قوي ءوسىرۋ قازاقتىڭ اتاكاسىبى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ارينە, حالقىمىزدا بۇدان باسقا كاسىپ بولمادى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن, قازاقتىڭ قوي ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەنى انىق. مالدىڭ قامىمەن, شارۋانىڭ جايىمەن كوشپەلى ءومىر تاجىريبەسىن قالىپتاستىرعان اتا-بابامىز جايىلىمدى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن, قاي ءوڭىردى جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە جايلاپ, قىستاۋ كەرەكتىگىنە دەيىن بىلگەن. ەلىمىزدە جايىلىم دا جەتەدى. تابيعي جايىلىمنىڭ وزىنە 190 ميلليون گەكتار كولەمىندەگى جەر تيەسىلى ەكەن. وسىنشاما تابيعي جايىلىم قورلارىنىڭ 75 پايىزى ءشول جانە شولەيت ايماقتارعا ورنالاسقاندىقتان كوبى پايدالانىلماي جاتقانىن دا ماماندار ايتىپ ءجۇر.
قوي ءوسىرۋ قازاقتىڭ اتاكاسىبى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ارينە, حالقىمىزدا بۇدان باسقا كاسىپ بولمادى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن, قازاقتىڭ قوي ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەنى انىق. مالدىڭ قامىمەن, شارۋانىڭ جايىمەن كوشپەلى ءومىر تاجىريبەسىن قالىپتاستىرعان اتا-بابامىز جايىلىمدى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن, قاي ءوڭىردى جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە جايلاپ, قىستاۋ كەرەكتىگىنە دەيىن بىلگەن. ەلىمىزدە جايىلىم دا جەتەدى. تابيعي جايىلىمنىڭ وزىنە 190 ميلليون گەكتار كولەمىندەگى جەر تيەسىلى ەكەن. وسىنشاما تابيعي جايىلىم قورلارىنىڭ 75 پايىزى ءشول جانە شولەيت ايماقتارعا ورنالاسقاندىقتان كوبى پايدالانىلماي جاتقانىن دا ماماندار ايتىپ ءجۇر.تاياۋ جىلداردا ەكسپورتقا 60 مىڭ توننا ەت شىعارۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. بۇل قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى العا تارتادى. ال, نارىقتىق جاعدايدا ءار مۇمكىندىك ءتيىمدى پايدالانىلسا عانا ۇتىمدى بولماق. عالىمدار نارىقتىق جاعدايدا قوي ءوسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ بەردى. الايدا, قوي سانىن كەڭەستىك كەزەڭگە جەتكىزە الماۋىمىز نەلىكتەن؟ ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە ءوسىم بار, بىراق ماردىمسىز. مۇنداي جاعداي اقتوبە وبلىسىنا دا ءتان دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ارينە, جوسپارلى ەكونوميكانىڭ سان قۋعان, كورسەتكىش قۋعان كورىنىستەرىن قايتالاۋدىڭ كەرەگى بولماس. دەگەنمەن, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسايتىن كەز جەتتى. مۇنى نارىقتىق قاتىناس تا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تالابى دا العا تارتۋدا. قوي سانىن كوبەيتپەيىنشە بۇل باعىتتا تابىسقا جەتۋ قيىن. «مال وسىرسەڭ, قوي ءوسىر, تابىسى ونىڭ كول-كوسىر» دەپ قازاق تەگىن ايتپاسا كەرەك. كول-كوسىر تابىسقا كەنەلۋ ءۇشىن بۇل باعىتتا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سونىڭ باستىسى, ۇكىمەت قولداپ وتىرعان شالعاي جايىلىمدىق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بولماق. بۇل باعىتتا جايىلىمدىق جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ءباسى ارتا تۇسەدى. وبلىستا ەسەپتە بار 25,3 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەردىڭ 6,9 ميلليون گەكتارى مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ ەنشىسىندە. وسىنشاما جەردىڭ 55 پايىزى سۋلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ال, 15,8 ميلليون گەكتارى مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولعانىمەن, سۋ كوزدەرىنىڭ جوقتىعىنان, ينفراقۇرىلىم بولماعاندىقتان جانە جەردىڭ ازۋىنان پايدالانىلماي وتىر.
– كەڭەستىك كەزەڭدە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋمەن وبلىستىڭ وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-باتىس, شىعىس جانە ورتالىق اۋماعىندا ورنالاسقان سەگىز اۋدانى اينالىستى. بۇل اۋداندار شالعاي جايىلىمدىق جەرلەردىڭ باسىم بولىگىنە يە جانە تابيعي اۋا رايى جاعدايى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى. وبلىستىڭ بۇل سالاسىندا ەتتى-ماي باعىتىنداعى قوي تۇقىمدارىن ءوسىرۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 قاڭتاردا وبلىستا 847657 قوي ەسەپكە الىندى. ءوڭىردە قويدىڭ ەدىلباي, قازاقتىڭ قۇيرىقتى, قىلشىق جانە قىلشىق ءجۇندى, سونداي-اق, تسيگاي تۇقىمدارى وسىرىلەدى. قازىر ءبىر اسىل تۇقىمدى زاۋىت جانە ون اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق بار. ولار وبلىستىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنە جىلىنا 2500-3000 ەليتالى تولدەرىن ساتادى. وتكەن جىلى رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى رەت شالعاي جايىلىمدىق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى بايعانين, ويىل, شالقار جانە ىرعىز اۋداندارىندا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وسى قاناتقاقتى جوبا بويىنشا شارۋا قوجالىقتارىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن 20 مىڭنان استام ساۋلىق جانە اسىل تۇقىمدى قوشقار ساتىپ الىندى. بيىل وسى اۋداندارعا تاعى ءتورت اۋدان قوسىلىپ, كەڭەس زامانىنان قالعان جايىلىمدىق جەرلەردى يگەرۋ قولعا الىندى. وسىنىڭ ارقاسىندا الىناتىن قوي سانىن 100 مىڭعا جانە الىس جايىلىمدىققا ورنالاستىرىلاتىن قوي سانىن 1 ميلليونعا جەتكىزۋ كوزدەلۋدە, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءانۋار ماحانوۆ.
الايدا, بۇل جەردە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. ول الىس جايىلىمدىق جەرلەردى سۋلاندىرۋ, ەنەرگيا كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. سۋلاندىرعان جاعدايدا شالعاي جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن 10 ميلليون گەكتاردى يگەرۋگە مۇمكىندىك بار كورىنەدى. ءبىز بۇل ماسەلەنى شەشۋ جۇمىستارى قانداي دەڭگەيدە دەگەندى ءانۋار ماحانوۆتىڭ الدىنا كولدەنەڭ تارتتىق.
– قازىر مالدى سۋارۋ ءۇشىن 445 شاحتالى قۇدىق بار, سونىمەن بىرگە 218 قۇدىق تولىق قالپىنا كەلتىرۋگە جاتادى. قوسىمشا 621 قۇدىق قازۋ كەرەك. سكۆاجينالاردى بۇرعىلاۋعا, قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە جانە جوندەۋگە مول قارجى قاجەت. شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ بۇعان كۇشى كەلمەيدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىك «كشك30ف» بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىن ساتىپ الۋعا نەسيە باعدارلاماسىن قاراستىرۋدا. ەلەكتر قۋاتىنا كەلسەك, 451 شالعاي جايىلىمداعى قىستاۋلاردىڭ نەبارى 21 پايىزى عانا قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى بالامالى ەلەكتر قۋاتى كوزدەرىن الۋدى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا سۋبسيديالاۋ بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا كۇن ساۋلەسىمەن جانە جەلمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر قوندىرعىلارىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن وبلىستىق اكىمدىك شەشتى, – دەيدى ول.
ونىڭ مالىمدەۋىنشە, «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 2014 جىلدان باستاپ شالعاي جايىلىمدىق قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ىشكى قۇرىلىم سالۋعا جۇمسالاتىن شىعىندارىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن 50 پايىزعا دەيىن سۋبسيديالاۋ قارالعان. بۇل دا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولماق, ارينە. سونداي-اق, فەرمەرلەردىڭ اۋىلداعى مالى, تەحنيكاسى, قوراسى كەپىلدىككە الىناتىن بولدى.
«تولاعاي» شارۋا قوجالىعىندا بولعانىمىزدا اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىنىڭ مۇمكىندىگىن كورىپ, سۇيسىنگەنبىز. اسىل تۇقىمدى دەپ جۇرگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ كەيبىرىنىڭ قويلارى ولاردىڭ قاسىندا ءجىپ ەسە المايتىنى انىق. قۇيرىقتارى تەگەنەدەي دوڭگەلەنگەن شىمقاي قارا ءىرى ساۋلىقتاردى ارنايى سىرت كوزگە كورسەتۋ ءۇشىن ىرىكتەپ قويعانداي.
وسىنى اڭعارعانداي شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ۇلان شىڭباەۆ باۋىرىمىز اڭگىمە جەلىسىن اسىل تۇقىمدى مال توڭىرەگىندە ءوربىتتى. ول و باستان-اق, اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرۋگە باعىت ۇستانعان ەكەن. بۇل ماقساتى ورىندالعان سياقتى. وتارىنداعى قوي سانى جىل سايىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيىپ كەلەدى. وسى «تولاعاي» شارۋا قوجالىعىندا اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرۋگە ارنالعان وبلىستىق عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينار وتكىزىلىپ تۇراتىن كورىنەدى. ال, شارۋا قوجالىعى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق اتاعىن العان. وتكەن جىلى مال ازىعىن دايىنداۋعا ۇكىمەتتەن 200 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا الدى. جىلىنا 150-200 قوي ساتادى. بيىل دا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق رەتىندە ەتكە بەرىلەتىن سۋدسيديادان دامەلى. مۇنىڭ ءبارى شارۋا قوجالىعىن ۇستاۋعا, جۇمىسشىلارمەن ەسەپ ايىرىسۋعا جەتىپ جاتىر.
وسىندايدا ءوز كوزىمىزبەن كورگەن شالداردىڭ مال باعۋ شەبەرلىكتەرى تاعى ءبىر ەسكە تۇسەدى. ويىل اۋدانى «قاراوي» ۇجىمشارىنىڭ قويشىسى بالاي وسكەنباەۆ كەزىندە ەدىلباي قويىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ورتاشا سالماعىن 90 كيلوگرامنان اسىرىپ ەتكە تاپسىردى دەگەن دەرەك بار. ءتىپتى, سول قويلار قار قالىڭداپ قاتايعانشا تەبىندەگەن دەيدى بىلەتىندەر. بۇل جايىلىمدىق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تاپتىرمايتىن تۇقىم ەمەس پە؟ قازىر عىلىم تىلىنە سەنسەك, اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتار بار, بىراق, ناتيجەسى ونشا ەمەس. قويدىڭ مالىمەتتىك دەرەكتەرىن تاپتىشتەپ تىزۋدەن اسپاي جۇرگەن جوقپىز با دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدى وسىندايدا.
كەڭەستىك كەزەڭدە قوزىلاردىڭ ىرىلەرىن ىرىكتەپ ەتكە تاپسىرىپ, ورتالىققا اسىرعانى دا بەلگىلى. مۇنىڭ دا اسەرى بولعان شىعار. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ سوڭعى جىلدارى عانا قولعا الىنۋدا. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسىن بۇگىن-ەرتەڭ كورمەدىك دەۋىمىز ارتىق بولار, بالكىم. الايدا, بۇل جۇمىس جۇيەلى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سوندا عانا قايتارىمدى بولماق.
شالعاي جايىلىمدىق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن سۋلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. سول كەڭشار-ۇجىمشارلاردىڭ جايىلىمدىقتارىنداعى بۇرىنعى سۋ كوزدەرىن, قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ دە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. سول قۇدىقتاردىڭ بەتون ساقينالارى قولدى بولىپ, بىتەلىپ قالعانى بولماسا, كەيبىرەۋلەرىن قايتا قازسا, سۋ دا شىعۋى مۇمكىن عوي. بۇنى سۋ قورىن زەرتتەۋگە قوسىمشا قارجى شىعارماي-اق, ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر امالى رەتىندە قاراستىرسا دا ارتىق بولماس ەدى.
قوي ەتىن وتكىزۋ دە وزەكتى ماسەلە. بىراق, دۇكەندەردە وتپەي تۇرعان قوي ەتىن كورمەيسىز. وبلىستا ءانابىر جىلدارى قوزى ەتىن شەتەلگە شىعارۋ باستالدى دا كەيىن ۇمىتىلدى. بۇل دا ويلاستىرۋعا تۇرارلىق باستاما بولاتىن. بۇل باستامانى قايتا قولعا الۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك سياقتى. جالپى, جايىلىپ وسىرىلگەن مال ەتىنىڭ ساپالى ءارى ءدامدى بولاتىنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى – ۇلان-عايىر جايىلىمدىق جەرلەرىمىزدىڭ يگىلىگىن ءتيىمدى پايدالانۋ عانا ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەر فاكتور رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك-اق.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.