دارىگەرگە باسىمدى يەمىن

مىنە, دارىگەر دەگەن وسى. مەن قانشاما رەت دارىگەرگە بارسام, سونشاما رەت قوبال­جيمىن. ويتكەنى بىلەم... ەگەر دە اۋىرىپ قالسام, ماعان جاناشىر – تەك وسى جاندار. ادەبي تىلمەن ايتساق, اق حالاتتى ابزال جاندار... ومىردە اسا ءبىر قينالعان ساتتەرىمدە دە, بولماسا ومىرگە ۇرپاق كەلگەن قۋا­نىشتى كۇندەردە دە وسى ادامدار ماعان ارقاۋ بول­دى. قينالعاندا قامقور, قۋانعاندا قاسىمنان تابىلدى.

دارىگەرلەر... اكادەميك كامال ورمان­تاەۆ, ەڭبەك ەرى سەرىك اقشولاقوۆ, عىلىم دوكتورى اباي بايگەنجين, قالدىباي ماديبرايموۆتان باستاپ كوبىن بىلەم... ءبىزدىڭ كلينيكاداعى مەنىڭ سۇيىكتى دارىگەر­لەرىم...

سوڭعى 3-4 كۇندە جانىم جۇدەپ, كوڭى­لىمە قاياۋ ءتۇستى. ءوزىمىز اۋىرعاندا جۇگى­نەتىن دارىگەرلەرىمىز ناۋقاستانسا, بۇدان ارتىق قورقىنىش بولمايدى ەكەن. دارى­گەرلەرىمىز نەگە اۋىردى, قالاي اۋىردى, نەدەن بولدى؟ وعان كىم كىنالى؟ مەن قازىر مۇنداي سۇراقتار قويعىم كەلمەيدى. ونى تەكسەرىپ اق-قاراسىن زەرتتەيتىن كوميسسيا بار شىعار. مەنىڭ قابىرعاما باتاتىنى – سولاردىڭ اۋىرعانى... تىلەگىم – سول جانداردىڭ تەز ساۋىعىپ ارامىزعا امان-ەسەن ورالۋى عانا. قازىرگى ىندەت – كوروناۆيرۋس – ءبىزدىڭ كوپ نارسەگە كوزىمىزدى اشتى. ەندى ءبىز وسى پاندەميادان سوڭ وزگە­رەتىن بولارمىز. ويت­كەنى وزگەرمەسكە شارا جوق. الەۋمەتتىك جەلىدەگى الەۋ­مەتتى تىڭداۋعا – فەيسبۋك, ينستاگرامدى اشۋعا قورقام. سەبەبى جامان اۋرۋمەن اۋىرعاندار كۇننەن-كۇنگە ءورشىپ جاتىر.

ەڭ قيىنى, سول ناۋقاستاردىڭ ىشىندە دارىگەر­لەردىڭ بولۋى. جۇمىسقا بارىپ ىندەتكە شالىنۋى...

ءبىزدىڭ تاريحىمىز باي. حاندارىمىز دا, بيلەرىمىز دە, باتىرلارىمىز دا, اقىندارىمىز دا جەتەرلىك. قاي-قايسىسىن دا ماقتانىشپەن ايتا الامىز. الايدا ءبىزدىڭ تاريحتان ورىن العان ۇلى دارىگەرلەر جوق. يبن سينادان باسقا. بولسا دا, ولار تاريحتىڭ كونە قويناۋىندا جويىلىپ كەتتى. ياعني بۇل دا ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ الدىنداعى ۇلكەن مىندەت. ەل ىشىندەگى اڭىز-اڭگىمەلەرگە ارقاۋ بولعان سىنىقشىلاردى, باقسى-بالگەرلەردى, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەسىمدەردى قايتا زەرتتەۋىمىز كەرەك. ءوز باسىم, التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇلان-عايىر ەلدى يەمدەنگەن حالىقتىڭ ەمشىلەرى بولماعان دەگەنگە سەنبەيمىن.

الەمدىك ادەبيەتتە فريدريح شيللەر, ارتۋر كونان دويل, كوبا ابە, ۋيليام سو­مەرسەت موەم, ۆلاديمير دال, انتون چەحوۆ, ميحايل بۋلگاكوۆ, ۆاسيلي اكسە­نوۆ, گريگوري گورين سىندى جازۋشىلار ادەبيەتكە كەلەر الدىندا دارىگەر بولعاندار. ال بىزدە از... مەن بىلەتىن زەيىن شاشكين مەن سوۆەتحان عابباسوۆ. سوسىن اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى كۇلاش احمەتوۆا عانا. مەملەكەتتىك سىيلىق دەمەكشى, اتالعان ماراپات تۋرالى مەنىڭ ويىم مۇلدەم وزگەردى. بىزدەگى وسى اتاق-ابىروي دارىگەر مەن فەلدشەرلەرگە, مەدبيكە مەن سانيتارعا, جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىسىنە نەگە بەرىلمەيدى؟ نەگە از؟... كوكەسىنىڭ اقشاسىنا 3 كليپ تۇسىرگەن جا­ڭا جۇلدىزدار دا, مەنىڭ ارىپتەستەرىم دە ارمانسىز ەكەن. ءار جىل سايىن جەلتوقساندا ءار سالادا قۋاناتىندار از ەمەس. بىراق وبلىستى بىلاي قويايىق, الىستاعى اۋداننىڭ, اۋىلداعى مەدپۋنكتتىڭ ءبىر دارىگەرى نە ءبىر فەلدشەرى وسىنداي اتاق الدى ما؟ مەن ەستىگەن ەمەسپىن. مىنا كورىنبەس سوعىستىڭ بەلگىسىز باتىرلارى بولاشاقتا دا وسىلاي جۇرە بەرە مە؟ نەگە بىزدە «حالىق دارىگەرى», بولماسا «ۇزدىك دارىگەر» دەگەن اتاق-ابىروي جوق. نەگە وسى سالاعا كەلگەندە تارىلىپ قالدىق؟ باسقا-باسقا اكادەميك, بۇگىنگى كۇنى اۋىرىپ جاتقان كامال ورمانتاەۆ, بولماسا اباي بايگەنجين سياقتى دارىگەرلەر نەگە «ەڭبەك ەرىنە» لايىق ەمەس؟ وسىنداي دارىندى, ەڭبەگى سىڭگەن دارىگەرلەر بىزدە بارشىلىق. جانە ول اتاقتان مەملەكەت ۇتپاسا, ۇتىلمايدى. كەرىسىنشە دارىگەر-فەلدشەرلەردى مارا­پاتتاۋ مىڭداعان جاندارعا ستيمۋل بولار ەدى. وسى تۇرعىدا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ مىنا ىندەتكە باي­لانىستى الدىڭعى شەپتە جۇرگەن دارىگەر­لەردىڭ جالاقىسىن كوتەردى. وتە دۇرىس! مەنىڭ ەندىگى تىلەگىم, ويىم – وسىنداي جالاقىنى قازاقستانداعى بارلىق دارىگەرلەرگە, فەلدشەر, مەدبيكەلەرگە جاساسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولارى حاق. جانە ءدال وسىلاي ماردىمدى دەڭگەيدە قالسا ەكەن دەيمىن. مىسالى, مەنىڭ بىلەتىنىم – الەمدە ەڭ ۇلكەن جالاقى الاتىن مامانداردىڭ قاتارىنا دارىگەرلەر مەن زاڭگەرلەر جاتادى. ولاردىڭ شايلىعى – ءبىزدىڭ دارىگەرلەرىمىزدىڭ ايلىعىنداي. جارايدى. كەڭەس كەزىن ايتپاي-اق قويايىن, سوڭعى 30 جىلدا ءبىزدىڭ ەلدە ەڭ كوپ مامان­دىق يەلەرى زاڭگەرلەر مەن ەكونوميستتەر ەكەن. مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا گرانتتىڭ كو­بىسى وسى سالاعا جۇمسالدى. ال سودان ءبىلىم الىپ, دۇرىلدەپ شىققان كىم بار؟ قاي زاڭگەردى ەل بىلەدى؟ قاي ەكونوميست الەمگە, قالا بەردى قازاقستانعا قانداي جاڭالىق اشتى؟ ەگەر ستاتيستيكاعا قاراساڭىز, ءار دارىگەرگە 5-6 زاڭگەردەن نەمەسە ەكونوميستەن كەلەدى. بۇل ازداي, ءبىر كەزدەرى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا پەدياتريانى وقىتۋ ءبولىمىن جاۋىپ تاستادى. نەگە جاپتى؟ ودان نە ۇتتىق؟ بىلمەيمىن... بىلەتىنىم – اكادەميك اعامىز كامال ورمانتاەۆ جىلاپ ءجۇرىپ سول ماماندىقتى قايتا اشتىرعانى.

الگىندەگى جالاقى جايلى... «قاينايدى قانىڭ, اشيدى جانىڭ, مىنەزدەرىن كورگەندە» دەپ اباي ايتپاقشى, ءبىر سالانى ايتا كەتەيىن. ول – سپورت. ەلدەگى لەگيونەر-سپورتشىلاردىڭ جالاقىسىن كورگەندە جىلاعىڭ كەلەدى. ال ەگەر گولليۆۋدتى ايتسام – سەنبەيسىز. ول تەك تۇسكە كىرەتىن سوما. مىسالى, كەزىندە «قايراتقا» كەلگەن اندرەي ءارشاۆيننىڭ جالاقىسى 1 جىلدا 1,5-2 ملن دوللار بولسا, جەرار گوۋدىڭ گونورارى 2 ملن ەۋرودان تومەن تۇسپەيدى. ال حوككەي شە؟ ولاردىڭ ءبىر ايلىق جالاقىسى 60 مىڭ ەۋرودان 100 مىڭ ەۋروعا جەتىپ, ءبىر جىلدا 1300 000 ەۋرودان – 1 800 000 ەۋروعا دەيىن جەتەدى. «استانا» ۆەلوسپورتىن ايتپاي-اق قويايىن. بۇعان نە دەيسىز؟ ارشاۆين بولماسا, جەرار گوۋ 1-2 جىل دوپ تەپتى. اقشا الدى دا كەتتى. قايران قازاعىم-اي! وسىنشاما قى­رۋار اقشانى نەگە ءبىز مەديتسيناعا بول­مەدىك؟ ءيا, ارقايسىسى ءارتۇرلى سالا. اقىلعا سالعىم كەلسە دە, شىداي الار ەمەسپىن. ويتكەنى قالاي بولعان كۇندە دە ول قارجى مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنەن, ياعني ءبىزدىڭ قالتامىزدان تۇسكەن اقشا ەمەس پە؟ وسىنى تۇسىنەتىن كىم بار؟ كىمگە بارىپ جىلايىن؟ بۇل تەك سپورت قانا ەمەس, كينوفەستيۆال دە سول. ء«بىزدىڭ فەستيۆالگە پالەن جۇلدىز كەلدى» دەپ سوناۋ گولليۆۋدتان, بولماسا ەۋروپادان 1-2 كۇنگە كەلەتىن جۇلدىزداردىڭ قالاماقىسى تۇسكە كىرەدى. انام جارىقتىق ء«ولىم – بايدىڭ مالىن شاشادى, كەدەيدىڭ ارتىن اشادى» دەيتىن. مىنە, بىزدە سول كۇيگە تۇستىك. بىزدە ماسكا-بەتپەردە, ين­فەك­تسياعا ارنالعان ارنايى كوستيۋمدەر تىگەتىن فابريكا جوق ەكەن. وكپەنى جاساندى جەلدەتۋ قۇرالىن ايتپاي-اق قويالىق. قازىر قايدا قاراساڭ دا ء«ىلدالدالاپ» وتىرعان ەل. «جىرتىق ۇيگە – تامشى جاۋ» دەگەندەي, مۇنايدىڭ دا ماسەلەسى قيىنداپ كەتتى. اسىرەسە قازىرگى سوققى بىزگە قاتتى باتتى. وسى ىندەت­پەن كۇرەسىپ جۇرگەن الدىڭعى شەپتەگى جان­داردىڭ جان ۇشىرا ايقايلاعان ۇندەرى بىردە جەتسە, بىردە جەتپەيدى. تۇسىنەم دە قىنجىلام... انەۋكۇنى قاراسام فەيسبۋكتە ءبىر جاس دارىگەر جىگىت جىلارمان بوپ سويلەپ تۇر. ايتقانىنا قوسىلام... سوندىقتان دا بۇل ءسوزىمدى سوعان ارنادىم.

بەرىلمە, باۋىرىم! مويىما جىگىتىم! اتاڭ قازاق تالاي-تالاي شايقاستى باسىنان وتكىزگەن. تاريحتا نەبىر قيىن-قىستاۋ شاقتار, ەل باسىنا كۇن تۋعان زاماندار بولعان. سونداي زار زاماننان بىزدەي ۇرپاقتى امان-ەسەن ساقتاعان سول سەنىڭ اتا-باباڭ... سەن سول باتىر ەلدىڭ ۇلانىسىڭ! كوپ­پەن كورگەن ۇلى توي. ءيا, بىلەمىن... شار­شادىڭ... باۋىرجان مومىش ۇلى دا ءدال قازىرگى سەنىڭ جاسىڭدا ەل قورعاعان. سەن دە سونداي ازاماتسىڭ. قاسىم اقىن ايتپاقشى, «كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس» دەپ بۇل ىندەت تە وتەر-كەتەر. ەل ەسىن جيار. جانە سەن شەتەلگە كەتەم دەمە. بۇل سەنىڭ وتانىڭ... بۇل جەردە سەنىڭ اتا-با­باڭنىڭ زيراتى جاتىر. بۇل تەك ءبىزدى عانا ەمەس, الەمدى جاۋلاعان پاندەميا. ادامزات امان بولسا, بۇعان دا بۇعاۋ تابىلار. سەن جەڭىستى كۇندەردە ماڭدايىڭ جارقىراپ, ورتامىزدا ەركەلەپ جۇرەتىنىڭە مەن سەنەم. ويتكەنى ءبىزدىڭ سەنەرىمىز دە, سۇيەنەرىمىز دە سەندەرسىڭدەر. ءالى-اق سەندەر جايلى «اق حالاتتى ازاماتتار» تۋرالى ولەڭ دە, پوەما دا, پوۆەستەر دە جازىلادى, فيلم­دەر تۇ­سىرىلەدى. مەن وعان بەك سەنەم. جانە ءسو­زىم­نىڭ سوڭىن مۇقاعاليدىڭ ولەڭىمەن بىتىرەيىن:

توقتا-توقتا, ەي, جىگىت, ايالداعىن.

قانە, قالاي جاعدايىڭ, بايانداعىن.

...تاجىريبە مەكتەبىن ءوتىپ جۇرسەڭ,

دارىگەرلىك كاسىپكە تايانعانىڭ.

تايانعانىڭ, قاراعىم, تايانعانىڭ,

ادام ءۇشىن بارىڭدى ايانباعىن.

ادام تۇرار الدىڭدا, ۇمىت بولار,

ولىكتەر مەن سويىلعان قوياندارىڭ.

ەندى الدىڭدا تۇرادى ءتىرى جاندار,

ءبىرى ءسۇيىپ, كىم ءبىلسىن, ءبىرى قارعار...

قيمىلداماي كىرپىگى جاتسا-داعى,

بايقاعايسىڭ, شىقپاعان ءتىرى جان بار!

كاسىبىڭنەن كەتپەگەي جەرىپ مۇلدە,

(اقىل ايتىپ كەتتىم-اۋ جەلىكتىم بە؟)

ولگەندەردى تىرىلتەم دەپ ويلاعان,

دەنەسىنەن جان ىزدە ولىكتىڭ دە.

جولىڭ بولسىن, بارا عوي, اينالايىن,

اينالايىن, قورعاۋشىم, قارعادايىم!

كاسىبىڭە مەن سەنىڭ باسىمدى يەم,

باسىمدى يەم, نەسىنە ارلانايىن...

قۇرمەتپەن,

تالعات تەمەنوۆ