«ەسكەرىپ, تاستاماڭىز دۇعاڭىزدان...»

جالپى سوعىس تاريحى از جا­زىل­عان جوق. بەلگىلى جۋرناليست, وقىر­مانىنا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنان تاڭدايدان ءدامى كەتپەيتىن تالاي تانىمدىق ماقالالار ۇسىنعان جانبولات اۋپبايدىڭ «ستالينگراد شايقاسى تاريحىن ءتۇرتىپ قالساڭ, قازاقتىڭ اتى-ءجونى شىعادى» دەۋى تەگىن ەمەس. قورعانۋ مەن شابۋىل 1942 جىل­دىڭ 17 شىلدەسىنەن باستالىپ, 1943 جىلدىڭ 2 اقپانىنا دەيىن, ياعني جارتى جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ستالينگراد مايدانىن­دا قازاقتار باسقا ۇلتتارمەن بىر­گە نەمىس فاشيستەرىنە قارسى تۇردى, ەرلىك كورسەتتى, كەۋدەسىن وققا توستى. وعان قازاقستاندا جا­ساقتالعان 387, 27, 28, 29, 38-ءشى ات­قىشتار ديۆيزيالارى جانە 81-ء­شى­ اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 152-ءشى بريگادا جىبەرىلدى.

– بىردە باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نان «قازاقستاندا جاساق­تال­عان ءار ديۆيزيادا قانشا ادام بولدى؟» دەپ سۇراعانىمدا: «بىزگە ديۆيزيا جاساقتاۋ تۋرالى تاپسىرما 1941 جىلى كەلدى. ءبىز سول جىلى شىلدە ايىنان كىرىستىك, ەكى ايدا جاساقتاپ, 2 قىركۇيەكتە با­تىسقا اتتانعانبىز. ءبىز الىپ كەت­كەن 316-شى اتقىشتار ديۆيزيا­سىندا 17 مىڭ ادام بولدى. سوسىن كەيىنگى جىلدارى ەرلەر دە ازايدى, قۇرىلعان ديۆيزيالاردا 11 مىڭ جاۋىنگەردەن بولدى عوي» دەگەن ەدى. مۇمكىن باۋكەڭ ايتقان بۇل تسيفردان دا ازايعان شىعار, بالكىم, – دەيدى جانبولات اعا. كەيبىر دەرەكتەردە قازاقستاننان بارعان 6 ديۆيزيانىڭ قۇرامىندا 50 مىڭ ادام بارعان دەپ ءجۇر. ستالينگراد شايقاسىنا قازاقستاننان بارعان 29 جانە 38-ديۆيزيالارعا كەيىن 72 جانە 73-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيا اتاعى بەرىلەدى. بۇل اسقان ەرلىككە دەگەن باعا بولاتىن.

ستالينگراد شايقاسى ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى تاع­دىرشەشتى قيمىل بولدى. جاۋ اسكەرىنىڭ كۇشى قىزىل ارميادان قاي جاعىنان دا باسىم ەدى. جالپى گەرمانيا مەن ونىڭ وداق­­تاستارىنىڭ ستالينگرادقا باعىت­تالعان 6 دالالىق ارميادان قۇرال­عان, باقايشاعىنا دەيىن قارۋ­لا­نعان 14 ديۆيزياسى بولدى. ولار 1942 جىلى جازدا ءبىراز ويراندى سالىپ, تامىز ايىنىڭ 23-ىندە ۇرىس شەبى ستالينگرادقا كەلىپ تىرەلدى. نەمىستەر قالاعا باسىپ كىردى. جاۋىنگەرلەر ءبىر قادام ارت­قا شەگىنبەي, ستالينگرادتى ەر­لىكپەن قورعادى. وسىنداي قان­دى قىرعىننىڭ قاق ورتاسىندا قا­زاقستاندىقتار مەن قازاقتار ءجۇردى.

– سول اۋىر شايقاستاردىڭ كۋاسى, قازىر توقساننان اسىپ وتىر­عان رابيعا زاينۋللينا اجەمىزدىڭ اڭگىمەسىن تولقىماي تىڭ­داۋ­ مۇمكىن ەمەس. «ستالينگراد ۇرى­سىندا ادامدار قىناداي قىرىلدى, قان سۋداي اقتى عوي. سولدات كوتە­لەگىنە قار سالىپ, سونى ەرىتىپ ىشەتىن ەدىك. قار جيناۋعا شىق­قاندا قاردىڭ بەتى قىپ-قىزىل قان بولىپ جاتاتىن» دەپ ەدى ول. وسى شايقاسقا تەك ورالدان عانا 17 قىز اتتان­عان ەكەن, – دەيدى تاريح عىلىم­دارى­نىڭ كانديداتى باق­تىلى بورانباەۆا.

ستالينگراد شايقاسىنداعى اجال انتالاپ تۇرعان كۇندەردە وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن قاتار قازاقتار نەبىر كوزسىز ەرلىك كورسەتتى, وزدەرى دە قانعا بوكتى... بارلاۋعا شىققان ۇشقىش نۇركەن ءابدىروۆ وق تيگەن ۇشاقتى نەمىس قارۋ-جاراعى تيەل­گەن ەشەلونعا باعىتتايدى دا, مايدانعا اكەلە جاتقان بومبالار مەن تانكتەرىنىڭ, سناريادتارىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرادى. موتوردىڭ ىستەن شىققانىن, ءوزىنىڭ اجال قۇشا­تىنىن بىلە تۇرا نۇركەن وسىن­داي ەرلىككە باردى. قارسىباي سىپاتاەۆ جالعىز قالسا دا, ءبىر ادىم ارتقا شەگىنبەي, قولىنداعى سوڭعى ميناسىن كەۋدەسىنە قىسىپ, جاۋ تانكىسىنىڭ استىنا ءتۇستى. ولارعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. قاتارداعى جاۋىنگەر بەيقۇتباي دەمباەۆ قالا ءۇشىن بولعان ۇرىستا جۇرەك جۇتقان ەرلىگىمەن «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى اتاندى. بۇگىنگى ۆولگوگرادتاعى «سەرجانت پاۆلوۆ ءۇيى» اتتى عيمارات ناعىز ەرلىكتىڭ سيمۆولىنداي ەلەستەيدى. ءتورت قاباتتى تۇرعىن ءۇيدى 29 جاۋىنگەر 58 كۇن بويى نەمىستەرگە بەرمەي قورعاپ تۇردى. ءتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلى بار 29 جاۋىنگەردىڭ اراسىندا قازاق ءتالىباي مۇرزاەۆ تا بولدى. ستالينگراد قالاسى تۇبىندەگى شايقاستاردىڭ باس كەزىندە گەنەرال ف.ءپاۋليۋستىڭ 6-شى ارمياسىن قورشاپ, تۇتقىنداۋعا دا عاني سافيۋللين باسقارعان قازاقستاندىق ديۆيزيا قاتىسقان بولاتىن. سوعىستاعى وق پەن ورتتەن امان ورالعان سافيۋللين كەيىن «زا گورامي, زا رەكامي» دەگەن كىتاپ جازىپ, وندا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولعانىن باياندايدى. «ستالينگرادتىڭ شالعاي ىرگەسىنەن باستالعان ۇرىستاردان بەرى ءبىزدىڭ 38-ءشى ديۆيزيا 18 مىڭنان اسا سولدات پەن وفيتسەردى تۇتقىنعا الدى, 68 تانكتى, 22 سامو­لەتتى, 3 بروندى پويىزدى, 400-دەن اسا زەڭبىرەك پەن مينومەتتى قول­عا ءتۇسىرىپ, 108 تانكتى, مىڭنان استام ماشيناسىن قيراتتى. ولار مايدانعا جۇرەر الدىندا قازاق جەرىندە بۇلارعا بەرىلگەن اما­ناتتى ابىرويمەن ورىنداپ شىق­تى» دەپ جازدى گەنەرال عاني سافيۋللين.

بۇگىنگى ۆولگوگراد قالاسىندا قازاق كوشەسى اتتى داڭعىل بار. ونىڭ دا تاريحى ستالينگراد شايقا­سىنداعى قازاقتار ەرلىگىمەن باي­لانىستى ەكەن. 1942 جىلى قىر­كۇيەك ايىندا قازاقستاننان بارعان ديۆيزيالارداعى قازاق جىگىتتەرىنەن تۇراتىن بولىم­شە­لەر­دىڭ ءبىرى وسى كوشەنى فاشيس­تەرگە بەرمەي, بىرنەشە كۇن ارپا­لى­سىپتى. ولار كوشەنى جاۋعا بەرمەپتى, بىراق وزدەرى دە سول كوشەدە شەيىت بولىپتى.

– جاساعان جاقسىلىقتىڭ قا­سيەتى بولادى. ال سول جاقسىلىق قانشا قىرشىننىڭ توگىلگەن قانىمەن, ماڭداي تەرىمەن كەلسە شە؟ مۇنى ۆولگوگرادتىقتار جانىمەن, جۇرەگىمەن تۇسىنەدى. اقىرىندا ستالينگراد قالالىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى قازاق­ستاندىقتاردىڭ ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى وسى قالا ءۇشىن جان اياماعان قيمىلىن ەسكەرە كەلىپ, بۇرىنعى جۇمىسشى-شارۋا كوشەسىن «قازاق كوشەسى» دەپ اتاۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل جايىندا جازۋشى ا.شەينين جانە جۋرناليست م.ريتمان وزدەرىنىڭ ورتالىق باسپاسوزدە شىققان وچەركتەرىندە تەبىرەنە جازعان بولاتىن, –  دەدى سوعىستىڭ ءبىر تاريحى تۋرالى جانبولات اۋپباي.

جاقسىلىق ءجۇنىسوۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىن نەمەرەسىن الىپ, استراحانعا, ۆولگوگرادقا بارىپ, قايىنجۇرتىن ارالاپ قاي­تىپتى. ۆولگوگرادتا ءوزى ءبىلىم العان وقۋ ورنىن, قالانىڭ كورىكتى جەر­لەرىن جانە ماماي قورعانى مە­موريالدى ەسكەرتكىش-كەشەنىن, مۋزەي كەشەنىن ارالايدى.

– ادام قانى سۋداي اققان جەردىڭ كيەسى مە, الدە ەلدەن بار­عان­دارعا مىڭداعان قازاقتىڭ ارۋاعى «تۋعان جەردىڭ لەبىن الىپ كەل­دىڭ بە؟» دەپ باس كوتەرگەندەي بولعاننان با, بويىڭدى ەرەكشە سەزىم بيلەيدى. جاراتقاننىڭ بەر­گەن عۇمىرىن سوعىس كۇرت ءۇزدى. جاڭ­بىرشا جاۋعان جاۋ وعىنان تىس بولعاندا, ولار دا تۋعان جەردە بەيبىت كۇننىڭ قىزىعىنا تويماس ەدى-اۋ دەپ ويلادىم. «ارۋاققا اينالعان سوڭ, ولاردىڭ تىرىلەردەن دامەسى تەك قۇران عانا» دەۋشى ەدى اتالارىمىز. مەموريالدىق كەشەندە حريستيان شىركەۋى بوي كوتەرىپتى. مۇندا كەلگەن سول دىن­دەگى جاندار وزدەرىنىڭ ءدىني جورالعىلارىن جاسايدى ەكەن. بىراق مەشىت جوق.., – دەيدى جاق­سىلىق اعاي.

راسىندا, ستالينگراد شايقاسى تۋرالى وسى ماقالا جاقسىلىق ءجۇنىسوۆ اقساقالدىڭ ويىنىڭ جەتە­گىندە جازىلدى. مىڭداعان ادامنىڭ جانىن جالماعان ۇرىس تۋرالى تالاي جازىلعان اڭگى­مە­نى جۇقالاپ بولسا دا سانادا جاڭ­عىرتقانىمىزداعى ماقسا­تى­مىزدىڭ ءبىرى مىنا تومەندەگى ماسەلەلەردى جەتكىزۋ ەدى.

مايدان دالاسىنداعى الاساپىراندا قورعاسىن وق ەشكىمدى تىڭداعان دا, تاڭداعان دا جوق, ستالينگراد شايقاسى وتكەن جەرلەردە كەبىنسىز كومىلگەن قازاقتان باسقا ءدىنىمىز دە ءبىر, ءتىلىمىز دە تامىرلاس تۇركى بالالارى دا جاتىر. ءار پەندە ءۇشىن جارىق دۇنيەنىڭ, بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن مينۋت سايىن ساناعا سەبەلەپ تۇرعان ماماي قورعانى ەسكەرتكىش-كەشەنىندە شىركەۋمەن قاتار مۇسىلمان مەشىتى دە بولسا دەگەن ويدى كوپ ۇلتتى رەسەي جاعى دا, ونداعى الەۋمەت تە ەسكەرە قويماپتى. ستۋدەنت كەزدەگى باستاماشىل, شيراقتىعى قالماعان جاقسىلىق اعامىز وسى بارعانىندا ەسكەرتكىش-كەشەندەگى مۋزەيدىڭ ديرەكتورىنا كىرىپ, ءوز ويىن ايتىپ كورىپتى.

– «بۇل ورايدا مەنىڭ قولىمدا تۇرعان ەشتەڭە جوق, بىراق مەشىت سالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەمەس, ەگەر ەكى ەلدىڭ باسشىلارى كەلىسىم ەتسە, جۇزەگە اسپايتىن شارۋا ەمەس عوي» دەدى مەن تىلدەسكەن مۋزەي قىز­مەتكەرى, – دەيدى جاقسىلىق اعاي. ونىڭ ايتۋىنشا, ۆولگوگراد قا­لا­سىنىڭ وزىندە دە يماندىلىق ءۇيى جوق كورىنەدى. ارينە, قالادا مەشىت سالا ما, سالماي ما, ول ۆول­گو­گراد جۇرتشىلىعىنىڭ, ودان قالدى بوتەن ەلدىڭ جەرگىلىكتى باس­شىلىعىنىڭ شارۋاسى. بىراق ماماي قورعانى مەموريالدىق ەس­كەرتكىش-كەشەنىنىڭ توڭىرەگى­نە مەشىت بولماسا دا, مۇسىلماندىق­تىڭ بەلگىسىن قاداپ, ادامدار تىزە بۇگىپ ارۋاقتارعا قۇران باعىش­تاي­تىن­ ورىن جاساسا, مۇنى ەرلىككە تاعزىم ەتۋگە كەلگەن كىم بولسا دا يماندىلىقتىڭ كورىنىسى دەپ بىلەر ەدى. بۇل ماسەلەگە ەلىمىز­دىڭ باسشىلىعى, ەلشىلىكتەر ال­داعى ۋاقىتتا نازار اۋدارسا, وسى باعىتتا ءتيىستى قادام جاساسا يگى­لىكتى ءىس بولاتىنى ءسوزسىز.

جەڭىسكە 75 جىل تولسا دا حابارسىز كەتكەندەر, بەلگىسىز سولداتتار ءالى بار. ولار باتىر بولۋدى ەمەس, وتاندى قورعاۋدى ماقسات ەتتى. ۇرىس دالاسىندا قانسىراپ جاتقان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ويىنا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى اقىن, قاري فايزوللا ساتىبالدى ۇلى ايتقان: «قۇلاعان بايتەرەكتەي قيا-قۇزدان, قوش ەلىم, كەتىپ بارام اراڭىزدان. تىلەگىم ءۇش قايتارا سۇرايتۇعىن, ەسكەرىپ, تاستاماڭىز دۇعاڭىزدان» دەگەن ءسوز كەلدى مە ەكەن... سوعىستى كورمەي وسكەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مۇنى جۇرەگى سەزسە يگى...

ءنازيرا جارىمبەت,

جۋرناليست

قوستاناي