الاش تۋرالى پەسانىڭ اۆتورى

1989 جىلى سەمەي پەداگوگيكا ينستي­تۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتە­تىندە وقىپ جۇرگەنىمدە قايىم مۇحامەد­حان ۇلىنان ءدارىس الدىم. العاش رەت «الاش» دەگەن ءسوزدى سول كىسىدەن ەستىدىم. الاشوردا اۆتو­نو­مياسىنىڭ قۇرىلعا­نىنا 95 جىل تولعان تۇستا سەمەي قالاسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ بولىمىندە ىستەيتىن ەدىم. باسشىمىز قۇسمىليا نۇرقاسىم بىردە وزىنە شاقىرىپ «ايدىن, جۇمىس ءوز الدىنا, سەن الاشتى كوتەرەتىن ايرىقشا ءبىر ءىس جاساۋىڭ كەرەك!» دەدى. كوپتەن بەرى كو­كەيىمدە جۇرگەن اسىل ارمانىمدى تاپ باسىپ تانىعان قۇسەكەڭە العىستان باسقا ايتارىم جوق. ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ «كوپ بولسا فورۋم, كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىرارمىز. ونىمەن قاي تاۋدى قوپارامىز؟ ودان دا ۆچك-وگپۋ-نكۆد-كگب-دان بۇگىنگى ۇقك-عا مۇرا بولىپ قال­عان مۇراعاتتاردىڭ رۇقسات ەتىل­مەگەن قۇجات­تارىنا قول جەت­كىزۋ جولدارىن قا­راستىرايىن!» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم.

الاش قالاسىنىڭ سەمەيدە بولۋىنىڭ ءوزى ەكى ەسە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەمەي مە؟ بەلگىلى ولكەتانۋشى, عالىمدارمەن اڭگى­مەلەستىم. ابايتانۋشى اعالار توكەن يبراگيموۆ پەن بەكەن يساباەۆتارمەن سويلەستىم. ولار ماڭگىلىك رۋحاني ازىق بولاتىن قۇندى دۇنيەلەردى ايتۋداي-اق ايتىپ بەردى. سونىڭ ءبىرى الاش پەساسى تۋرالى ماعلۇمات بولاتىن. ەكەۋى دە «بۇل پەسا ءبىر بولسا, ۇقك-دە بولۋى مۇمكىن» دەدى. بىردە مۇرات كەنەمولدين اعامىزدى جولىقتىرىپ قالدىم. ول «اباي» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولاتىن. وڭىرگە بەلگىلى زەرتتەۋشى جانە كاسىبي جۋرناليست. كوپ عالىمداردىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن مالىمەتتەر وسى اعامىزدان تابىلۋشى ەدى. ەكەۋمىزدىڭ جۇمىس كابينەتىمىز ءبىر قاباتتا بولعان­دىقتان ءجيى ۇشىراساتىنبىز. مەنىڭ اڭگىمەلەرىمنىڭ دەنى الاشپەن باستالىپ, الاشپەن اياقتالاتىنىنان جاقسى حاباردار اعامىز ءارى-بەرى وتكەندە ما­عان بۇرىلاتىن. مەن دە ول كىسىگە ارا-تۇرا بارىپ تۇراتىن ەدىم. ول ۋاقىتتا «الاش اپتالىعىن» وتكىزۋدى جوسپارلاپ, باعدارلاماسىن دايىنداپ جۇرگەنمىن. بىردە اعام كەلە قالدى دا «ايدىن با­ۋىرى­م, ۇقك-دە مۇحتيزار تيتاقوۆتىڭ «مۇرات ءۇشىن مايدان» دەگەن پەساسى بار. ەگەر اكىمنىڭ اتىنان حات جازدىرتا الساڭ, جاقسى بولار ەدى, مۇمكىن بەرىپ قالار» دەمەسى بار ما؟! سول ساتتە اۋزىما ءسوز تۇسپەي قالىپ, قۋانعانىمنان اعامنىڭ قولىن قاتتى قىسىپ جىبەرىپپىن. ءجۇزى الابۇرتىپ كەتكەن مۇرات اعام وسىلايشا سول ءبىر جۇمباق الاش پەساسىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇرىن تۇستەپ بەردى.

بۇرىن الاشتانۋشىلار الاش ومى­رىنەن تىكەلەي سىر شەرتەتىن دراما­تۋرگيالىق ءبىر شىعارمانىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس دەپ جۇرەتىن. ويتكەنى ولاردىڭ قالام تارتپاعان سالاسى جوق. ەندى, مىنە, كوكتەن ىزدەگەنىمىز جەردەن تابىلدى. بىراق بۇل جەڭىل-جەلپى شارۋا بولماي شىقتى. ۇقك-ءنىڭ اسا قۇپيا مۇراعاتىنا ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارىنىڭ دا ءالى كۇنگە دەيىن قولدارى تولىق جەتپەي كەلەدى. مۇحتيزاردى ىزدەۋگە كىرىسكەنىمدە, بىردەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولدىم. ء«شولى قانباعان اقىر سوڭىندا قۇدىق قازىپ تىنادى» دەگەندەي, ايتەۋىر بىردە ءساتى ءتۇستى. مۇمكىن الاش رۋحى قولداعان شىعار.

اتالعان باسقارما باستىعىنىڭ مىن­دەتىن اتقارۋشى س.ءاشىموۆتىڭ اۋىزشا كەلىسىمىن العاننان كەيىن ق.نۇرقاسىممەن اقىلداسا وتىرىپ, مادەنيەت جانە تىل­دەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ اتىنان رەسمي حات دايىندادىم. بارعان سوڭ قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتكىزدى دە ىشكە كىرگىزدى. ءبىر ساعاتتاي عانا ۋاقىت بەرىلگەن ەدى. جەلكە تۇسىمنان ءبىر قىزمەتكەر, ماڭداي الدىمنان ءبىر قىزمەتكەر باقىلاپ تۇردى. مەنىڭ الدىمدا جاتقان توتە جازۋمەن جازىلعان مۇحتيزار ت ۇلىك ۇلى تيتا­قوۆتىڭ «مۇرات ءۇشىن مايدان» اتتى پەساسىنىڭ كوشىرمەسى مەن قىلمىستىق ءىسىنىڭ كوشىرمەسىنە كوز جۇگىرتىپ وتۋگە عانا مۇرشام جەتتى. «ماعان قاجەتتى قۇجاتتار – وسىلار!» دەگەننەن كەيىن كوشىرمەلەرىن بەردى. قۇجاتتار كوشىرمەسىندەگى قىل­مىستىق ءىستىڭ سۇراق-جاۋاپ انكەتاسىنا قاراعاندا, مۇحتيزار ت ۇلىك ۇلى 1904 جىلى 22 اقپاندا قارقارالىدا تۋعان. نكۆد ۇستاعان ۋاقىتتا سەمەي قالاسىنىڭ حلەبنايا كوشەسىندەگى №18-ۇيدە تۇرىپتى. ءبىلىمى تولىق جوعارى ەمەس. ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى باتىس ءسىبىر حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىعان. پارتيا قاتارىندا بولماعان. 1936 جىلى 25 اقپاندا تۇتقىنداعان شامادا ءوزى 32-دە, اكەسى ت ۇلىك 63-تە, اناسى جامال 58-دە, ءىنىسى ەسكەندىر 13 جاستا ەكەن. قالامگەر «1917 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن قارقارالىدا وقىدىم. 1932 جىلعا دەيىن ارا-تۇرا بولماسا ءاردايىم وقۋدا بولدىم» دەپ كورسەتەدى. كەسىلگەن ستاتياسى – ايگىلى 58/10. «مۇحتيزار ىسىندە» جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتى جوق, قوسىمشا فوتوسۋرەتى دە جوق, تەك كا­سىپوداق مۇشەسىنىڭ بيلەتى عانا تىركەلىپتى. بۇعان ول 1924 جىلى 6 مامىردا كىرىپتى. ماماندىعى – ەكونوميست-پلانوۆيك دەپ جازىلعان. مۇحتيزار شىعارماسىن «4 پەردەلى, 6 سۋرەتتى مۋزىكالىق دراما» دەپتى. بىراق نكۆد ءارحيۆى ونى ءارى-بەرى جۇلمالاپ, وزدەرىنىڭ يدەولوگياسىنا دايەك بولاتىن جەرلەرىن قىرقىپ-ءپىشىپ, تۇتاس دۇنيەنى ماقساتتى تۇردە بۇلدىرگەن.

قازىر بۇل انكەتا جاۋابىن تولىقتىرا تۇسەتىن باسقا دا دەرەكتەر تابىلدى. ماسەلەن, مۇحتيزاردىڭ ەسكەندىردەن باسقا مۇحتار ەسىمدى باۋىرى مەن قامار, ايتبانۋ دەگەن قارىنداستارى بار ەكەن (بۇل ۇشەۋىنىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن, تەر­گەۋشىدەن ادەيى جاسىرىپ قالعان سياقتى – ا.ى.). جانە ەكى بىردەي جوعارى ءبىلىمى بولعان. اتاپ ايتقاندا, تاشكەنت قالاسىنداعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن زاڭگەر ماماندىعى بويىن­شا جانە ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى باتىس ءسىبىر حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ەكونوميست ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. سونىمەن قاتار سەمەي وڭى­رىنە تانىمال مىقتى ادۆوكات, اقىن-يم­پروۆيزاتور جانە عالىم-اۋدارماشى كىسى-تۇعىن. ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا سوڭىنا «سارىارقا» اتتى پوەماسى مەن «الاش وردا» دەگەن كىتابىن جانە گرۋزين اقىنى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جول­بارىس تەرىسىن جامىلعان جيھانكەز» اتتى پوەماسىنىڭ اۋدارماسىن, ورىس اقىنى يۆان كرىلوۆتىڭ مىسال-ولەڭ­دەرىنىڭ اۋدارمالارىن جازىپ قال­دىرعان. اتالعان تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «سارىارقا» پوەماسى ماسكەۋدىڭ لەنين اتىنداعى كىتاپحاناسىنىڭ «سيرەك كىتاپتار قورىندا» ساقتاۋلى جاتقان كورىنەدى. ءبىزدىڭ بىرنەشە عالىمدار سول قولجازبانى (مۇمكىن كوشىرمەسى) كورگەن جانە وقىعان. بىراق فوتوعا تۇسىرۋگە, كوشىرىپ الۋعا, الىپ شىعۋعا رۇقسات الا الماعان سىڭايلى. ماسەلەن, سەمەيدىڭ ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى بولعان تاريحشى-عالىم مۇراتبەك كەنجەبەكوۆ ديسسەرتاتسياسىنىڭ جۇمىسىمەن اتالعان كىتاپحانادان ويدا-جوقتا مۇحتيزار تيتاقوۆتىڭ «سارىارقا» پوەماسىنا تاپ بولىپ, وقىپ شىعىپ قاتتى تاڭىرقايدى. ەلگە كەلگەن سوڭ مۇحتيزار تۋرالى توڭى­رەگىندەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن اقىرىنداپ سۇراستىرا باستايدى. بىردە جازۋشى بالتابەك ورازباەۆقا كەزدەسىپ «مۇحتيزار كەرەمەت اقىن بولعان ەكەن عوي, مەن ول كىسىنىڭ وسىنداي شىعارماسىن وقىدىم, سەن ونىڭ اقىن بولعانىنان حابارىڭ بار ما ەدى؟» دەگەندە, ول: «مەن ونىڭ مىقتى ادۆوكات بولعانىن جانە جازۋشىلىقپەن اينالىساتىنىن ءبىلۋشى ەدىم. ويتكەنى ول كىسىنىڭ اكەسى ت ۇلىك تە وقىمىستى ادام بولدى عوي» دەپ جاۋا­پ بەرەدى. لەنين كىتاپحاناسىندا بول­عان تاعى ءبىر جەرلەسىمىز مۇرات سا­پور­ ۇلى مۇحتيزاردىڭ قارىنداسى روزا مۇحتارقىزىنا جولىققاندا وسى «سارى­ارقا» پوەماسى جونىندە ايتقان ەكەن.

سارىارقا

ارقانىڭ التىن تاڭى شاباقتالىپ,

سارعايىپ سارى بەلدەن بۇلتتى جارىپ.

قىزارىپ ۇيادان كۇن قياعا ورلەپ,

كوزىمە نۇر توگەدى تۇرعان بارىپ.

ارقانىڭ جازعى كەشى جانارلانىپ,

جىبەك جەل اڭقىپ ءيىسى سامالدانىپ.

كوردىڭ بە, دەپ قىزىل كۇن كوزىن سالدى,

تورعىنداي ءتۇرىن توككەن ءجۇز قۇبىلىپ.

ارقانىڭ شالقار كولى جاتىر كولبەپ,

قۇس ۇشىپ, قاز قاڭقىلداپ كوكتە ورلەپ.

قارشىعا ىتىپ كەتكەن قولدان ۇشىپ,

تۇسىرگەن ۇيرەكتەردى تەۋىپ, سەرمەپ.

ارقانىڭ جازعى كوشى جايلاۋعا ورلەپ,

سالتانات, سانىمەنەن جاتىر كولبەپ.

ءان شىرقاپ, قىز-بوزبالا ەن دالادا,

جورتاقى جۇيرىگىمەن جارىس سەرمەپ.

وكىنىشكە قاراي, مۇحتيزاردىڭ شىعار­ماشىلىعى تۇگىلى ونىڭ ءومىربايانى تۋرالى مالىمەتتەر ءالى عىلىمي جۇيەگە تۇسى­­رىلگەن جوق. دەگەنمەن, قولدا بار از-كەم ماعلۇماتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, مۇحتيزاردىڭ جەكە ءومىرى جايىندا ايتا كەتەلىك. اكەسى ت ۇلىك تورەباي ۇلى تيتاقوۆ اقىن, جازۋشى, اۋدارماشى ادام بولعان. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا سەمەيدەگى اسكەري-گۋبەرناتوردىڭ ءتىلماشى مىندەتىن اتقارعان. ورىس جانە بىرنەشە شىعىس تىلدەرىن جاقسى بىلگەن. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە بولعان كورىنەدى. قارتايىپ, 1940 جىلى سەمەيدە ومىردەن وزعان. ال مۇحتيزاردىڭ الاشوردامەن بايلانىسى بولعانى سەبەپتى ءومىرىنىڭ استان-كەستەڭى شىققان. ۇنەمى قۋعىن-سۇرگىننەن بوي تاسالاپ, تاشكەنت, ءنوۆوسىبىر, الماتى سياقتى قا­لالارعا, ءتىپتى ياكۋتيا جاققا دا ەرىكسىز كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعان. اناسى جامال «...قايدا ءجۇر ەكەن, قاراعىم؟» دەپ قايعىدان قان جۇتىپ, ۇنەمى كۇرسىنىپ وتىراتىن كورىنەدى. «بۇل ۇلتشىل, الاششىل» دەپ سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەن نكۆد-نىڭ قۋعىنىنان ەل قاتارلى وتباسى باقىتىن كورۋگە دە مۇر­شاسى بولماعان. ۇيلەنگەن, بىراق تۇتقىندالىپ, ءجيى سوتتالا بەرگەن بەرەكەسىزدىكتەن مەزى بولعان ايەلى اقىرى كەتىپ تىنعان. تاعى دا ۇيلەنگەن, تاعى سول ستسەناري قايتالانعان. ايتەۋىر, قايران ەر ءوزىنىڭ 53 جاسىندا 10-11 رەت وتباسىن قۇرسا دا, ءبىر قايتقان باعىن قايتا قايتارا الماعان سىڭايلى. قارىنداسى راۋشان مۇحتارقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ونىمەن وتانداسقان ايەلدەردىڭ ىشىندە اتاقتى ءانشى اپامىز كۇلاش بايسەيىتوۆا دا بولعان كورىنەدى. مۇحتيزار ءومىرىنىڭ سوڭعى 10 جىلىندا باۋىرى مۇحتاردىڭ وتباسىمەن بىرگە تۇرعان ەكەن.

1953 جىلى ستالين ولگەننەن كەيىن, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياعا قارسى سۇر­گىن ءسال دە بولسا سايابىرسي باستادى. الاي­دا, بۇل كەزدە «حالىق جاۋلارى» سا­نالعان اقىلماندارىمىز تۇگەلگە جۋىق اتىلعان بولاتىن, سوتتالعاندارىنىڭ دەنى ەڭبەككە جارامسىز ەدى, ال ساۋ شىق­قاندارىنىڭ بويىن الدەقاشان ۇرەي بيلەپ العاندىقتان كوپشىلىگىنىڭ ءومىرى تراگەديامەن اياقتالدى. مۇحتيزار دا سونداي تايعاق كەشۋلى تاعدىر تاۋقىمەتىن باسىنان وتكەرگەن قۇربانداردىڭ ءبىرى. ول 1957 جىلى قايتىپ, اياگوز قالاسىنداعى مۇسىلماندار قورىمىنا جەرلەندى.

ارماندا كەتكەن الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى مۇحتيزار ت ۇلىك ۇلى تيتاقوۆ تۋرالى تاپتىشتەي ايتار كەز ءالى الدا.

ايدىن ىرىسبەك ۇلى,

قازاق يننوۆاتسيالىق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى

سەمەي