ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ءار مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندەگى كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان بۇل دا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇرامداس بولىگى سانالادى.
ءار ادامعا جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن پايدالاناتىن تاعامنىڭ راتسيونالدىق نورماسى ءار مەملەكەتتە وزگەشە, دەگەنمەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بەكىتكەن مولشەرى بار. بۇل ازىقتىڭ ون تۇرىنەن تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, نان 120,5 كگ, ەت 70,1 كگ, ءسۇت 359,9 كگ, جۇمىرتقا 243 دانا, كارتوپ 96,7 كگ, كوكونىس 140,3 كگ , جەمىس-جيدەك 80,3 كگ, بالىق 8,3 كگ, قانت 36,5 كگ , وسىمدىك مايى 13,1 كگ.
قازاقستاننىڭ 2005 جىلعى 8 شىلدەدەگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى زاڭى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ولشەمدەرى مەن نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالعان بولاتىن. سول كەزدە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تومەنگى مولشەرى بەلگىلەنگەن ەدى. ءار ادامعا ەت ونىمدەرى 33,2 كگ, ءسۇت 75 كگ, نان ونىمدەرى 108 كگ دەپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. بىراق فيزيولوگيالىق نورما بەكىتىلمەدى. ءار وبلىستا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا ەسەپتەلەتىن نورمادا بىرىزدىلىك بولمادى. وعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, ەرتەرەكتە الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا وسى پروبلەمانى زەرتتەي وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدى انىقتاۋ ءۇشىن پايدالاناتىن نورمانى سۇراعانىمدا, قولدارىندا جوعارىدان تۇسكەن ديرەكتيۆانى كورسەتتى. وندا ەت 48 كگ, ءسۇت 360 كگ ءسۇت, جۇمىرتقا 139 دانا, نان 117 كگ, كارتوپ 100 كگ, باقشا 110 كگ, جەمىس-جيدەك 32 كگ دەلىنگەن. ياعني ەت بۇۇ بەلگىلەگەن نورماسىنىڭ 68%, جۇمىرتقا 57%, كوكونىس 78%, جەمىس-جيدەك 39% قۇرايتىن ەدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بەلگىلەنگەن مەجە تومەن, ول تومەن بولعان سوڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ورىنداۋ جەڭىل. بۇل «تاجىريبە» بارلىق وبلىستا جىلدار بويى جۇرگىزىلدى. قاعاز جۇزىندە ءبارى كەرەمەت, وعان ستاتيستيكالىق اسەرلەۋدى قوسقان كەزدە, كوپتەگەن ەلدىڭ الدىنا شىعىپ جۇردىك. ال قورىتىندىسىندا اۋىل جۇدەۋ بولدى.
مىنە, وسىنداي تومەنگى دەڭگەيمەن جۇمىس ىستەپ, ءوزىمىزدى الدارقاتۋدى توقتاتۋ ءۇشىن ەلباسىنا ازىق-ت ۇلىكپەن ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى حات جازدىم, ەكى پاراققا 9 پۋنكتتەن تۇراتىن ۇسىنىستارىمدى سىيعىزدىم. تاڭەرتەڭ جازعان حاتىم ەلەكتروندى پوشتامەن پرەزيدەنتكە جەتىپ, سول كۇنى التى مينيسترگە تاپسىرما بەرىلدى. حاتتىڭ ءبىرىنشى پۋنكتىندە «ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن تىكەلەي تاعام وندىرۋمەن بايلانىستىرىپ, ونى باعالايتىن ولشەم مەن تالاپتى وزگەرتۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن ادامنىڭ فيزيولوگيالىق (راتسيونالدىق) نورماسىن (ستاندارتىن) قايتا بەكىتۋ قاجەت» دەگەنمىن. ياعني ەڭبەك مينيسترلىگى مەن ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2005 جىلى بەكىتكەن نەگىزگى تاماق ونىمدەرىنىڭ مينيمالدىق نورماسىنان باسقا قۇجات كوزىمە تۇسپەگەن ەدى. سول كەزدە بەرگەن ۇسىنىسىمنىڭ ورىندالۋى – اگرارلىق سالا ءۇشىن جاساعان ناقتى ەڭبەگىمنىڭ ءبىرى بولدى.
بىراق بەكىتىلگەن تاعامنىڭ فيزيولوگيالىق نورماسى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە وسى كۇنگە دەيىن دۇرىس پايدالانىلماي ءجۇر. مىسالى, «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ» تاقىرىبى بويىنشا وتكەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا كورسەتىلگەن 19 تاعام ونىمدەرى قازاقستاندا وندىرىلەتىن بارلىق ونىمدەرگە تولىق باعا بەرمەيدى. ويتكەنى جەمىس-جيدەك پەن بالىق تۋرالى ەش دەرەك بولمادى. نان ءونىمى توپتاماسىندا ونىڭ 12 ءتۇرىنىڭ تەك 5 تۇرىنە, كوكونىسكە كىرەتىن 13 ازىقتىڭ تەك ۇشەۋىنە, 7 ەت تۇرىنەن تەك سيىر مەن تاۋىققا, 8 ءسۇت ونىمدەرىنەن تەك جارتىسىنا عانا تالداۋ جاسالعان. ياعني بارلىق ونىمدەرگە تولىق تالداۋ قامتىلمادى, سوعان قاراماستان ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ۇكىمەتتىڭ باستى جۇمىسى ەكەنى ايتىلىپ جاتتى.
وسىنداي ءوز-ءوزىمىزدى الدارقاتۋ سوڭعى ۋاقىتتارعا دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. بۇل كورسەتكىشتەر جاي تسيفرلار ەمەس, ول مەجە, مەجەگە جەتۋ تالپىنىس بەرەدى, تالپىنىستى ورىنداۋ – قازاقتىڭ داستارقانى.
جالپى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيىن ءار اۋىل, اۋدان, وبلىس, ورتالىقتاعى ءتيىستى مينيسترلىكتەر ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ونى ەسەپتەۋ قاراپايىم اريفمەتيكا – ازىقتىڭ بارلىق ءتۇرىن بەكىتىلگەن نورما بويىنشا اۋداننىڭ حالىق سانىنا كوبەيتەسىز دە, ءار تاعام تۇرىنەن ءوز تەرريتورياڭىزدا وندىرىلەتىن ءونىم كولەمىمەن سالىستىراسىز, زاڭعا سايكەس ونىڭ كولەمى كەم دەگەندە 80% بولۋى ءتيىس, ارتىعى كورشى اۋدان, وبلىستارعا جىبەرىلىپ, قازاقستاننىڭ قاجەتتىلىگى قامتاماسىز ەتىلەدى, ال ودان ارتىلعانى شەتەلدەرگە ەكسپورتتالادى. سوندىقتان بارلىق اۋدان مەن وبلىستا «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن تۇتىنۋ بالانسىن» جاساۋدى شۇعىل قولعا الۋ قاجەت.