وتكەن ايدا سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆانىڭ توراعالىعىمەن قازاقستانداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قازىرگى جاعدايى جانە ونى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلانعان پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكەندىگى بەلگىلى. كوپ ۇزاماي سەنات توراعاسىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى سالا جايلى سالماقتى وي-پىكىرلەرى رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار بەتىندە جارىق كوردى.
– بۇل سالادا ماسەلە كوپ, ءبىراز جىلدىڭ بەدەرىندە سولاردىڭ بىرقاتارى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلەدى. بىراق ناتيجە بولماي, سالىمىز سۋعا كەتكەندەي كۇي كەشىپ جۇرگەن جايىمىز بار ەدى. سوندىقتان سەناتتا «قازاقستانداعى جەڭىل ونەركاسىپ: قازىرگى جاعدايى جانە ونىمدىلىگى جوعارى بيزنەستى دامىتۋ پەرس-پەكتيۆالارى» تاقىرىبىندا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋ وسى سالاداعى جۇزدەگەن كاسىپ يەسىنىڭ ۇزىلۋگە اينالعان ءۇمىتىن جالعاعانداي جاڭالىق بولدى, – دەيدى وبلىسقا بەلگىلى كاسىپكەر دىلمۇحاممەد ابىزوۆ.
كاسىپكەر سالانى دامىتۋدىڭ باستى شارتى – شاعىن تسەحتاردى كوبەيتۋ ەكەنىن ايتادى. بۇل ءۇشىن شيكىزات قورى مول بولۋى قاجەت. ونىڭ جولى – سىرتتان ماتانى كەدەندىك تولەمسىز الىپ كەلەتىن جاعداي جاساۋ. سونى وڭدەپ, سىرتقا قايتا ساتۋ. مىسالى, ىرگەمىزدەگى وزبەكستان وسىنداي جۇيە ارقىلى سالانى جولعا قويىپ الدى. ءبىز ءدال قازىر ولارمەن تايتالاسا المايمىز. ءدال قازىر قىرعىزستان دا بىزدەن الدەقايدا الدا تۇر.
قازاقستاندا قازىر اۋەلى ماتا ءوندىرىسىن جولعا قويۋ تالابى بايقالادى.
– بىراق بۇل ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن قالاماي جاتىپ, شاتىرىن تۇرعىزۋعا كىرىسكەندەي ارەكەت, – دەيدى كاسىپكەر. ونداي ءوندىرىس ورنى اشىلعان كۇننىڭ وزىندە ءونىمىن تۇتىناتىن تسەحتار كەرەك. سوندىقتان دا اۋەلى اتەلە, فابريكالاردى كوبەيتىپ الماي ماتا ءوندىرىسى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ەرتە. ال شاعىن كاسىپورىندار كوبەيۋى ءۇشىن الدىمەن سىرتتان شيكىزاتتى كەدەندىك تولەمسىز اكەلەتىن جاعداي جاساعان ءجون. مىسالى, قازىر رەسەي مەملەكەتى تمد ەركىن ساۋدا ايماعى شەڭبەرىندە وسىنداي باستاماعا ءازىر. بۇل بىزدەگى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولار ەدى.
ءبىر انىعى, جەڭىل ونەركاسىپتەن كوپ پايدا تۇسە قويمايدى. سالىق تا كاسىپكەرلىكتىڭ باسقا سالالارىنا قاراعاندا از تۇسەدى. بىراق بۇل جۇمىسسىزدىقتى بولدىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى. قازىرگىدەي داعدارىس كەزىندە جۇرتتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى وسى.
شارۋانى شاعىن وندىرىستەن باستاعان وزبەكستان قازىر بىزدەن قارا ءۇزىپ كەتتى. بىلتىردىڭ وزىندە بۇل ەلدە 90 ءىرى جوبا جۇزەگە اسىپ, 146 ملن اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. الداعى 2 جىل ىشىندە تاعى 248 جوبا ىسكە اسىرىپ, 421 ملن دوللار ينۆەستيتسيا اكەلۋ جوسپارلانعان. ونىڭ 196 ميلليونى شەتەلدەن كەلەدى. وسىلايشا, اينالاسى 2 جىلدا الا تاقيالى اعايىن 21 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرىپ الماق.
– وسى وزبەكستان تاجىريبەسى ءبىز ءۇشىن ەڭ ءتيىمدىسى. ولاردا ماتاعا كەدەندىك تولەم جوق, ەلدە 17 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جۇمىس ىستەپ تۇر. سالاداعى مەكەمەلەر 7 جىلدان 15 جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتىلعان. وسىنىڭ ءبارى باعاعا دا اسەر ەتەدى. بۇرىن كەدەندىك تولەم باردا بۇل ەلدەن شىققان تاۋارلار بىزدەن 20 پايىزعا قىمبات ەدى, قازىر كەرىسىنشە 10 پايىز ارزان. وسى ارقىلى ولار كورشى ەلدەر نارىعىن باعىندىرۋعا بەت الدى, – دەيدى كاسىپكەر.
كاسىپكەردىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى بار: تۇتاس ءبىر اۋماقتى ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا اينالدىرۋدى قيىنسىنساق, ونىڭ شاعىن ۇلگىسىن دە جاساۋعا بولادى. ول ءۇشىن 2-3 گەكتار جەر ءبولىپ, اەا جۇيەسىندە وسى سالاداعى كاسىپورىنداردى توپتاستىرۋ قاجەت. سوندا الگى ايتا بەرەتىن كلاستەردى دە الىستان ىزدەپ اۋرە بولمايسىز.
دىلمۇحاممەد ابىزوۆ باسقاراتىن «Dalatex» كومپانياسى 2-3 جىل بۇرىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا فورما تىگۋگە تاپسىرىس الىپتى. كاسىپكەر ءوز فابريكاسىنان بولەك, قالاداعى ءبىراز شاعىن تىگىن تسەحتاردى وسى ىسكە جۇمىلدىردى. مۇنداعى ماقسات جەرگىلىكتى تىگىنشىلەردىڭ دە ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋ ەدى. سونداعى وڭىردە مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالدى. وقىپ جاتقان جاستار جوق ەمەس, بار. بىراق ولار تاجىريبە الاتىن جەر جوقتىڭ قاسى. وزگە ەلدەردە بۇل ماسەلە الدەقاشان شەشىمىن تاپقان, سالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلى ابدەن زەرتتەلگەن. مىسالى, كورشى قىرعىزستاندا ءاربىر بەسىنشى ايەلدىڭ وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىنى بەلگىلى. ال ءبىز ونداي ستاتيستيكا تۇگىلى ەلدە قانشا ماماننىڭ بارىنان بەيحابارمىز.
– جاسىراتىنى جوق, اتى دارداي, ءىسى قىلداي جوبالاردىڭ ءبىرازىن كوردىك قوي. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى داعدارىس ونداي باستامالاردى كوتەرمەيدى. ەندى وسى جەڭىل ونەركاسىپكە مويىن بۇرۋىمىز كەرەك. مىسالى, ەلدەگى كومپانيالاردىڭ جۇمىس جانە قىزمەت تۇرلەرiن ساتىپ الۋ كەلiسiمشارتتارىندا قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋ ءۇردىسى بار. بىراق ولاردىڭ وتاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋ كولەمى ءالى ماردىمسىز. ول ۇلعايۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر سول كەلىسىمشارتتارداعى تالاپتارمەن تانىس بولۋى كەرەك. وڭىرلەردەگى اكىمدىكتەر ارقىلى وسى ماسەلە شەشىمىن تاپسا, سول كومپانيالاردىڭ كەرەگىن ءوزىمىز-اق وندىرە الامىز, – دەيدى كاسىپكەر.
جالپى الەم ەكونوميكاسى ىركىلە باستاعان تۇستا ەڭ الدىمەن تۇتىنۋشى ەل قيىندىققا ۇشىرايدى. سوندىقتان دا سىرتتان وزگەنىڭ ءونىمىن تاسۋدى قويىپ, وزىمىزدىكىن وندىرەتىن كۇن تۋدى. اسىرەسە پايدالى قازبالار قورى سارقىلا باستاعان ءبىز ءۇشىن ەكونوميكانىڭ وسىنداي جاڭا باعىتى اسا قاجەت. جەڭىل ونەركاسىپ جەلكەنىن كەرسە, جەتىستىكتىڭ دە اۋىلى جاقىنداي تۇسەر ەدى.
قىزىلوردا