جۋىردا عانا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى اياقتالدى. قازاقستان-قىتاي بايلانىسى جىلناماسىنداعى كەزەكتى تاريحي وقيعا جانە تاتىمدى تارماق بولىپ تابىلاتىن بۇل ساپار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز باسشىلارى اراسىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان جاقسى ءوزارا پىكىر الماسۋ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەلەشەگى كوكجيەگىن اشىپ بەردى. ماعان قحر-دىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى رەتىندە وسى ساپاردىڭ بارلىق بۋىنىنداعى ءوزىمدى كەرەمەت اسەرگە بولەگەن كەزدەسۋلەرگە قاتىسۋ باقىتى بۇيىردى.
جۋىردا عانا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى اياقتالدى. قازاقستان-قىتاي بايلانىسى جىلناماسىنداعى كەزەكتى تاريحي وقيعا جانە تاتىمدى تارماق بولىپ تابىلاتىن بۇل ساپار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز باسشىلارى اراسىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان جاقسى ءوزارا پىكىر الماسۋ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەلەشەگى كوكجيەگىن اشىپ بەردى. ماعان قحر-دىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى رەتىندە وسى ساپاردىڭ بارلىق بۋىنىنداعى ءوزىمدى كەرەمەت اسەرگە بولەگەن كەزدەسۋلەرگە قاتىسۋ باقىتى بۇيىردى.
اتالعان ساپار قاۋىرت, جەمىستى جانە ايرىقشا قالىپتا وتۋىمەن بىرگە, بۇرىن بولىپ كورمەگەن بىرقاتار كۇتپەگەن قىزىقتى دا تاعىلىمدى وقيعالارىمەن ەرەكشە ەستە قالدى. وسىلاردىڭ ءوزى كەزدەسۋدىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن اسقاقتاتا ءتۇستى. ءۇش كۇندىك ساپار بارىسىندا رەسمي رەڭكتەگى كەلىسسوزدەر, كەزدەسۋلەر مەن قابىلداۋلار دا, اشىق-جارقىن جانە ەركىن گالستۋكسىز ۇشىراسۋلار دا بولدى. ەكى ەلدىڭ كوشباسشىلارى استانانىڭ كەشكى كورىنىستەرىن بىرگە تاماشالاپ, بىرگە قىدىردى. ولار رەسمي ءىس-شارالارعا قاتار بارىپ, بيزنەسمەندەرمەن جانە ستۋدەنتتەرمەن بىرگە ديدارلاستى. ساپار سوڭىنا قاراي سي تسزينپين مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى قالاسىنا دا ارناۋلى ۇشاقپەن بىرگە ۇشىپ باردى. ال قىتاي ديپلوماتياسىنىڭ تاريحىندا ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىر اۋە كەمەسىنىڭ بورتىندا ءبىر جاققا بىرگە ۇشىپ بارۋ دەرەگى وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ باسشىلارىمىز اراسىنداعى قىسقا مەرزىم ىشىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جەكە جوعارى دەڭگەيلى ءوزارا سەنىم مەن تەرەڭ دوستىقتىڭ كورىنىسى بولدى.
ەكى ەلدىڭ باسشىلارى وسى ءۇش كۇننىڭ ىشىندە 14 ساعاتتان استام ۋاقىتتى بىرگە وتكىزدى. وسى ساعاتتاردا ولار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس, مەملەكەتتى باسقارۋ جايلارى, سونداي-اق, كۇن تارتىبىندەگى ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ايماقتىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندە جان-جاقتى پىكىر الماستى. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا ماڭىزدى تۇسىنىستىككە قول جەتكىزگەن مەملەكەت باسشىلارى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدەرىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن بەلگىلەدى. تاراپتار «قحر مەن قر اراسىنداعى جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى» مەن ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 30 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن 20-دان استام ساياسي قۇجاتتار مەن كەلىسىمدەرگە قول قويدى.
تولىق تابىسپەن اياقتالعان اتالعان ساپار ەكىجاقتى بايلانىس پەن كوپ قىرلى ارىپتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, قىتاي-قازاقستان جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ سونى كوكجيەگىن بەلگىلەپ بەردى. ساپار قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز قارىم-قاتىناسى جاڭا تاريحي دارەجەگە شىعۋىمەن بىرگە, وندا ءۇش نەگىزگى ەرەكشەلىكتەردىڭ بوي كورسەتە باستاعانىن دا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
ءبىرىنشى ەرەكشەلىك – ستراتەگيالىق سيپات
ەكى ەلدىڭ كوشباسشىلارى ساپار بارىسىندا ءبىر-بىرىمەن ۇزاق جانە تۇبەگەيلى كەڭەسىپ, ايماقتىق جانە حالىقارالىق جاعدايلار جونىندە ەش بۇكپەسىز پىكىر الماستى. ولار شىن مانىندە دە ءبىر-بىرىمەن وتە جاقسى ۇيلەسىپ كەتتى. مۇنىڭ ءوزى قىتاي-قازاق قارىم-قاتىناسىنىڭ ستراتەگيالىق سيپاتىنا ءشۇباسىز اسەر ەتىپ, ەكىجاقتى بايلانىستىڭ ودان ءارى ساليقالى دا تۇراقتى قالىپتا دامي تۇسۋىنە ماڭىزدى كەپىل جانە توقتاۋسىز قوزعاۋشى كۇش بولدى.
ءبىزدىڭ كوشباسشىلارىمىز ەكى ەل دامۋ ستراتەگياسىنىڭ كوپ جاعدايدا ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلەتىنىن ءبىراۋىزدان اتاپ ءوتتى. ءتوراعا سي تسزينپين باستاماشىسى بولىپ وتىرعان قىتاي ۇلتىن قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى قىتاي ءناسىلىنىڭ ارمانى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ العا تارتقان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىمەن مازمۇن جاعىنان دا, ونى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى جاعىنان دا ۇندەسىپ جاتىر. ءبىز بۇل ماقساتتارىمىزعا جەتۋ جولىندا ءبىر-بىرىمىزگە تولىق قولداۋ كورسەتە الامىز. وسىعان وراي, ءبىزگە قازاق ەلى كوشباسشىسىنىڭ قىتاي توراعاسىنا قاراپ ايتقان: «ەگەر قىتايدىڭ ج اعدايى بارلىق جاعىنان جاقسى بولىپ جاتسا, قازاقستانداعى احۋال دا جاقسى بولادى», دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانى تۇسىنىكتى بولا تۇسەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءتوراعامىز بۇل پىكىرگە: «قىتاي تاراپى قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن شىن جۇرەكتەن تىلەيدى. ءبىز ءۇشىن تۇراقتى, قۋاتتى جانە وركەندەگەن قازاقستاندى كورۋ قۋانىش», دەپ اعىنان اقتارىلا جاۋاپ قايتاردى.
ەكىنشى ەرەكشەلىك – ىسكەرلىك سيپات
سوڭعى جىلدارى قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىعى وتە جىلدام دامىپ كەلەدى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىمىز كەرەمەت, وعان تەڭدەس تابۋ قيىن. وسى ارقىلى ءبىز كوپ كورسەتكىش بويىنشا قازاقستاندا «ءبىرىنشى» دەگەن ولشەمگە يە بولدىق. ايتالىق, قىتاي – قازاقستاننىڭ ساۋداداعى ءبىرىنشى ارىپتەسى. وتكەن جىلى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 25 ملرد. دوللار دەرلىك دەڭگەيگە جەتىپ, ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىمىز باستالعان كەزەڭنەن 70 ەسەگە اسىپ ءتۇستى. قازاقستان قىتاي ينۆەستيتسياسىن تارتۋ جونىنەن دە ءبىرىنشى ورىن الادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇنداعى تىكەلەي ينۆەستيتسياسى قازىر 20 ملرد. دوللاردىڭ بەلەسىنەن ءوتىپ كەتتى. سول سياقتى, قىتاي-قازاقستان مۇناي جانە گاز قۇبىرلارى تيىسىنشە قىتايداعى ءبىرىنشى ورىنداعى ترانسشەكارالىق وسىنداي جوبا بولىپ تابىلادى. ال ەكى ەل شەكاراسىنداعى قورعاس حالىقارالىق ورتالىعى قىتايدىڭ قۇرعاقتاعى ءبىرىنشى وسىنداي ورتالىعى بولىپ وتىر. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بوي كوتەرگەن ءبىرىنشى مويناق سۋ ەلەكتر ستانساسىن قىتاي كومپانياسى سالىپ شىقتى.
مۇنداي بەلگىلى نىسانداردىڭ قاتارىندا قازىر سالىنىپ بىتكەن جانە قۇرىلىستارى ءجۇرىپ جاتقان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوماگيسترالى, «چۋنتسين-سيتسزيان-ەۋروپا» حالىقارالىق تەمىر جولى, «قورعاس - التىنكول» تەمىر جولى, اتىراۋداعى جۇپار ءيىستى كومىرتەگى ءوندىرۋ كەشەنى, پاۆلودارداعى اليۋميني (قالايى) زاۋىتى, اقتاۋداعى بيتۋم زاۋىتى سەكىلدى كوپتەگەن بىرلەسكەن ءىرى جوبالار بار. قىتايدىڭ CNPC كومپانياسى مۇناي قورى جاعىنان الەمدەگى ەكىنشى, ال قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ وتىرعان قاشاعان كەن ورنىنداعى ۇلەسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 5 ملرد. دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى. سول سياقتى, قازاقستاننىڭ قىتايداعى ليانيۋنگان پورتىنان جالعا تەرمينال الىپ, قۇرىلىسىن سالۋى جايىنا كەلسەك, بۇل نىسان قازاقستاندىق تاۋارلار ءۇشىن ناعىز ستراتەگيالىق ءدالىز بولماق. بۇل ءدالىز قىتاي مەن ەۋروپانىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى 3,5 ەسەگە دەيىن قىسقارتۋعا جول اشادى.
ءۇشىنشى ەرەكشەلىك – حالىقتىق سيپات
قىتاي-قازاقستان ىنتىماقتاستىعى ەكى ەلدىڭ حالىقتارىنىڭ تۇسىنىستىگى مەن قولداۋىنان ەش ۋاقىتتا ءبولىنىپ كەتكەن ەمەس. الداعى ۋاقىتتاردا دا سولاي بولىپ قالا بەرەدى. بىزدەردىڭ قارىم-قاتىناستارىمىز حالىققا قاراپ باعىت ۇستاپ, حالىققا سۇيەنۋى جانە حالىققا قىزمەت ەتۋى كەرەك. بۇل ورايدا قاشاندا ماسەلەنىڭ ۇشار باسىنا حالىقتىڭ مۇددەسى شىعارىلىپ, شىن مانىندە جۇمىس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىندا جاسالۋى ءتيىس. توراعا سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ حالىقتىق سيپاتى ايقىن كورىنىس تاپتى. ول نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە جان تەبىرەنتەرلىك ءۇش تاريحي وقيعانى اتاپ كورسەتتى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ەكى ەل حالىقتارى اراسىنداعى بايلانىستىڭ ناقتى ۇلگىسى بولىپ تابىلادى, ولار جانە ءبىزدىڭ ارامىزداعى شىنايى سەزىم مەن بەرىك دوستىقتى بارىنشا اشىپ كورسەتەدى. بۇل وقيعا ەكى حالىقتىڭ اراسىن بۇرىنعىدان بەتەر جاقىنداستىرا ءتۇستى. بۇل تۋرالى كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە تالاي مارتە جازىلدى. قازىر سول ماقالالاردىڭ كەيىپكەرى, ءوزىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قانىن بەرگەن رۋسلان قىتاي مەن قازاقستانعا بىردەي «جۇلدىز-ستۋدەنت» اتانىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ۆيزالارىن تىركەۋ كەزىندەگى قيىندىقتار جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە كوپ اۋدارىپ ءجۇر. توراعا سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا ساپارى قارساڭىندا ەكى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى ارنايى كونسۋلتاتسيالىق كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, قورىتىندىسىندا بۇل ۇدەرىستى جەڭىلدەتۋدىڭ جولدارىن جاسايتىن بولىپ كەلىستى. ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ حالىقتىق سيپاتىن تانىتاتىن بۇدان دا باسقا دەرەكتەر بارشىلىق.
لە يۋيچەن,
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى.