بالا كەزىمىزدەن باستاپ اۋەلى تۋعان ءتىلىمىزدى, تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى قاستەرلەۋگە ۇيرەندىك. تاريحتى ءبىلۋ ءۇشىن ءار ادام ءوزى تۇرىپ جاتقان ولكەنىڭ, قالانىڭ تاريحىن ءبىلۋى ماڭىزدى. ولكەنىڭ تاريحىن بىلمەي, باسقا ەلدەردىڭ تاريحىن ايتقاننان ەش پايدا جوق. ايتايىن دەپ وتىرعانىم, ءبىز ولكەتانۋ ماسەلەسىنە كوبىرەك ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارىپ, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنعانى ءمالىم. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى وسكەلەڭ ۇرپاقتى تۋعان جەردىڭ تاريحىن بىلۋگە, ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ ەدى. بۇل ماقالانى قولعا الۋداعى ماقساتىمىز دا سول يدەيادان تۋىپ وتىر.
وتكەنىڭدى بىلمەي بولاشاققا بولجام جاساۋ مۇمكىن ەمەس. نۇر-سۇلتان قالالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋلى ءجۇز جىل بۇرىنعى دەرەكتەر مەن فوتوسۋرەتتەردى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, توعىز جولدىڭ تورابىنداعى قالادا العاشقى سالىنعان مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر تاريحى تۋرالى از-كەم اڭگىمە قوزعاماقپىز.
حاندىق بيلىك تاراتىلعان سوڭ, رەسەي 1822 جىلعى ء«سىبىر قىرعىزدارىنىڭ (قازاقتار) جارعىسىنا» سۇيەنە وتىرىپ, قازاق دالاسىندا ورتا ءجۇزدى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزە باستايدى. جارعى بويىنشا ورتا ءجۇزدىڭ جەرى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ ومبى وبلىسى بويىنشا سىرتقى وكرۋگتەردەن, ءاربىر وكرۋگ 10-12 اۋىلدى بىرىكتىرەتىن 15-20 بولىستىقتان قۇرالدى. ءسويتىپ 1824 جىلى كوكشەتاۋ, قارقارالى وكرۋگتەرى, 1831 جىلى اياگوز, 1832 جىلى 9 قاڭتاردا نيكولاي 1-ءشى اقمولا وكرۋگىن اشۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى.
جارعىنىڭ 124 تارماعى بويىنشا ءاربىر وكرۋگتە وكرۋگتىك پريكاز, ونىڭ مۇشەلەرى, كەڭسە شەنەۋنىكتەرى, اۋدارماشى مەن ءتىلماشتارىنا ارنالعان ءۇي; دۇعا جاسايتىن جانە ءدىنباسىلارى تۇراتىن ءۇي; 150-دەن 200-گە دەيىن ادام قابىلداي الاتىن اۋرۋحانا ءۇيى; كازاكتارعا ارنالعان كازارما عيماراتتارى سالىنۋى كەرەك ەدى.
تاريحقا بارلاپ قاراساق, ەل جادىندا ماڭگى قالعان تۇلعالارىمىز بارشىلىق. مىسالى, 1832 جىلى 22 تامىزدا اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولىپ سايلانعان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين (اعا سۇلتان قىزمەتىن 1832-1842 جىلدارى, 1845-1849 جىلدارى اتقاردى) ءوز مىندەتىن ورىنداۋعا كىرىسەدى. ق. قۇدايمەندين 1833 جىلى 28 قاڭتاردا ومبىداعى گەنەرال-لەيتەنانت دە سەن-لورانعا حات جازادى. وندا اقمولا وكرۋگىن ورنالاستىرۋعا قاتىستى 1832 جىلعى 11-ءشى ماۋسىمداعى № 1928-م جازبا بۇيرىعىنىڭ 9 تارماعىندا قىرعىزدارعا (قازاقتارعا) دۇعا جاساپ, ولاردى ءتۇزۋ جولعا باعىتتاپ وتىراتىن ءبىر مولدانى 100 سوم جالاقىمەن جۇمىسقا الۋ جونىندەگى مىندەتتەمەنى ازىرگە پريكازداعى قىزمەتكەر ءتىلماش كنياز اسفەنديار چانىشەۆ ورىنداپ جۇرگەنىن جەتكىزىپ, سوعان وراي وكرۋگتىك پريكازدا وعان مولدانىڭ مىندەتىن قوسا اتقارۋدى جۇكتەپ, سول جىلدىڭ 1-ءشى قاڭتارىنان باستاپ 100 سوم جالاقى تولەنۋىنە رۇقسات سۇرايدى.
اقمولاداعى العاشقى («ەسكى مەشىت», ء«بىرىنشى مەشىت», «اعاش مەشىت» دەگەن اتاۋلارى بار) مەشىتتىڭ قۇرىلىسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديننىڭ قاراجاتىنا 1838 جىلى اقمولا بەكىنىسى ىرگەسىنەن بوي كوتەرەدى. ءوز قارجىسىمەن مەشىت سالدىرعان قوڭىرقوجا ەسىمى ءالى كۇنگە دەيىن زور قۇرمەتپەن اتالادى. مەشىتتىڭ جانىنان 1842 جىلى دىنگە سەنۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن ءدىني وقۋ ورنى اشىلادى, شاعاتاي (تاتار), اراب تىلدەرىندە جازۋ, وقۋدى ۇيرەتەدى, قاجەتتى وقۋلىقتار مەن كىتاپتاردى اتا-انالارى مەن تۋىسقاندارى قامتاماسىز ەتىپ تۇرادى. 1843 جىلى جەرگىلىكتى مۇسىلمان بالالارىن وقىتاتىن بۋرابي مولداعا كىشىگىرىم ءۇي سالىنادى.
نۇر-سۇلتان قالاسى
مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ
عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى
عازيزا يساحان