ءورىسى كەڭ ونەر ورداسى

1940 جىلدارى تالدىقورعان وڭىرىندە قاراتال, ەڭبەكشى جانە اقسۋ كولحوز-سوۆحوز تەاترلارى جۇمىس ىستەدى. 1955 جىلى مي­نيستر­لەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە وسى ونەر وشاقتارى بى­رىگىپ, تالدىقورعان وبلىستىق درا­ما تەاترى قۇرىلادى. قاۋلىعا ساي­كەس قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميس­سيا بۇرىنعى كولحوز-سوۆ­حوز تەاترلارىنىڭ كيىم-كەشەگى, دەكوراتسياسى, بۋتافوريا, رەكۆي­زيتتەرى وبلىستىق دەڭگەيدەگى ونەر وشاعىنا بەرىلۋىنە بارىنشا كوڭىل بولگەن ەكەن. جيىرما شاقتى ءارتىستىڭ باسىن قوسقان جاڭا تەاتر ديرەكتورلىعىنا مۋزىكانت كامىل نۇرىموۆ, باس رەجيسسەرى بولىپ جاقىپ ابىلتاەۆ تاعايىندالادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋدان كولەمىندە عانا ونەر كورسەتىپ كەلگەن تەاتر ۇجىمىنىڭ العاشقى قويىلىمى «اقان سەرى –اقتوقتى» بولادى.

بىراق كوكپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ناتي­جەسىز رەفورماسى سالدارىنان 1960 جىلى تالدىقورعان وبلىسى تارايدى دا شىعارماشىلىق ۇجىم قىزىلوردا وبكومىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا سىر وڭىرىنە قونىس اۋداراتىن بولادى. بەس جىل ىشىندە 22 قويىلىم ساحنالاپ, تاجىريبە جيناعان تەاتر 1960 جىلى 16 ناۋ­رىز كۇنى قىزىلورداعا كوشىپ كەلدى. وبالى نە كەرەك, سىر جۇرتى ونەر ۇجىمىن جاقسى قارسى الىپتى. كەلە سالا ارتىستەرگە باسپانا بەرىلىپ, تەاتر جاڭادان بوي كوتەر­گەن مادەنيەت ۇيىنە ورنالاستى.

جاڭا ۇجىمنىڭ باسشىسى سا­عىمبەك راقىشەۆ پەن باس رەجيسسەر جاقىپ ابىلتاەۆ جەتىسۋدان جى­بەك باعىسوۆا, شولپان باكى­روۆا, ايناتاي جاناسپاەۆا, ىرىس­تاي ادامجانوۆا, ناعيما سۇيىن­دىكوۆا, حالىق ساۋىرىقوۆ, تۇ­رىس­جان ايناقۇلوۆ, ابدىقۇمار كانەتوۆ, سەرىك شوتىقوۆ, ۇلپاتاي ءبايا­دىلوۆا, قىدىرما, كاشيفا كوپباەۆتاردى باستاي كەلدى.

ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, تالدىقورعاننىڭ ۇشتوبەسىندە قۇ­رىلعان تاعى ءبىر ونەر ۇجىمى – كارىس تەاترى دا 1959 جىلى قى­زىلورداعا كوشىپ كەلگەن ەدى. سول جىلى سىر جەرىندەگى العاشقى قويىلىمىن «قوزى كورپەش  –  بايان سۇلۋ» پەساسىمەن اشقان كارىس تەاترى ۇجىمىنداعى سا ەن, كيم دەن سەكىلدى بەلگىلى ونەرپازدار قازاق ارىپتەستەرىمەن ەتەنە ارالاسىپ, تاجىريبە الماسىپ تۇرىپتى. بۇل تەاتر 1966 جىلى رەسپۋبليكالىق مار­تەبەگە يە بولىپ, الماتىعا قونىس اۋدارادى.

سىرعا قونىس تەپكەن ونەر ۇجى­مى نەبارى ءۇش اي ىشىندە «اباي» ترا­گەدياسىن ساحناعا شىعاردى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇي­عارىمىمەن قويلىمدى ساحنا­لاۋعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن الماتى­دان ايگىلى تەاتر رەجيسسەرى اسقار توق­پانوۆ شاقىرتىلادى. كونەكوز كورەرمەندەر 3 كۇن قاتارىنان قو­يىلعان پرەمەرادا حالىقتىڭ زال­عا سىيماي, سپەكتاكلدى تىكە­سى­نەن-تىك تۇرىپ كورگەنىن ەسكە الادى.

وسىدان كەيىن «قاراكوز» سپەك­تاكلىنە رەجيسسەر بولىپ الما­تىدان ارنايى شاقىرىلعان مەن دون ۋك جاڭا ەسىم – جىبەك باعى­سوۆانى اشتى. كوركەمدىك تۇتاس­تىعىنان سەلكەۋ سەزىلمەگەن قويىلىمدا قاراكوزدى سومداعان باعىسوۆا ءۇشىن ونەرگە داڭعىل جول باستالىپ ەدى. «قاراكوزدە» ءبىرى – اسان, ءبىرى – دۋلات بولىپ وي­ناعان تۇرىسجان ايناقۇلوۆ پەن سەرىك شوتىقوۆ سىرداعى تەاتر­دىڭ الىسقا سامعايتىن قۋاتىن تانىتقان بولاتىن. العاشقى قادا­مى ءساتتى باستالعان ونەر ۇجىمى­نىڭ تابىستى جولى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

اعا بۋىننىڭ جولىن ءار جىلدارى كوپتەگەن تالانتتى تولقىن جال­عادى. 1967 جىلى نارتاي بەكە­جانوۆ ەسىمىن يەلەنگەن ونەر ۇجى­مى تالاي بيىكتەرگە قول جەت­كىزدى. قازىر قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن ءارتىسى باقىتبەك ال­پىسباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى كاميلا ءابجانوۆا, مادەنيەت قايراتكەرلەرى بەكتەمىس بوتباەۆ, ءزاليپا تولەپوۆا, ال­ماگۇل ارتىقباەۆا, مادەنيەت سالا­سىنىڭ ۇزدىكتەرى ايگۇل بايداليەۆا مەن باقىتبەك تەمىربەكوۆ, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى قارلىعاش ايتجانوۆا, ۇعىم بايماحانوۆ, زاۋرە كوزدىباەۆا, سىرىم ابدىرازاقوۆ, اراي كو­شىم­باەۆ سەكىلدى ونەر يەلەرى تەاتر­دىڭ وركەندەۋى جولىندا ايانباي تەر توگىپ ءجۇر. وسىدان 6 جىل بۇ­رىن تەاتردان جاستار ترۋپپاسى قۇ­رىلىپ, قازىر قويىلىمداردان كەيىنگى تولقىننىڭ تەگەۋرىنى انىق بايقالادى.

 سوڭعى جىلدار بەدەرىندە ونەر ۇجىمى شەتەل ساحنالارىنا شىعا باستادى. سىر جەرىندە تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان «قورقىت جانە ۇلى دالا سازى» اتتى حالىقارالىق فولكلورلىق فەستيۆال اياسىندا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ قول­داۋىمەن 2012 جىلى تۇركيا­نىڭ كونيا قالاسىندا وتكەن «مىڭ تىنىس جانە ءبىر داۋىس» اتتى تۇر­كىتىلدەس تەاترلاردىڭ حا­لىق­ارا­لىق فەستيۆالىنە تورعاي نار­دىڭ «توبەكوز» سپەكتاكلىمەن قاتى­سىپ, ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالدى.

– ەل ىشىندەگى وتكەن فەستي­ۆال­­دار­داعى تابىسىمىز ءبىر توبە. 2014 جىلى وسى قىزىلوردا قالا­سىند­ا ءسابيرا مايقانوۆانىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان قازاق­ستان دراما تەاترلارىنىڭ XXII رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىنە «قاراكوز» تراگەدياسىمەن قا­تىسىپ, ەكى نوميناتسيا يەلەندىك. وسى جىلى تەاتر استانا قالا­سىندا وتكەن حالىقارالىق تىلدەر فەستيۆالى اياسىندا لون­دوننان, سانك-پەتەربۋرگتەن كەلگەن ونەر ۇجىم­دارىمەن قاتار دۋ­لات يسابەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەز­­دەسۋ» پەساسىن ساحنالادى. شەتەل­دىك قوناقتار ءبىزدىڭ سپەك­تاكلدى جوعارى باعالاپ, تەاترى ۇجىمى فەستيۆال جەڭىمپازى رەتىندە 2015 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا لوندوندا قازاق تىلىندە سپەكتاكل قويدى. بريتان كورولدىك مۋزىكالىق تەاترى ساحناسىنداعى بۇل سپەكتاكل تالعامپاز اعىلشىن جۇر­تىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ولار تەاتر ارتيستەرىنە ايرىقشا ءىلتيپات ءبىل­دىردى, – دەيدى تەاتردىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى حۇسەيىن ءامىر-تەمىر.

قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس­تارىنا 25 جىل تولۋىنا وراي 2017 جىلى باۋىرلاس مەملەكەتتىڭ باكۋ جانە شەكي قالاسىنىڭ كورەر­مەندەرىنە ميرزا فاتالي احۋندزادەنىڭ «كەتپەيسىڭ! بول­دى, كەتپەيسىڭ…» كومەدياسىن ۇسىن­دى.

شوتلانديا ەلى ەدينبۋرگ قا­­­لا­­سىندا وتكەن حالىقارالىق «فريندج» ونەر فەستيۆالىنە عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كور­پەش – بايان سۇلۋ» پەساسىنىڭ جەلىسى بويىنشا ساحنالانعان «اقبايان» دراماسىمەن قاتىسىپ, سپەكتاكل رەجيسسەرى حۇسەيىن ءامىر-تەمىر, ارتيستەر ءزاليپا تو­لەپوۆا, قانات ارحاباەۆتار ەۋروپانىڭ «التىن كىتابىنا» ەندى. بىلتىرعى جىل سوڭىندا تەاتر­ اكادەميالىق مار­تەبە يە­لەندى. باس­تاۋىن جەر ءجان­ناتى جەتىسۋدان الىپ, وتاۋىن ەجەل­گى ۇزاندار ءۇنى تەربەگەن سىرعا تىك­كەن تەاتردىڭ بۇگىندە ءورىسى كەڭەي­دى. تالاي بيىكتى باعىندىردى.

ەڭ باستىسى – ونەر وشاعىنىڭ وتى مازداپ جانىپ تۇر.

قىزىلوردا