قازىرگى كۇنى قوعامتانۋ عىلىمدارىندا, سونىڭ ىشىندە تاريح عىلىمىندا جۇرتتىڭ نازارىن بىردەن اۋداراتىنداي, كوپشىلىكتىڭ قۇلاعىن بىردەن ەلەڭ ەتكىزەتىندەي جاڭالىق اشۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. ونداي جاڭالىقتاردى اشۋ تەك جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ۇلەسىندە تۇرعانداي كورىنەدى جانە سولاي بولىپ كەلە جاتقان سەكىلدى. دەگەنمەن وتە سيرەك بولسا دا, قوعامتانۋشى-عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە جاڭالىقتار اشىلىپ جاتادى. ونداي جاڭالىقتاردى بىزدەردىڭ دەر كەزىندە بىلمەۋىمىزدىڭ سەبەبى – اشىلعان جاڭالىقتىڭ ماڭىزىن دۇرىس تۇسىنبەۋىمىزدەن بولسا كەرەك.
وسىدان تۋرا جارتى عاسىر بۇرىن بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا شىعىستانۋ عىلىمى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن لەنينگراد قالاسىندا اتاقتارى جەر جارىپ, ەڭبەكتەرىن الەم مويىنداعان شىعىستانۋشى عالىمدار ورتاسىندا وتىزداعى قاراپايىم قازاق جىگىتىنىڭ تاريح عىلىمدارى ماماندىعى بويىنشا اشقان عىلىمي جاڭالىعى – قازىرگى تۇسىنىكپەن ايتساق, وتاندىق تاريح عىلىمىنداعى ءىرى سەنساتسيالىق جاڭالىق بولدى.
1970 جىلى لەنينگرادتىڭ عىلىمي ورتاسىن «شۋلاتقان» قازاق جىگىتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستانداعى شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – بولات ەشمۇحامەد ۇلى كومەكوۆ بولاتىن. ب.كومەكوۆ نەۆا بويىنداعى قالانىڭ عىلىمي ورتاسىن تەك ديسسەرتاتسيا قورعاۋ بارىسىندا ەمەس, ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن تاڭداۋ مەن ونى ورىنداۋ بارىسىندا دا تاڭعالدىرادى. سول كەزدەرى وتىزداعى قازاق جىگىتى لەنينگرادتىق ارىپتەستەرى مەن عىلىمداعى اعا بۋىن وكىلدەرىن ءوزىنىڭ ەرەكشە قاراپايىمدىلىعىمەن, اراب تىلىمەن بىرگە بىرنەشە شەت تىلدەرىن اسا جەتىك مەڭگەرگەندىگىمەن, كەرەمەت ىزدەنىمپازدىعىمەن جانە قايسار تاباندىلىعىمەن مويىنداتادى. ولاي بولسا, بۇكىل عىلىمي ورتانى ءدۇر سىلكىندىرگەن بولات كومەكوۆ كىم ەدى جانە ول عىلىمعا قالاي كەلگەن ەدى دەگەن سۇراقتارعا رەت-رەتىمەن جاۋاپ بەرەلىك.
اكادەميك بولات ەشمۇحامەد ۇلى 1940 جىلى 5 تامىزدا تاراز قالاسىندا كوپ بالالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. زامانىنىڭ قانداي بولعانىنا قاراماستان بولات اعايدىڭ اتا-بابالارى يماندىلىقتى تۋ ەتكەن, ءدىن جولىندا جۇرگەن جاندار بولعان ەكەن. 1957 جىلى مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, جوعارى ءبىلىم ىزدەپ تاشكەنت قالاسىنا اتتانادى. وندا جاراتىلىستانۋ ماماندىقتارىنىڭ بىرىنە قابىلدانىپ تۇرسا دا, كوڭىلى باسقا جاققا اۋىپ, ويلانا كەلە, اقىرى قۇجاتتارىن قايتارىپ الادى دا, تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندەگى اراب بولىمىنە تاپسىرادى. باسقا جەر, باسقا جۇرت بولسا دا, ونداعى قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى تالاپكەردىڭ بىلىمىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, وقۋعا قابىلدايدى.
ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا دا بولات ەشمۇحامەد ۇلى قاتارىنىڭ الدى بولىپ, ۇزدىكتەر شوعىرىنان كورىنەدى. 1961 جىلى اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتورت ستۋدەنتى باعدات مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءبىر جىلدىق تاعىلىمداماعا جىبەرىلەدى. سول كەزدىڭ وزىندە 20-21 جاستاعى ستۋدەنتتىڭ شەتەلگە شىعۋى وزىنشە ءبىر ماڭىزدى وقيعا بولسا, ەكىنشىدەن, ستۋدەنت كومەكوۆتىڭ ۇلكەن, تانىمال ادامدارمەن جولىعۋى, حالىقارالىق يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى حاباردار بولۋى – جاس جىگىتتىڭ ساناسىندا ۇزاق ساقتالادى.
تاشكەنتتەن كەلگەن ستۋدەنت-پراكتيكانتتار كسرو-نىڭ يراكتاعى ەلشىلىگى ورنالاسقان باعداتتاعى عيماراتىنا بارىپ, ءارتۇرلى قوسىمشا جۇمىستار اتقاراتىن. بارىپ كەلۋ, الىپ كەلۋ, كۇتىپ الۋ, شىعارىپ سالۋ, تەلەفونعا جاۋاپ بەرۋ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ۇساق جۇمىستاردى ەلشىلىك پراكتيكانتتارعا تاپسىراتىن. سونداي ءبىر كۇنى باعداتقا حالىقارالىق يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن ورتا ازيا مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باسشىسى, ءدىني باسقارمانى قۇرعان اتاقتى يشان باباحان ءابىلماجيدحاننىڭ ۇلى ءارى مۇراگەرى شەيح زياۋددينحان يبن يشان باباحان (1957-1982 جج. باسشى.) كەلەدى. كەڭەس وداعىنىڭ يراكتاعى ەلشىسى مەن ورتا ازيا مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باسشىسى اراسىنداعى كەيبىر اڭگىمەلەردى قۇلاعى شالىپ ءجۇرىپ, جاس جىگىت قازاق حالقىنا قاتىستى مىناداي اڭگىمەلەردى ەستيدى. يسلام كونفەرەنتسياسىندا كەيبىر اراب ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قازاقتاردىڭ جىلقىنىڭ ەتىن جەپ, قىمىزىن ىشەتىندىگىن العا تارتىپ, يسلامعا جات ادەت دەپ سىنايدى. بۇعان قارسى شەيح زياۋددينحان يبن يشان باباحان: – ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتى قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى اسى ەكەنىن ايتا كەلە, XIII عاسىردا مىسىردا بيلىك قۇرىپ, ول ەلدىڭ تاريحىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان سۇلتان بەيبارىستان باستاپ, ماملۇك سۇلتاندارىنىڭ ءبىرتالايى دەشتى قىپشاقتىڭ وكىلدەرى بولعاندىعىن, ولاردىڭ زامانىندا جىلقى ەتى مەن ءسۇتى كاير بازارلارىندا ەركىن ساتىلعاندىعىن دەرەك مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ ايتىپ بەرەدى. ودان ءارى بۇكىل كونفەرەنتسياعا باسشىلىق جاساپ وتىرعان كايردەگى ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ز.باباحاننىڭ جاۋابىنا قاناعاتتانىپ, بۇل سۇراقتى بۇدان بىلاي كوتەرمەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى.
ودان ءارى تاشكەنتتەن بارعان ستۋدەنتتەر ورتا ازيا مەن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىن باسىنا سالەم بەرگەنىندە, عۇلاما ولاردىڭ سالەمدەرىن جىلى قابىلداپ, از جانە قىسقا بولسا دا كوڭىل اۋدارىپ, جىلى شىراي بىلدىرەدى. بولات اعايىمىزدىڭ قازاق جانە قازاقستاننان ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن ز.باباحان ءوزىنىڭ بۇحاراداعى ۇستازدارىنىڭ ءبىرى قازاق بولعانىن, اتى-ءجونى سادۋاقاس عىلماني, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ قازيى, الماتى قالاسى مەشىتىنىڭ يمامى جانە ونىڭ وتە ءبىلىمدار ەكەنىن ايتىپ, جىل سايىن الماتىعا ۇستازىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي بارىپ تۇراتىنىن ايتادى. بولات اعايىمىزدىڭ كەۋدەسىن سول كەزدە ۇلكەن قۋانىش كەرنەيدى. تەرەڭ ءبىلىمنىڭ عانا كوپ نارسەنى جەڭەتىنىنە, مويىنداتاتىنىنا كوزىن جەتكىزەدى. وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, 10 جىلدان كەيىن, ياعني 1971 جىلى لەنينگرادتان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, ول جاقتى بىلىمىمەن تاڭعالدىرىپ كەلگەن ب.كومەكوۆتى 1952-1972 جىلدارداعى قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ قازيى, الماتى قالاسى مەشىتىنىڭ باس يمامى سادۋاقاس عىلماني (1890-1972 جج.) شاقىرادى. ول جونىندە بولات اعايىمىزدىڭ بىلاي دەپ ايتقانى بار: «قازىرگى ورتالىق مەشىت تۇرعان جەردە بۇرىنعى مەشىت جانە قازيدىڭ ءۇيى تۇراتىن. باس يمام شاقىرعان سوڭ سوندا بارىپ, عۇلاماعا سالەم بەردىم. ۇلكەن كىسى قۋانا قارسى الىپ, حال-جاعدايىمدى سۇرادى. ەكى شاي, ءبىر ەت جەلىندى. مەنىڭ بۇكىل ءومىربايانىمدى ءبىلدى. سوڭىندا عانا شاقىرعان سەبەبىن ايتتى. ءوزىنىڭ جاسى كەلىپ قالعانىن, مۇسىلماندىقتى جاقسى ساقتاپ, ارابشانى وتە تەرەڭ مەڭگەرگەن جاستارعا قازيلىق جانە باس يمامدىق ورىندى تاپسىرۋدى ويلاي كەلە, كوزدەپ وتىرعانىم ءوزىڭسىڭ, اينالايىن». بولات اعايىمىز بولسا, ۇزاق ويلانا كەلە, عۇلامانىڭ سەنىم بىلدىرگەنىنە راحمەت ايتا كەلە, ءوزىنىڭ كەڭەستىك تاربيە مەكتەبىنەن وتكەنىن, كومسومول مۇشەسى ەكەنىن, العان جوعارى ءبىلىمى مەن قورعاعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى عىلىمي جولدىڭ باعىتى ەكەنىن, قازىرگى قازاق ەلىندە ورتاعاسىرلىق تاريحپەن اينالىساتىن مامانداردىڭ جوق ەكەنىن, ال زەرتتەۋىن كۇتىپ وتىرعان تاريحي ماسەلەلەردىڭ كوپ ەكەنىن ايتادى. سودان كەيىن عانا باس يمام بولات اعايىمىزدىڭ سوزدەرىنە يلانىپ, تاعى دا راحمەتىن ايتىپ, جىلى قاباقپەن شىعارىپ سالادى. وسىلايشا, اعايىمىزدىڭ جەكە ءومىر بەتتەرىندە كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن وسىنداي تۇستار بار ەكەنىن ءبىلسىن دەگەن ويمەن ايتىپ وتىرمىز.
تاجىريبەدە اراب ءتىلى بويىنشا ءبىلىمىن ءتاۋىر جەتىلدىرگەن ستۋدەنت ب.كومەكوۆ ەلگە ورالىپ, وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرادى. 1963 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن ول ماسكەۋدىڭ جولداماسىمەن مىسىرداعى اسۋان سۋ قويماسىن سالىپ جاتقان كەڭەستىك ينجەنەرلەرگە اۋدارماشى بولىپ جىبەرىلەدى. ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە اعا اۋدارماشى دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. ب.كومەكوۆتىڭ عىلىم جولىنا كەلۋىنىڭ ءوزى قىزىق. 1966 جىلدىڭ جازىندا كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن الىپ الماتىعا كەلەدى دە, بىردەن تاشكەنتتە بىرگە وقىعان دوسىمەن جولىعادى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا جۇمىس ىستەيتىن دوسى ونى بىردەن تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە, ال ول ينستيتۋت ديرەكتورى اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆكە الىپ بارادى. سويتسە, ينستيتۋتتا بىلىكتى كادر ماسەلەسىنە بايلانىستى قيىن جاعداي قالىپتاسقان ەكەن. 1960 جىلى قازاق حاندىعى ءداۋىرى بويىنشا ەڭ مىقتى مامان – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپار كامال ۇلى يبراگيموۆ, 1965 جىلى – توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاقستان تاريحناماسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, بەلگىلى تاريحشى ەدىگە ايداربەك ۇلى ماسانوۆ (تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇربولات ماسانوۆتىڭ اكەسى) كەنەتتەن قايتىس بولىپ, شەت ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ماماندار قالماعان كورىنەدى. سوعان بايلانىستى ينستيتۋت باسشىلىعى ءوز قىزمەتكەرلەرىنە شەت ءتىلىن بىلەتىن تانىستارىن ىزدەستىرۋدى تاپسىرعان سياقتى.
اراب ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ب.كومەكوۆتى ينستيتۋت باسشىلىعى ونىڭ ويلانۋىنا مۇرسات بەرمەي, بىردەن جۇمىسقا قابىلدايدى.
سول جىلدار – ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى قازاق ەلى جاڭا عانا تانىپ-ءبىلىپ جاتقان كەز بولسا, ەكىنشىدەن عۇلامانىڭ 1100 جىلدىعىنا دايىندىق جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. سوعان بايلانىستى بولات اعايىمىزعا العاشىندا ءا.مارعۇلاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن ء«ال-ءفارابيدىڭ تاريحي كوزقاراستارى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى بەرىلەدى. ءبىر جىلداي الەمنىڭ «ەكىنشى ۇستازىنىڭ» قولجازبا مۇرالارىمەن تانىسىپ شىققان جاس عالىم ودان ديسسەرتاتسياعا قاتىستى ماتەريالدار تاپپايدى. سودان كەيىن ينستيتۋت ديرەكتورى ا.نۇسىپبەكوۆ اسپيرانتۋراعا تاعى ءبىر جىل قوسىپ, ب.كومەكوۆتى 1966 جىلى لەنينگرادقا اسپيرانتۋراعا جىبەرەدى. قايناعان عىلىمي ورتادا ءوزىڭدى مويىنداتۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – ءبىلىم جانە تاعى ءبىلىم ەكەنى بەلگىلى. جاس كومەكوۆ لەنينگرادتىق عالىمداردى اراب ءتىلىن جەتىك بىلەتىندىگىمەن العاش تاڭعالدىرادى.
كومەكوۆ اسپيرانتۋراعا تاريح ماماندىعى بويىنشا قابىلدانعاندىقتان وعان جەتەكشى بەكىتۋ جاعى ءبىرشاما قيىندىق تۋعىزادى. اراب ءتىلىنىڭ ماماندارى فيلولوگيا ماماندىعى بويىنشا كەلىسىم بەرەدى. بىراق اسپيرانت تاريحتى تاڭدايدى. بولاشاق جەتەكشىسى س.كلياشتورنىي العاشقىدا جەتەكشى بولۋدان باس تارتادى. سەبەبى بولات اعايعا دەيىن قازاقستاننان بىرنەشە اسپيرانت كەلىپ, جەتەكشىنىڭ قويعان تالاپتارىنا شىداماي كەتىپ قالعان ەكەن. بولات اعايعا دا شىداماي كەتىپ قالار دەگەن ويمەن قولجازبا قورىنا جىبەرىپ, اراب تىلىندەگى مالىمەتتەر بويىنشا ءبىر ايدا بولاشاق تاقىرىبى تۋرالى بايانداما جازۋدى تاپسىرادى. اسپيرانت كومەكوۆ ءبىر اي ەمەس, 17 كۇن ىشىندە وتە ىجداعاتتىلىقپەن وزىنە قاجەتتى قولجازبالاردى قاراپ شىعادى دا, ديسسەرتاتسياسىنا قاجەتتى مالىمەتتەردى ورىسشاعا اۋدارادى جانە بايانداماسىن جەتەكشىسىنە ۇسىنادى. اسپيرانتتىڭ مۇنداي ىسكەرلىگىنە سەنبەي, ينستيتۋتتاعى اراب ءتىلىن بىلەتىن مامانداردان ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, اراب تىلىندەگى قولجازبالارداعى مالىمەتتەر مەن اسپيرانت تاپقان مالىمەتتەر سالىستىرىلادى. كوميسسيا مۇشەلەرى قازاقستاننان كەلگەن اسپيرانتتىڭ قولجازبالارمەن تانىسقاندىعىنا, بايانداما ماتەريالدارىنىڭ ءبارى قولجازبالاردان الىنعاندىعىنا جانە ورىسشا اۋدارمالاردىڭ دۇرىستىعىنا كوزدەرىن جەتكىزەدى جانە بارلىعى دا تاڭعالىپ, باستارىن شايقايدى. كوميسسيا قورىتىندىسىنان كەيىن عانا بەلگىلى تۇركولوگ س.كلياشتورنىي اسپيرانتقا جەتەكشىلىك جاساۋعا كەلىسىمىن بەرەدى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ قازاقستاننان كەلگەن اسپيرانت كومەكوۆ تۋرالى لەنينگرادتىق گۋمانيتارلىق عىلىمي ورتادا نەبىر «اڭىزدار» پايدا بولادى. ءتىپتى ءمۇيىزى قاراعايداي نەبىر ماماندار وزدەرى ىزدەپ كەلىپ تانىسادى. وسى جىلدارى الماتىلىق تۇرسىن يكرام ۇلى سۇلتانوۆ تا لەنينگرادتا تاريح ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەن بولاتىن. جاس عالىمداردىڭ سول كەزدەگى جاقىن ارالاسۋى ۇلكەن دوستىققا ۇلاسىپ, ول دوستىق ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
ب.كومەكوۆ اسپيرانتۋرادا ءجۇرىپ, جەتەكشىسىنىڭ تالابى بويىنشا XVIII-XX عاسىرلارداعى ەۋروپالىق شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋ ءۇشىن اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىن دە مەڭگەرەدى. شىعىستانۋشى كلاسسيكتەردىڭ ماسەلەگە قاتىستى تۇجىرىمدارىن ءوز زەرتتەۋىندە قولدانادى.
بولات اعايىمىز 1969 جىلى اسپيرانتۋراسىن اياقتايدى دا, 1970 جىلى تاعى دا بۇكىل عىلىمي ورتانى تاڭعالدىرىپ, قيماق مەملەكەتىنىڭ تاريحىنا ارنالعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن وتە ءساتتى قورعاپ شىعادى. ديسسەرتانتتى اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىن عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان وتە جوعارى باعالاپ, عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەلەرىن شىعىستانۋ عىلىمىنداعى زور جەتىستىك دەپ باعالايدى. عىلىمي جەتەكشىسى ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەپ ايتقان ەكەن: «تاريح عىلىمىندا تىڭ جاڭالىقتار اشۋ قيىن, نەگىزىنەن قازىرگى كەزدەگى تاريحشىلار ءوز زەرتتەۋلەرىندە بەلگىلى ءبىر باعىتتاعى ماسەلەلەردى كەڭەيتەدى, تولىقتىرادى نەمەسە ماسەلەنى باسقا قىرىنان قاراستىرادى. ال ىزدەنۋشى ب.ە.كومەكوۆ ءوز زەرتتەۋىندە قازاقستان تاريحىندا بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جاڭا مەملەكەتتىڭ بولعاندىعىن دالەلدەپ وتىر. ول مەملەكەت – قيماق مەملەكەتى». ودان ءارى شاكىرتىنە ريزا بولعان سەرگەي گريگورەۆيچ: «كولۋمب امەريكانى اشسا, كومەكوۆ قيماقيانى اشتى», دەپ سالىستىرادى.
مىنە, وسىنداي باعالاۋلاردان كەيىن لەنينگرادتىق عالىمدار كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا بارىسىندا الىنعان عىلىمي جاڭالىقتاردى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانىڭ ناتيجەلەرىمەن سايكەس كەلەدى دەپ ەسەپتەپ, ديسسەرتانتقا بىردەن عىلىم دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن بەرۋ جونىندە ۇسىنىس كوتەرەدى. سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا ول ءۇشىن ب.كومەكوۆتى اسپيرانتۋراعا جىبەرگەن قازاق كسر عا تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن اكادەميا باسشىلىعىنىڭ كەلىسىمى قاجەت بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, الماتى مۇنداي ۇسىنىستى قابىلدامايدى. ولار جاس مامانعا بىردەن عىلىم دوكتورى دارەجەسىن بەرۋدى ارتىق دەپ ەسەپتەيدى. ول كەزدە تاريحشىلار 50 مەن 60 جاستىڭ ارالىعىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, پروفەسسور اتاناتىن.
ب.كومەكوۆتىڭ بۇل عىلىمي جەتىستىگى تەك ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە سول جىلدارداعى بۇكىل قازاق عىلىمىنىڭ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ زور تابىسى بولىپ سانالدى. ديسسەرتاتسيا نەگىزىندە 1972 جىلى الماتىداعى «عىلىم» باسپاسى 2200 تارالىممەن ونىڭ «گوسۋدارستۆو كيماكوۆ IX-XI ۆۆ. پو ارابسكيم يستوچنيكام» اتتى مونوگرافياسىن جارىققا شىعاردى. وسىلايشا, ب.كومەكوۆتىڭ ەسىمى الەمدەگى تانىمال شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. وسى جەردە ايتا كەتەلىك, 2014 جىلى بۇل مونوگرافيا تۇركيادا تۇرىك تىلىندە جارىق كوردى.
الماتىعا قايتىپ ورالعالى بەرى ب.كومەكوۆتىڭ ءومىرى عىلىم اكادەمياسىمەن, شىعارماشىلىعى اكادەميالىق عىلىممەن بىتە قايناسىپ كەلەدى. 1972 جىلى دوسى ت.سۇلتانوۆپەن بىرگە اكادەميا جۋرنالىندا «قازاقستانداعى تاريحي-شىعىستانۋلىق زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارى مەن كەيبىر ماسەلەلەرى» اتتى ماقالاسىن جاريالايدى. ينستيتۋت ديرەكتورى اكادەميك ا.نۇسىپبەكوۆ جاس عالىمداردىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىنە كوڭىل اۋدارىپ, ولاردى قولدايدى دا, 1974 جىلى ينستيتۋت قۇرىلىمىندا «ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان تاريحى» اتتى ءبولىم اشتىرادى جانە ونىڭ جەتەكشىلىگىنە ب.كومەكوۆتى تاعايىندايدى. ىسكەر باسشى بىردەن بولىمگە ناعىز مامانداردى جيناي باستايدى. از ۋاقىت ىشىندە بولىمگە اراب, پارسى, شاعاتاي, قىتاي, تۇرىك, يسپان تىلدەرىن بىلەتىن ماماندار – ك.پيششۋلينا, ن.مينگۋلوۆ, ت.سۇلتانوۆ, ا.قادىرباەۆ, ۆ.ناستيچ, ۆ.شۋحوۆتسەۆ, س.وتەنيازوۆ سەكىلدى عالىمدار شوعىرلاندىرىلادى.
جاس بولسا دا باس بولا بىلگەن, عىلىمعا ادال, جانى تازا ب.كومەكوۆ عىلىمي ىزدەنىستەرمەن قاتار, عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ىسىنە دە بەلسەنە ارالاسادى. وعان تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى باسشىلىعى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى ۇلكەن سەنىم ارتىپ, ينستيتۋتتىڭ مامانداندىرىلعان عىلىمي كەڭەسىنىڭ عالىم حاتشىسى ەتىپ تاعايىنداسا, ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا (ۆاك) ب.كومەكوۆتى ورتا ازيا مەن قازاقستاندا تاريح عىلىمىنىڭ ماماندىقتارى بويىنشا ساراپشى رەتىندە بەكىتەدى. وسى سالادا دا اعايىمىز وزىنە تاپسىرىلعان مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىندايدى.
1994 جىلى ب.كومەكوۆ رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگ بولىمىندە «VIII-XIII عع. قىپشاق, قۇمان جانە قيماق تاريحىنا قاتىستى اراب دەرەكتەرى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعايدى. 1995 جىلى پروفەسسور ب.كومەكوۆ ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ال 2003 جىلى ۇعا اكادەميگى بولىپ سايلانادى. بۇل دەگەنىمىز ونىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىن مويىنداۋ جانە عالىمعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت بولسا كەرەك.
اكادەميك, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.كومەكوۆتىڭ جالپى عىلىمي جاريالانىمدارىنىڭ سانى 700-دەن اسادى. ونىڭ ىشىندە 40-تان اسا جەكە جانە ۇجىمدىق مونوگرافيا, وقۋلىق جانە وقۋ قۇرالدارى بار. عالىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جانە كەڭەسىمەن – 7 عىلىم دوكتورى, 13 عىلىم كانديداتى ديسسەرتاتسيالارىن قورعاعان. سول جەتەۋدىڭ ىشىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى دا بار. كومەكوۆ شاكىرتتەرىنىڭ ءبارى ۇستازى سەكىلدى عىلىمدا ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاپ, وتان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا تاريحناماعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
سوڭعى 25 جىلدا اكادەميك ب.كومەكوۆ ءوز شاكىرتتەرىمەن بىرگە حالىقارالىق قىپشاقتانۋ ورتالىعىن اشىپ, ەۋرازيا اۋماعىنداعى قىپشاق ەتنوسىنىڭ تاريحي ماسەلەلەرىمەن تەرەڭ اينالىسىپ ءجۇر. ول وسى تاقىرىپپەن اينالىساتىن اقش, ۆەنگريا, تۇركيا, يران, انگليا, فرانتسيا, قىتاي, جاپونيا, رەسەي, بولگاريا, رۋمىنيا, ۋكراينا, ارمەنيا, گرۋزيا, وزبەكستان, قىرعىزستان عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. ول بىرنەشە رەت حالىقارالىق دەڭگەيدە قىپشاقتانۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيالار وتكەرىپ, ونىڭ ماتەريالدارىن جاريالادى.
اكادەميك ب.كومەكوۆتىڭ وتاندىق تاريح عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان دا جوعارى باعالاندى. 2014 جىلى عالىمدار ءۇشىن ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتىك ماراپات بولىپ سانالاتىن «پاراسات» وردەنىن كەۋدەسىنە تاقتى. ال مەرەيتويلىق, تاريحي وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ مەدالدارى قانشاما!
بۇگىنگى كۇندەرى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان اكادەميك اعامىزدىڭ كۇش-قايراتى مەن ەرىك-جىگەرى بويىندا. ودان حالقى ءالى دە تالاي عىلىمي تۋىندىلار كۇتۋدە. تارازداعى مەكتەپتە, تاشكەنتتەگى ۋنيۆەرسيتەتتە ءوز قاتارىنىڭ الدى بولعان, باعداتتا ەل نامىسىن جەرگە تۇسىرمەگەن, مىسىردا قازاقتىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتكەن, لەنينگرادتا بۇكىل قازاق جاستارىنىڭ قانداي بولاتىندىعىن دالەلدەگەن, ال الماتىدا بولسا, بۇكىل جيعان-تەرگەن ءبىلىمىن ءوز حالقىنا ەسەلەپ, توم-تومداپ سىيلاعان بولات ەشمۇحامەد ۇلىنا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە وتە لايىقتى تۇلعا. ناعىز قازاق ءۇشىن, قازاق عىلىمى ءۇشىن جاراتىلعان «اڭىز ادام» دەۋگە تۇرارلىق.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى