگەن زاردابى وتە اۋىر بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولدان جاساعان وسىنداي قياناتىنا قاتىستى باتىل پىكىرلەر از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. دەسەك تە, كەيبىر ماسەلەلەردە ءالى دە جالتاقتاپ جۇرگەن سەكىلدىمىز...
– ءبىز كوپ جاعدايدا رەپرەسسيانىڭ سىرتقى كورىنىسىنە, تسيفرلى فاكتورلارىنا توقتالامىز دا, ساپالىق جاعىن نازاردان تىس قالدىرامىز. بۇگىندە وزبەك اعايىندارىمىزدىڭ سانى 33 ملن-عا جەتتى. ال قازاقستان حالقىنىڭ سانى 19 ميلليون بولسا, ونىڭ ىشىندە قازاقتار 12 ميلليوننان اسادى. قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن قازاقتار شامامەن بەس جارىم-التى ميلليون بولدى دەسەك, ول كەزەڭدە وزبەكتەردىڭ سانى قازاقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرادى. ال قازىر ەكى ەسەدەن كوپ. قازاق حالقى ءالى ون بەس ميلليونعا دا جەتپەي وتىر. بۇل نەنىڭ كورىنىسى؟ وسى تۇستا فرانتسۋز عالىمىنىڭ «مەملەكەتتىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز قىزمەتىنىڭ ولشەمى حالقىنىڭ سانىنان كورىنەدى» دەگەنى ەسكە تۇسەدى. كەڭەس كەزىندە سان جاعىنان كەمىدىك, ال 1959 جىلعى ساناق بويىنشا ءۇش ميلليونعا دا جەتپەدىك. 1931-1933 جىلدارداعى اشتىق تۇسىندا حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلدىق. بۇل كومپارتيانىڭ, كەڭەس وكىمەتى قىلمىسىنىڭ كورىنىسى. الاشتى دا, الاش يدەياسىن دا جويعان – كەڭەستىك يمپەريا! ال بۇگىندە كەڭەس وداعى دا, پارتياسى دا جوق. سوندا ءبىز كىمنىڭ قىلمىسىن جاسىرىپ وتىرمىز؟.. اقيقات اشىق ايتىلۋى ءتيىس.
– وتكەن جىلى «يا سەبيا سوۆەرشەننو نە پريزنايۋ ۆينوۆنىم» دەگەن كىتابىڭىز جارىققا شىققانى بەلگىلى. كىتاپقا وتكەن عاسىردىڭ 60-80-جىلدارىندا ورىن العان وقيعالارعا بايلانىستى ماتەريالدار ەنىپتى. دەرەكتەر قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ارحيۆىندە بولا تۇرا, ماتەريالداردىڭ كورشى رەسەي ارحيۆتەرىنەن الىنعانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
– مۇنداعى قۇجاتتاما دەرەكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ماسكەۋدەگى رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق ارحيۆىندەگى باس پروكۋراتۋرانىڭ قورىنان الىنعان. قۇجاتتار سوڭعى سوتسياليستىك كەزەڭگە, 60-80-جىلدارعا تيەسىلى. بىزدە ساياسي رەپرەسسيالىق شارالار وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىمەن اياقتالادى دەگەن پىكىر بار. مۇنداي پىكىر دۇرىس ەمەس. رەپرەسسيالىق شارالار كەيىنگى جىلدارى دا جالعاستى. بىردە اشىق, بىردە جابىق, دەگەنمەن ءۇزىلىسسىز. اتالعان كىتاپتا بەرىلگەن, ماسەلەن, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ, حاسەن قوجاحمەتوۆتىڭ جانە باسقا دا كەڭەسكە قارسىلىق كورسەتكەن تۇلعالاردىڭ ىسىنە بايلانىستى قۇجاتتىق ماتەريالدار قازاقستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆ قورلارىندا بار. بىراق ولارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال ماسكەۋ ارحيۆتەرىنەن الۋعا بولادى. سولاي! الداعى ۋاقىتتا بۇل ىستە وزگەرىستەر بولاتىن شىعار دەگەن ءۇمىت بار. ال ارحيۆ ماسەلەسىمەن سوڭعى كەزدە جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ جۇرگەن زاڭگەر, بەلگىلى ازامات – سابىر قاسىموۆ. بۇل ازامات «قاھارماندار» قوعامدىق قورىن قۇرىپ, ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وتانىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, وسى جولدا مەرت بولعان تۇلعالاردى انىقتاۋ, ولاردىڭ ىزگىلىكتى ەسىمدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, قوعام جادىندا قالدىرۋ ىسىندە قايراتكەرلىك تانىتىپ ءجۇر. ءوز باسىم وسى ازاماتتىڭ قولعا العان ءىسى بيلىك جۇيەسىندە تۇسىنىستىك, قولداۋ تاپسا ەكەن دەگەن نيەتتەمىن. سول قوردىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە ءبىراز جۇمىس اتقارىلعان بولار ەدى.
– بۇگىندە رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ سانىنا قاتىستى ناقتى دەرەكتەر بار ما؟
– دەرەكتەردى نەگىزگە الاتىن بولساق, ءبىر سانداردىڭ ايتىلىپ جۇرگەنى راس. وندا قۇربان بولعانداردىڭ سانى 103 مىڭ, اتىلعاندار 25 مىڭ دەپ كورسەتىلەدى. تاقىرىپتى ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن مامان رەتىندە بۇل ساننىڭ ءدال ەمەستىگىن ايتار ەدىم. ويتكەنى مالىمەتتەر ءالى دە ساراپتاۋدى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن رەپرەسسيا, اشتىق تاقىرىبىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جولعا قويىلۋى قاجەت. بۇل بۇتىندەي ءبىر حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن سالعىرتتىق تانىتىپ كەلدىك. ۋكراينا مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە ارنايى ورتالىقتار, ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, زەرتتەۋلەر جاسالدى. ال بىزدە رەپرەسسيا تاقىرىبىنىڭ بەلگىلى ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ, عىلىمي توپتىڭ نىسانىنا اينالعانىن كورگەن ەمەسپىن. سالادا زەرتتەۋلەر جەكە ەنتۋزياستار تاراپىنان جاسالىپ ءجۇر. ۇلتتىڭ تراگەدياسى ءالى ءوز دارەجەسىندە ايتىلعان جوق.
– رەپرەسسيا جىلدارىندا اتىلعان, ايداۋعا كەتكەن قازاقتىڭ ماڭدايالدى تۇلعالارى بەلگىلى ءبىر سالالاردىڭ ماماندارى بولدى. جالپى قۋعىن-سۇرگىن جاعداياتتارىن جەكە سالالار بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى قالاي جولعا قويىلعان؟
– رەپرەسسيانىڭ اۋقىمدى تاقىرىپ ەكەنىن جوعارىدا دا اتاپ وتتىك. وتكەن جىلى «مەنىڭ عىلىمداعى ءومىرىم. قازاقستاننىڭ عىلىمي مەكتەپتەرى. گەولوگيا» دەگەن كىتاپ جارىققا شىقتى. وسى كىتاپتىڭ «گەولوگيا سالاسىنداعى ماماندار» تاراۋىن جازعان ەدىم. وندا 32-ءشى جىلداردا ماسكەۋدە ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن العان ورازالى جاندوسوۆ (وراز جاندوسوۆتىڭ باۋىرى), ماردان نىعمەت ۇلى ازىرباەۆ, مەرعالي قادىلبەك ۇلى تۋرالى بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن مالىمەتتەر بار. ولار قازاق گەولوگياسىنىڭ ەڭ العاشقى بۋىنى ەدى. ماردان ازىرباەۆ التايداعى «شىڭداعى توي» كەن ورنىنان ۆولفرام جانە موليبدەن سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى مەتاللداردى اشقان. سول كەزدە ماسكەۋدىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل جوبا قارجىلاندىرىلعان. العاش 250 مىڭ رۋبل, ال ونەركاسىپتىك اۋقىمىن انىقتاۋ ءۇشىن 700 مىڭ رۋبل ءبولىنۋى ءتيىس ەكەن. قازاق گەولوگى كەن ورنىن اشقاننان كەيىن ءارى قارايعى تەرەڭ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى ءۇشىن قوسىمشا قاراجات سۇراپ, ماسكەۋگە بارىپ, وكىمەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆپەن جولىعادى. دەگەنمەن, گەولكوم قارجىنى ازىرباەۆقا ەمەس, باسقا گەولوگقا بەرەدى. ارتىن الا قيسىنسىز ايىپتاۋمەن اتىلىپ كەتەدى.
مەرعالي قادىلبەك ۇلى – اششىسايداعى پوليمەتالل كومبيناتىندا قورعاسىن كەن ورىندارىن اشقان العاشقى قازاق گەولوگى. بۇگىندە سول ماڭدا مىرعالىم دەگەن ساي بار. ول مەرعاليدىڭ اشقان رۋدنيگى بولۋى ابدەن مۇمكىن. مەرعالي قادىلبەك ۇلى ورازالى جاندوسوۆپەن بىرگە تەكەلى كومبيناتىندا «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتقا تارتىلىپ اتىلدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ينجەنەرلىك قالىپتاسۋ ءۇردىسىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قۇجاتتار جابىق قورلاردا ساقتالعان. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىنا ازىرگە كەڭ كولەمدە جاۋاپ بەرە المايمىز. قۇجاتتار ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جابىق ارحيۆىندە جاتىر. العاشقى گەولوگتاردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە استى. وندا دا جالپى رەپرەسسيا ەمەس, جەكەلەگەن ماماندىقتاردى زەرتتەۋ باعىتىندا جاسالدى. ماتەريالدار رەسەي ارحيۆىنەن الىندى. قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ رەپرەسسيا قۇربانى بولعانى جايىنداعى دەرەكتەر دە تولىق اشىلماعان.
ال مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرىمىزدىڭ قانشاماسى اتىلىپ كەتتى. ستاليندىك جۇيەگە قارسى س.سادۋاقاسوۆ, ج.سۇلتانبەكوۆ, ى.مۇستامباەۆ باستاعان توپتىڭ «گولوششەكيندىك رەجىمگە» قارسى كۇرەسى, گولوششەكيندى قايتارۋ ارەكەتى ارنايى تاپسىرىسپەن زەرتتەۋگە لايىق ماسەلە ەمەس پە؟! رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ قاتارىندا دارىگەرلەر دە بولدى. بۇل باعىتتا زەرتتەۋلەر جاسالعانىمەن دە, تولىققاندى كىتاپ باسىلىپ شىقپاعان بولاتىن. وسى ورايدا جەكە ىزدەنۋشى دارىگەر-عالىم ءاليحان دوساحانوۆتىڭ «الاشتىڭ العاشى دارىگەرلەرى» كىتابى باسپاعا دايىن ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. وندا اۆتور رەسەي, تاشكەنتتە ءبىلىم العان ەلۋ شاقتى دارىگەردىڭ ەڭبەكتەرىن الاشورداعا قاتىستى مالىمەتتەردى ارقاۋ ەتكەن.
– رەپرەسسيا اقيقاتىن اشۋ جولىندا بۇگىندە قانداي جۇمىستار قولعا الىنۋدا؟ تاريحتىڭ اقيقات پاراقتارىنىڭ اشىلۋى جابىق ارحيۆ ىسىمەن عانا بايلانىستى ما؟
– كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرقاتار باسىلىم جارىققا شىقتى. پرەزيدەنت قورىنداعى ماتەريالدار نەگىزىندە الاش قوزعالىسىنا ارنالعان بەس كىتاپتان تۇراتىن قۇجاتتار جيناعى ەكى تىلدە شىقتى. تۇرسىن جۇرتبايدىڭ الاش قوزعالىسىنا ارنالعان ءۇش تومدىق قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى. الايدا الاش قوزعالىسىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ اكادەميالىق باسىلىمى ءالى جارىق كورگەن جوق. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە سىن ماسەلە. وعان تاريحشىلاردىڭ كاسىبي دەڭگەيى جەتەتىن ەدى. «مادەني مۇرا», «تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى اياسىندا دا وسىعان قاتىستى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن بولاتىن. دەگەنمەن, رەپرەسسيانىڭ سالدارىن قوعام تۇسىنىگىنە ونەر ارقىلى, ادەبيەت ارقىلى جەتكىزۋ تەتىكتەرى كەمشىن. ول ءۇشىن قاراپايىم جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى تىلدە كىتاپتار شىعارۋى كەرەك. بۇل باعىتتا ت.جۇرتباي مەن د.دوسجاننىڭ ەڭبەكتەرىنەن باسقا قولجەتىمدى دۇنيەلەر از. قۇجاتتامالىق فيلمدەرمەن قاتار كوركەم تۋىندىلار, تەاتر سپەكتاكلدەرى كورسەتىلۋى ءتيىس. گەرمانيانىڭ گاننوۆەر قالاسىنا بارعان ساپارىمدا گيتلەرلىك گەنوتسيدتى ەسكە سالاتىن «ستەلانى» كوردىم. وندا قۇربان بولعانداردىڭ ءتىزىمى ورتالىق تەاتر ماڭىنداعى ءمارمار تاسقا قاشالعان ەكەن. بۇل سول حالىقتىڭ جادىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەر ەدىم. كەيدە نەگە ارتقا قارايلاي بەرەمىز دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. ءتانى دە, جانى دا ساۋ ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتكەن تاريح قورىتىندىلانۋى قاجەت. ويتكەنى تاريحي جادى مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلە. ىرگەلى تاريحي, تولىققاندى جادى بار قوعام – بولاشاعى جارقىن قوعام.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»