كوروناۆيرۋس پاندەمياسى سالدارى افريكا قۇرلىعىنا وڭايعا سوقپايتىن ءتۇرى بار. «قارا قۇرلىقتىڭ» مەملەكەتتەرىندە كارانتين جاريالاعالى بەرى كوپتەگەن جۇمىس ورنى قىسقارتىلىپ, ەكونوميكاعا تۇسەتىن پايدا كۇرت ازايعان. سونىڭ سالدارىنان بىرقاتار مەملەكەت سىرتقى قارىزىن وتەي الماي قالۋى مۇمكىن.
تاياۋدا G20-عا مۇشە مەملەكەتتەر كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن ەسكەرىپ, افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ بيىلعى قارىزىن كەشىرۋگە شەشىم قابىلداعان بولاتىن. الايدا دامىعان ەلدەردىڭ بۇل ۇسىنىسىن قاناعاتتاندىرۋعا قىتاي اسىعار ەمەس. وسى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ سوزىنە سەنسەك, قىتاي افريكاداعى قارىزىن كەشىرۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرماق. ۆەدومستۆو باسشىسى ايتقان تەتىكتەردىڭ ناقتى قانداي بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. كەلەشەكتە دە ونى ءبىلۋىمىز ەكىتالاي. ويتكەنى قىتايدىڭ «قارا قۇرلىققا» سالعان ينۆەستيتسياسى تۋرالى كوپ مالىمەت ءالى كۇنگە قۇپيا كۇيىندە قالىپ وتىر.
افريكاداعى كوپتەگەن مەملەكەت كەدەي, ەندى-ەندى دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ال ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە شەتەلدەن كەلەتىن ينۆەستيتسيا قاجەت ەكەنى تاعى ءمالىم. سوندىقتان وڭىرگە قۇيىلعان قاراجات وتە قوماقتى. ايتسە دە, «قارىز ك ۇلىپ كىرىپ, كۇڭىرەنىپ شىعادى» دەمەكشى, ونى قايتارۋ دا افريكا ەلدەرىنە اۋىر تيەدى.
قازىرگى تاڭدا افريكا مەملەكەتتەرى شەتەلدەرگە شامامەن 600 ملرد دوللار كولەمىندە ەۋرووبليگاتسيا بەرەشەك. اسىرەسە, مىسىر (26 ملرد دوللار), وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى (19 ملرد دوللار) جانە نيگەريا (12 ملرد دوللار) قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان.
وعان قوسا, سەنەگال, گابون جانە زامبيا سەكىلدى ەلدەردە ەۋرووبليگاتسيانىڭ ىشكى جالپى ونىمگە شاققانداعى پايىزدىق كولەمى وتە كوپ. بۇل دا افريكا ەلدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق قارىزدى قايتارۋعا دەگەن مۇمكىندىگىن قيىنداتا تۇسەدى.
بيىل «قارا قۇرلىقتىڭ» سىرتقى قارىزى 45 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر. پاندەميا سالدارىنان ونى وتەۋ وڭايعا سوقپايدى. Overseas Development Institute-تىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, بيىل افريكا ەلدەرىنىڭ ەكسپورتتان تۇسەتىن پايداسى كۇرت ازايىپ, جالپى كولەمى 36-54 ملرد دوللارعا دەيىن تومەندەمەك. ءتىپتى, كەي مەملەكەتتەردە ىشكى جالپى ءونىم 20 پايىزعا دەيىن ازايىپ كەتۋى ىقتيمال. ياعني, سىرتقى قارىزدىڭ تولەمى اۋىر ەكونوميكالىق جۇككە اينالادى.
G20-عا مۇشە مەملەكەتتەر وسىنى ەسكەرىپ, قارىزدى قايتارۋ مەرزىمىن كەشەۋىلدەتۋگە, كەي جاعدايدا مۇلدەم كەشىرۋگە كەلىستى. وسى ورايدا, قىتايدىڭ ءۇنسىز قالۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان بار. شىعىستاعى كورشىمىز افريكاعا قاراجاتتى قاپتاپ توگىپ جاتىر. «الماقتىڭ دا سالماعى بار» ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, كوروناۆيرۋس سالدارىنان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى دە باياۋلادى. ياعني, بورىشتى كەشىرۋ بەيجىڭ ءۇشىن قاي تۇرعىدان دا ءتيىمسىز.
Johns Hopkins اتىنداعى حالىقارالىق مەكتەپتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ قىتايعا بەرەشەگى 143 ملرد دوللارعا جەتكەن. مۇنداي مول سومانىڭ باسىم بولىگى تەمىرجول, اۋەجاي جانە پورت سەكىلدى اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمعا سالىنعان.
حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, افريكاداعى كەدەي ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى قىتايعا بورىشكەر. ال گارۆارد بيزنەس مەكتەبى بەيجىڭ بەرگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزى كوپشىلىك نازارىنان تىس قالىپ, ەكى ەل بيلىگىنە عانا ءمالىم ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن «قارا قۇرلىقتىڭ» قىتايعا قارىزىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى بەيجىڭ بيلىگى ەكىجاقتى كەلىسىمدە كورسەتىلگەن سانداردى سىرتقا جاريا ەتپەيدى. جالپىلاما مالىمەت بەرگەنىمەن, رەسمي قۇجاتتا نە جازىلعانى ءبىر قۇدايعا, سوسىن قىتايعا عانا ايان.
«قىتاي قارىزىن تولەي المايتىن ەلدەرگە قىسىم كورسەتپەيدى. بۇكىل ماسەلەنى ەكىجاقتى كەلىسىم اياسىندا كەلىسىپ شەشەمىز», دەيدى قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى چجاو ليتسزيان.
بەيجىڭ بيلىگى بورىشىن كەشىرۋگە اسىقپاي, تەتىكتەرىن قاراستىرىپ جاتقانىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. قىتاي اشىق ەشتەڭە ايتپاسا دا, كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلارىنىڭ نە كوزدەگەنى انىق بايقالادى.
بىرىنشىدەن, بەيجىڭ «جۇمساق ساياسات» قولدانۋ ارقىلى افريكاداعى ساياسي ىقپالىن كۇشەيتە تۇسپەك. مۇنداي قادام تىكەلەي ەكونوميكالىق پايدا اكەلمەسە دە, الەمدىك شاحمات تاقتاسىندا قاجەت گامبيت. «قارا قۇرلىقتا» 50-دەن استام مەملەكەت بار. ولاردىڭ ءبارى بۇۇ, حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە. «كۇلشەلى بالا سۇيمەككە جاقسى» دەمەكشى, ولار شارتاراپقا بەلگىلى ۇيىمداردا قىتايدىڭ ءسوزىن سويلەۋگە قاجەت. كەدەي, باي ەكەنىنە قاراماستان, ءار مەملەكەت – ءبىر داۋىس. ەندەشە, «سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرمەيتىنىن» افريكا ەلدەرى دە, قىتاي دا جاقسى تۇسىنەدى.
ەكىنشىدەن, بەيجىڭ اقشالاي قارىز بەرىپ, ونىڭ ورنىنا ەلدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىسانداردى الۋى مۇمكىن. بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بىرنەشە جىل بۇرىن شري-لانكا بيلىگى قىتايدان 1,1 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىپ, حامبانتوتا پورتىن سالعان ەدى. الايدا شري-لانكا بورىشىن ۋاقتىلى وتەي العان جوق. ەڭ اقىرىندا ونى كەشىرۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق ماڭىزدى پورتتى 99 جىلعا جالعا بەردى.
بەيجىڭ ءدال وسىنداي ءتاسىلدى دجيبۋتيدە دە قولدانباق. قازىر اتالعان ەلدە قىتايلىق ينۆەستيتسيانىڭ كومەگىمەن كەمە پورتى سالىنىپ جاتىر. ءدجيبۋتيدىڭ جۋنگولارعا بورىشى ىشكى جالپى ونىمگە تەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, بەيجىڭ بيلىگى كەز كەلگەن ساتتە پورتتى مەنشىكتەپ الۋى ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا.
الايدا قىتايدىڭ وسىنداي ارەكەتىنە قاراماستان, «قارا قۇرلىقتىڭ» كوپ مەملەكەتى قارىز الۋىن ازايتار ءتۇرى كورىنبەيدى. ءتىپتى قازبا-بايلىقتارىن يگەرۋدى بەيجىڭ تاراپىنا اماناتتاۋعا ءازىر. ماسەلەن, The Wall Street Journal تاراتقان اقپاراتقا سەنسەك, زامبيا بورىشىن كەشىرۋ ءۇشىن ەلدەگى ەڭ ۇلكەن مىس كەنىشتەرىنىڭ اكتسياسىن بەرمەك. بۇل ەلدىڭ بيلىگى قىتايعا قارىزىنىڭ كولەمىن اشىق ايتقان ەمەس. بىراق Johns Hopkins ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي, 2017 جىلى زامبيانىڭ بەيجىڭگە بەرەشەگى 6,4 ترلن دوللار شاماسىندا. بۇل ەل قارىزىنىڭ 44 پايىزىن قۇرايدى.
ۋگاندا دا زامبيانىڭ كەبىن كيۋى مۇمكىن. ەلدەگى ەنتەببە اۋەجايىن جاڭالاۋعا 325 ملن دوللار, كارۋماداعى ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا 1,4 ملرد دوللار قاراجات جۇمسالدى. ينۆەستيتسيانى, البەتتە, قىتاي قۇيدى. ۋگاندا قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, الدا-جالدا بورىشتى وتەي الماسا, ەكى نىسان دا قحر قاراماعىنا وتەدى.
افريكاداعى ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى جوعارى سانالاتىن نيگەريا دا قىتايعا تاۋەلدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2017 جىلى بۇل ەلدىڭ قارىزى 2 ملرد دوللاردى قۇراعان. دەگەنمەن شىنايى بەرەشەك بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ ەكەنى تالاي مارتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلدى.
بىلتىر بەيجىڭ تاعى 629 ملن دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى. بۇل قاراجات تەڭىز پورتىن سالۋعا جۇمسالدى. ەندى, نيگەريا بيلىگى قىتايدىڭ «ەكسپورت-يمپورت» بانكىنەن قوسىمشا 17 ملرد دوللار قارىز سۇراماق.
Overseas Development Institute كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, نيگەريانىڭ سىرتقى قارىزىنىڭ 10 پايىزى قىتايدىڭ ۇلەسىندە. ال ەفيوپيانىڭ بورىشى 17 پايىز, كەنيادا 33 پايىزعا جەتكەن.
بەيجىڭ بيلىگى بەرگەن قارىزىن مۇلدەم كەشپەيدى دەۋ ارتىق ايتقاندىق بولار. بۇعان دەيىن قىتاي بىرنەشە رەت «جومارتتىق» تانىتتى. 2018 جىلى بەيجىڭدە افريكا ەلدەرى باسشىلارىمەن وتكەن سامميتتە تسي سزينپين كەي مەملەكەتتەن الاشاعىنان باس تارتاتىنىن مالىمدەگەن-تۇعىن.
Rhodium Group زەرتتەۋ فيرماسىنىڭ مالىمەتىنە ساي, قىتايمەن جاسالعان ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردە قارىزدى كەشىرۋ ءجيى كەزدەسەدى. ايتسە دە, كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلىعى نەگىزىنەن قوماقتى قارىزدى ەمەس, ازىن-اۋلاق ينۆەستيتسيانىڭ وتەۋىن كەشەدى. مىسالى, 2017 جىلى سۋدانعا سالىنعان قۇنى 6,5 ملرد ينۆەستيتسيانىڭ 160 ملن-نى كەشىرىلگەن.
وسىعان قاراماستان, افريكا ەلدەرىنىڭ شەنەۋنىكتەرى قىتايمەن كەلىسىمگە كەلەتىنىنە سەنىمدى. گانانىڭ قارجى ءمينيسترى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ءار مەملەكەت ماسەلەسىن بەيجىڭمەن ەكىجاقتى كەلىسىم اياسىندا شەشەتىنىن جەتكىزدى.
قىتايدىڭ الاشاعىن كەشىرۋگە ىنتا تانىتپاۋىنىڭ ءۇشىنشى سەبەبى – ەلدەگى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا قحر-دا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 10 مىڭ دوللاردان ءسال اسادى. بۇل دامىعان مەملەكەتتەردەن الدەقايدا از. سالىستىرىپ قاراساق, الەم ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى جەتىلىگى سانالاتىن مەملەكەتتەردەگى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى ورتاشا ەسەپپەن 45 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ەندەشە, ەكونوميكاسى ەڭ ۇلكەن ەكەنىنە قاراماستان, حالقىنىڭ تۇرمىسى تومەن قىتاي ءۇشىن سالعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى قاي كەزدە دە قاجەت.
جالپى, قىتايدىڭ شەتەلدەرگە قوماقتى ينۆەستيتسيا قۇيۋى افريكامەن شەكتەلمەيدى. كەيىنگى 10 جىلدا ونىڭ كولەمى 2 ترلن دوللارعا جەتتى. بەيجىڭ بيلىگى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى اياسىندا شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە, اسىرەسە «16+1» باستاماسى, ياعني قىتاي مەن شىعىس بلوكتىڭ 16 ەلى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. The Diplomat پورتالى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, قازىردىڭ وزىندە بەيجىڭنىڭ شىعىس ەۋروپاعا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 8 ملرد دوللاردان اسىپ كەتكەن.
ازيادا دا قىتايدىڭ قالدىرعان قولتاڭباسى جەتەرلىك. شري-لانكانىڭ مىسالىن جوعارىدا كەلتىردىك. 2017 جىلى مالايزيا 12 ملرد دوللار قارىز الدى. بەيجىڭ پاكىستانعا 62 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ىنتا تانىتىپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا, كوروناۆيرۋستىڭ ەكونوميكالىق سالدارى قاي ەلگە بولسىن قيىنعا سوقپاق. اسىرەسە, تۇرمىسى تومەن افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ مۇقتاجدىعى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. ايگىلى عالىم البەرت ەينشتەين ايتقانداي, ء«ار داعدارىستىڭ ارتىندا ۇلكەن مۇمكىندىك بار». بىراق بۇل جولى مول مۇمكىندىك قىتايعا بۇيىراتىن سىڭايلى...