بەلگىلەرى بىلىنە بەرمەيتىندىگىمەن قاۋىپتى

«كوروناۆيرۋستىڭ 40 شاق­تى ءتۇرى بۇرىننان بار. ول جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇس, ءتىپتى ادامداردا دا كەز­دە­سە­تىندىكتەن, ولاردىڭ اعزا­سىن­دا وسى كورو­نا­ۆي­رۋس­تار بويىنشا يم­مۋن­دىق جادى قالىپتاسقان. ياعني اعزا السىرەپ, ۆيرۋس قوزا باستاعان كەزدە ميل­ليار­دتاعان جاسۋ­شالار قار­سى تۇرىپ كۇرەسە باستايدى. ال جاڭا COVID-19 – كوروناۆيرۋستىڭ وز­گە­رىسكە ۇشىراعان ءتۇرى. ادام­داردا جانە جان-جان­ۋار­لار­دا بۇل تۋرالى يممۋندىق جادى جوق. قازىر ءبىزدىڭ اعزامىز COVID-19 ۆيرۋسىنا قارسى تۇرىپ, جوياتىن دەڭگەيگە ءالى جەتىڭكىرەمەي تۇر. سون­دىق­تان دا جاسى ۇلعايعان, يم­مۋنيتەتى تومەن, سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ادامدار بۇل دەرتتەن كوبىرەك زارداپ شەگىپ جاتىر. ال COVID-19 جۇقتىرعانداردىڭ 40 پايىزى سيمپتومسىز, ياعني مۇلدە اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالماعان كۇيدە وتۋدە. بىراق ولار اۋرۋدى تاسىمالدايدى. 30 پايىزىندا ورتاشا اۋىرلىقتا وتسە, قالعانى اۋىر دەڭگەيدە زارداپ شەگەدى. يتاليادا باسقا ەلدەگىلەرمەن سالىستىرعاندا قارتتاردىڭ سانى 2-3 ەسە كوپ بول­عاندىقتان ءولىم-ءجىتىم دەڭ­گەيى دە جوعارى بولىپ وتىر», دەيدى ۇلتتىق بيوتەحنو­لوگيا ورتالىعى الماتى فيليا­لى­نى­ڭ ديرەكتورى, اكادەميك سەيدىعاپپار ماماداليەۆ.

ۆيرۋسقا قارسى جانە يممۋنيتەتتى جوعارىلاتاتىن پرەپاراتتار دايىنداۋ با­عى­تىندا عىلىمي ىزدە­نىس­­تەر جۇرگىزەتىن ميكرو­بيو­لوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ين­س­تي­تۋتىنىڭ ماما­نى­نان ۆي­رۋستىڭ سيپاتى تۋرالى سۇ­راپ كوردىك. «كورو­نا­ۆي­رۋس­تىڭ كوپتەگەن ءتۇرى بار. ادامداردىڭ اراسىندا جرۆي (ورۆي) دەگەن اتپەن ونىڭ ءتورت ءتۇرى كەزدەسەدى. ادەتتە بەل­گىلەرى ۇقساس بول­عان­دىقتان تۇماۋ دەپ ايتا بەرەدى. بىراق سەبەپتەرى ءار­تۇرلى بولۋى مۇمكىن. جرۆي-ءدىڭ 10 پايىز­دايى كوروناۆيرۋستىڭ سەبە­بىنەن بولىپ جاتادى. كورو­نا­ۆيرۋستار تابىلعانىنا 50 جىلدان اسا ۋاقىت بولدى. بىرنەشە توپ­­تارى, ياعني تۇقىمداسى كەز­دەسەدى. مىسا­لى, ءبىر تۇقىم­دا­سى تەك قۇس­تار­دا كەزدەسسە, ءبىر ءتۇرى جانۋارلار­دا كەزدەسىپ جاتادى. ال مىنا COVID-19 ۆيرۋسى جار­قا­نات­تار­دان تابىلعان, 2003 جىلى تارالعان SARS-قا 90 پايىز ۇقساس. بىراق SARS مۋتاتسيالىق جولمەن ۇدايى ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرادى», دەيدى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستي­تۋ­تىنىڭ ۆيرۋس ەكولوگيا­سى لابوراتورياسىنىڭ مەڭ­گە­رۋ­شى­سى ايدىن قىدىرمانوۆ.

ا.قىدىرمانوۆ بۇل ىن­دەت­­تەن اسا قاۋىپتەنۋدىڭ قا­­جەتى جوق ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدى دۇر­لىك­­تىرىپ جۇرگەن اقپا­رات­­تىڭ جىلدامدىعى مەن قولجەتىمدىلىگى عانا. «دۇنيە بۇرىنعىداي ەمەس قوي. قازىر ادامدار وتە جىلدام بايلانىستا. قازىر وسىندا بولعان كىسى 20 ساعاتتان سوڭ جەر شا­رى­نىڭ باسقا بۇرىشىندا وتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ۆيرۋس تەز تارالادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ۆيرۋسولوگيا عىلىمى, دياگنوستيكا قار­قىن­دى دامىدى. بۇل ۆيرۋس 40-50 جىل بۇرىن تارالسا ادامدار بۇلاي تەز انىقتاي الماس ەدى. مىسالى, 2003 جىلى SARS-تىڭ سەبەبىن تابۋعا ءبىر جارىم اي ۋاقىت جۇمسالدى. ال COVID-19-دىڭ سەبەبى ءبىر اپتادا انىقتالىپ وتىر. قازىر اقپارات قولجەتىمدى بول­عاندىقتان ادامداردا ۇرەي باسىم. قاراساڭىز, بۇ­گىندە ادامدار مايداندا سوعىس ءجۇرىپ جاتقانداي كۇي كە­شۋدە. 2014 جىلى افريكادا ەبولا (ebolavirus) دەگەن ۆيرۋس تارالدى. ونىڭ قاۋىپتى بولعانى سونشالىق, وعان شالدىق­قانداردىڭ 50-83 پايى­زىنىڭ ءتىرى قالۋى قيىن بولاتىن. COVID-19 ۆيرۋسىن جۇقتىرعانداردىڭ اراسىندا ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى 3-4 پايىزدىڭ اينالاسىندا. دەمەك ونىڭ تارالۋى ماۋسىمدىق تۇماۋدان تومەن. قالاي دەگەنمەن, بۇل اۋرۋ – جۇقپالى ۆيرۋستىق ينفەكتسيا.سوندىقتان ونى تىزگىندەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى كارانتين بولىپ تۇر», دەيدى ول. 

سوندىقتان, مامانداردىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ, ۇيدەن شىقپايىق, كوشەدە بەيساۋات جۇرمەيىك, جاقىندارىمىزدى ساقتايىق, ءوزىمىزدى, وتباسىمىزدى ىندەتتەن قورعايىق!