قالا قالىس قالماۋى ءتيىس

سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا رەسپۋبليكادا 982 قوسالقى شارۋاشىلىق جۇمىس ىستەدى. ولار 4,8 مىڭ توننادان ەت جانە ءسۇت, 1 ميلليون 44 مىڭ جۇمىرتقا وندىرگەن. بۇل فاكتىلەر قوسالقى اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ كورسەتكىشتەرى اۋىل­داعى كاسىبي شارۋاشىلىقتاردان كەم بول­ماعاندىعىن كورسەتەدى.

قازىرگى كارانتين مەن ونان كەيىنگى پوس­تەپيدەميا جاعدايىندا جۇمىستارى توقتاپ تۇرعان ءوندىرىس پەن ءارتۇرلى مەكەمەلەرگە وسى ۇمىتىلعان تاجىريبەنى نەگە جانداندىرماسقا. ول ءۇشىن ءار قالا اكىمدىگى كورشى وبلىستارمەن كەلىسىپ, بوس جاتقان جەرلەردى 10-15 جىلعا ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە جالعا بەرۋدى شەشۋ ءتيىس. مەكەمەنىڭ قولى بوس ادامدارى بۇل شارۋامەن قۋانا اينالىسارى ءسوزسىز. ءتىپتى بىرنەشە فاكتورلار, ءتورت قابىرعانىڭ ىشىندە قامالىپ وتىرا بەرمەي «بوستاندىققا» شىعۋ, تازا تاعام ءوندىرۋ, ونى پايدالانۋ جانە تەگىن فيتنەستىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.

ەندىگى ءبىر كولەڭكەدە قالىپ جۇرگەن مۇم­كىندىك – بۇل قالا اۋماعىندا ورنالاسقان سايا­باقتار, باۋ-باقشا سەرىكتەستىكتەرى. ەلىمىزدەگى ءۇش مەگاپوليس پەن باسقا دا قالالاردا مۇن­داي سپۋتنيكتەر جەتكىلىكتى. سوندىقتان ۇلكەن ەلدى مەكەندەردە ءۇي شارۋاشىلىعى, قوسالقى شارۋاشىلىق, باۋ-باقشانى دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, التى سوتىق جەردە 350 كيلو كارتوپ جانە باسقا دا كوكونىس, 250 كيلو الما مەن المۇرت, 340 كيلو جەمىس-جيدەك, جالپى كولەمى ءبىر توننا بولاتىن, ەشقانداي حيميالىق قوسپاسى جوق ءونىم شىعارۋعا بولادى ەكەن. جالپى, قازاقستان بو­يىنشا اۋىلداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا بارلىق كوكونىستەردىڭ 56,8% شىعارىلاتى­نىن, ولاردىڭ مەملەكەت شەڭبەرىندە باعا­نىڭ تۇراقتانۋىنا كوپ اسەرى بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل سالانىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋداعى ءرولى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

قولدا باردىڭ قادىرى جوق. ساياجايدا جۇمىس ىستەۋ وتە پايدالى. مىسالى, نيدەرلاند عالىمدارى ءوز باقشاسىندا جۇمىس ىستەيتىن 60 جاستان اسقان ادامداردىڭ قالاداعى ۇيىندە قامالعان قۇرداستارىنا قاراعاندا دەنساۋلىعى جاقسى بولاتىندىعىن دالەلدەگەن. تازا اۋادا تەك جارتى ساعات قيمىلداعاننىڭ ءوزى اعزانىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرسىن ساقتايتىن كورتيزول اتتى سترەسس گورمونىن ەكى ەسە ازايتاتىن كورىنەدى, بالالاردىڭ اللەرگيامەن اۋرۋى دا باسەڭدەيدى.

جاپوندىقتار قيىر شىعىستاعى ساياجايلاردا ءبىر جەتى جۇمىس ىستەپ, دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا 2000 اقش دوللارىن تولەيدى ەكەن. ال تۇركيا, كورەيا جانە باسقا ەلدەردىڭ بىزدە جۇمىس ىستەيتىن ادامدارى قازاقستاندىقتاردىڭ مۇمكىندىكتەرىنە قىزعانىشپەن قارايدى, ويتكەنى ولار ءوز ەلدەرىندە, قالا سىرتىندا بىزدەگىدەي مۇمكىندىكتى تەك تۇستەرىندە كورەدى.

ەلىمىزدەگى باۋ-باقشا سەرىكتەستىكتەرىنىڭ سانى قانشا ەكەن دەپ ينتەرنەتتى شارلادىم, بىراق قاجەتتى دەرەك تاپپادىم. تەك الماتى قالاسى بويىنشا ناۋرىزباي اۋدانىندا 113 باۋ-باقشا سەرىكتەستىگىندە – 10572 جەر تەلىمى, ونداعى 8555 ۇيدە – 5774 ادام تۇراتىنىن ءبىل­دىم. ياعني جەكەمەنشىكتەگى جەر تەلىمىنىڭ جارتىسى مەن ۇيلەردىڭ تورتتەن ءبىرى بوس دەگەن ءسوز. بۇل ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن شىعارۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى. بىراق اكىمدىكتەر تاراپىنان ونداعى وندىرىلەتىن ءونىمدى ساتىپ الۋ, ساقتاۋعا كومەك جوق, كوممۋنيكاتسيا ءار ادامنىڭ موينىندا. ەلىمىزدە ورنالاسقان كەيبىر ساياجاي ماسسيۆ­تەرى ءتىپتى اۋدان ورتالىعىنان دا ۇلكەن بولىپ كەلەدى, وندا قىستا دا ادامدار تۇرادى. بىراق ول جەردە مەكتەپ, بالاباقشا, ەمحانالار, حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن باسقا دا مەكەمەلەر جوق.

جالپى ساياجايلاردى پايدالانۋ تۋرالى رەسەي مەملەكەتى سوڭعى 25 جىلدا ەكى رەت زاڭ شىعارعان ەكەن, ال قازاقستاندا ونداي ارنايى زاڭ دا جوق.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەگاپوليستەر مەن باسقا قالالاردا ءۇي شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ورگانيكالىق تازا ءونىم ءوندىرىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى.

قازىر كارانتين كەزىندە تۇرعىندارعا قالا­دان شىعۋعا رۇقسات بەرىلە باستاعانىمەن, ءجۇرىپ-تۇرۋدا ءالى دە شەكتەۋلەر بار. باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر, اتاپ ايتقاندا كوشەت, تۇقىم, زالالسىزداندىرۋ تاۋارلارىن ساتۋدى ۇيىم­داستىرۋ, ساياجايداعى ادامداردى تاماق­پەن قامتۋ, ەگدە كىسىلەرگە دارىگەرلىك كومەك سياق­تى جۇمىستار ءالى شەشىمىن تاپقان جوق.

كوكتەمنىڭ ءار كۇنى – جىلعا ازىق, سوندىقتان ەل ەكونوميكاسى مەن يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن وسى ءبىر سالاعا ۇكىمەت تاراپىنان, اسىرەسە اكىمدىكتەردىڭ تاراپىنان نازار اۋدارىلعانى دۇرىس بولادى.