كوروناۆيرۋس قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا قاۋقارسىز

سوڭعى دەرەككە سۇيەنسەك, الەمدە Covid-19 ۆيرۋسىن جۇقتىرعاندار سانى 1 ملن-نان اسىپ, قايتىس بولعاندار سانى 70 مىڭعا جاقىندادى. اسىرەسە پان­دەميا اقش-قا وڭاي تيەر ەمەس. اۋىر­عاندار سانى 180 مىڭعا جەتىپ, 13 مىڭ ادام باقيعا اتتاندى. ايتسە دە كوروناۆيرۋستىڭ قارقىنى اق ءۇيدىڭ سايا­­سي ۇستانىمىنا سەلكەۋ تۇسىرەر ەمەس.

Covid-19-دىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر­­عان تاعى ءبىر مەملەكەت – يران. پار­سىلار ەلىندە ناۋقاستار سانى 45 مىڭ­نان استى. قايتىس بولعاندار دا از ەمەس. يراندا كۇن سايىن شاما­مەن 3 مىڭداي تۇرعىننىڭ ۆيرۋس جۇق­تىر­عا­نى انىقتالادى.

بۇل ەكى ەلدەگى دەرەكتەردى بەكەرگە كەلتىرىپ وتىرعانىمىز جوق. اقش-تىڭ يرانعا ءتۇرلى سانكتسيا سالعانى, ونى ءوزىنىڭ باستى جاۋى دەپ اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى. بيىلعى قاڭتاردا امەريكالىق اسكەريلەر درون ارقىلى يراننىڭ گەنەرالى كاسسەم سۋلەيمانيدى اتىپ ولتىرگەنى ءالى ۇمىتىلعان جوق. ادامزات كورىنبەيتىن ورتاق جاۋعا قارسى كەلگەن شاقتا حالىقارالىق قوعامداستىق سايا­سي باقتالاستىقتى ۇمىتىپ, ۋاقىتشا بولسا دا مامىلەگە كەلۋگە شاقىرعان. اسىرەسە ەكونوميكالىق سانكتسيانى توقتاتا تۇرۋدىڭ ماڭىزىن دا اتاپ كورسەتتى.

بىراق دونالد ترامپتىڭ اكىم­شى­لىگى ءۇشىن حالىقارالىق قوعام­داس­تىق­تىڭ پىكىرى ءسوز كۇيىندە عانا قالىپ تۇر. كەرىسىنشە, اق ءۇي يران مەن ۆەنە­­­­سۋەلا­عا قارسى شەكتەۋ شارالارىن ودان سا­يىن كۇشەيتە ءتۇستى.

ماسەلەن, وتكەن اپتادا اقش يران­عا قاتىستى جاڭا سانكتسيا ءتىزىمىن بە­كىت­تى. وندا يسلام رەۆوليۋتسياسى كۇ­زەت­شىلەر كورپۋسىنا قاتىسى بولۋى مۇم­كىن كومپانيالار مەن جەكە تۇل­عا­لار ءتىزىمى ەنگەن. اقش-تىڭ قازىنا قورى تىزىمگە ەنگەن يراكتىق جانە يران­دىق فيرمالاردى يركك-نىڭ قۇدس كۇشتەرىنە كومەكتەسىپ, تەگەراننىڭ شەتەلدە اسكەري ءىس-قيمىل جاساۋىنا قولداۋ كورسەتتى دەپ ەسەپتەيدى. دەگەن­مەن, بۇكىل امەريكا بۇل سانكتسيانى قولدادى دەۋ ارتىق بولار. كونگ­رەس­تىڭ بىرنەشە مۇشەسى يراننىڭ كو­رو­­ناۆيرۋسقا قارسى كۇرەسۋگە قاۋ­قا­رى جەتپەي جاتقانىن ەسكەرىپ, ونى قابىلداماۋدى ۇسىنعان. رەسمي ۆاشينگتون مۇنى قۇلاعىنا ىلگەن جوق.

سونداي-اق اقش-تىڭ ادىلەت دەپار­تا­مەنتى ۆەنەسۋەلانىڭ باسشىسى نيكولاس مادۋرو مەن ونىڭ بىرنەشە سەرىك­تەسىنە قارسى ءىس قوزعاپ, ەسىرتكى تاسى­مالىمەن اينالىستى دەپ ايىپتادى. باس پروكۋرور ۋيليام بارر بۇل شە­شىمنىڭ ساياسي ءمانى بار ەكەنىن ايتا كەلە, لاتىنامەريكالىق ەلدەگى ساياسي رەجىمنىڭ اۋىسۋىن تەزدەتەتىنىن مالىمدەدى.

كەي ساراپشىلار اق ءۇيدىڭ بۇل قادامىن «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, مەم­لەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ بۇرىنعى قىز­مەت­كەرى پيتەر حاررەل The Guardian گازە­تىنە ايتقانىنداي, وسىنداي قادام ارقىلى ترامپ اكىم­شى­لىگى يران مەن ۆەنەسۋەلا حالقىنىڭ بي­لىككە قارسىلىق تانىتۋى كۇشەيە تۇ­سۋىنەن ۇمىتتەنەدى.

اق ءۇيدىڭ كەيىنگى سانكتسيالارى جاع­دايدى وزگەرتە قويادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. قازىردىڭ وزىندە يران مەن ۆەنەسۋەلاداعى جاعداي ءماز ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, ەكى مەملەكەت تە مۇنايعا تا­ۋەل­دى. ال «قارا التىننىڭ» باعاسى كۇن­نەن-كۇنگە ارزانداۋى اتالعان ەلدەرگە وڭايعا سوقپاي تۇر.

كوروناۆيرۋستىڭ يرانداعى تارال­ۋى جونىندە جوعارىدا ايتتىق. ۆەنە­سۋە­لادا ۆيرۋس ءالى قارقىن الا قويعان جوق. الايدا بۇل ەلدەگى مەديتسينالىق احۋال ءماز ەمەس. ماسەلەن, ەلدەگى دارىگەرلەردىڭ ۇشتەن ەكى­سىن­دە سابىن, ماسكا, قولعاپ اتىمەن جوق. بۇكىل ەلدە جاعدايى اۋىر ناۋقاستارعا نەبارى 73 توسەك ازىرلەنگەن. وسىعان قاراماستان, ترامپ اكىمشىلىگى سانك­تسيا­نىڭ يران مەن ۆەنەسۋەلانىڭ حال­قى­نا ەمەس, بيلىگىنە ارنالعانىن ايتىپ سەندىرمەك.

بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەر­ريش الەم ەلدەرىن ءتۇرلى قاق­تى­عىس­تى توقتاتىپ, ۆيرۋسپەن بىرلەسىپ كۇرەسۋگە شاقىردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرى قۇلدىراپ, دارىگەرلەردىڭ بوسقىنعا اينالۋىنا ءماجبۇر بولعان ايماقتاردا كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ەسەلەنە ءتۇسۋىن ەسكەرتكەن ا.گۋتەرريش «الەم­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى سوعىستاردى تەز ارادا توقتاتىپ, ءبىتىم جاساۋعا شاقىرامىن» دەدى.

باس حاتشى بۇكىل الەم ورتاق دۇش­پان Covid-19-عا قارسى بىرگە كۇ­رە­سۋدىڭ ورنىنا الەمدە ءالى دە قارۋ­لى قاقتىعىستار مەن سوعىستاردىڭ جال­عاسىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىل­دىردى. بىراق باس حاتشىنىڭ ۇندە­ۋىنە قۇلاق اسپاعاندار قارۋ كە­زە­نۋىن توقتاتار ەمەس. ماسەلەن, ليۆيا­دا­عى سوعىس ءالى تولاستاماي تۇر. افري­كالىق مەملەكەتتەن جەتكەن جاڭا­لىق كورو­نا­ۆي­رۋستىڭ تاساسىندا قال­عا­نى­مەن, كۇن سايىن قارۋلى قاق­تى­عىس سالدارىنان ونداعان ادام قازا تابادى.

اۋەلگىدە سوعىسىپ جاتقان تاراپ­تار اتىستى ۋاقىتشا توقتاتۋعا كەلىسكەن. بىراق ءبىر كۇن وتپەي-اق مىلتىقتىڭ داۋسى قايتا ەستىلدى. قارۋلى قاق­تى­عىس سالدارىنان ۇلتتىق ليۆيا اسكەرى (LNA) كۇشتەرىنە قاراستى سيرت قالاسىنداعى گارنيزوننىڭ باسشىسى ساليم ديرياك پەن ونىڭ كومەكشىسى كاد­دافي اس-ساداي اۋە شابۋىلىنان قازا تاپتى. ولار – ۇلتتىق ليۆيا اسكە­رىنىڭ باسشىسى حاليفا حاف­تار­دىڭ باستى سەرىكتەسى بولاتىن. ءوز كەزەگىندە ح.حافتاردىڭ وكىلى ليۆيادا تۇركيانىڭ جاقتاسى سانالاتىن 100 سيريالىقتىڭ ولتىرىلگەنىن مالىمدەدى.

ءساۋىر باستالا سالا ەۋروپالىق وداق ليۆياعا قارسى IRINI دەپ اتالاتىن ءىس-قيمىلىن باستادى. بۇل قادام ەلدەگى قارۋلى توپتاردى زالالسىزداندىرۋعا باعىتتالعان. ءارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا ساي جۇرگىزىلمەك.

«بۇل كوروناۆيرۋس داعدارىسى كەزىندە ءوز مىندەتىمىزدى ورىنداي بە­رە­تىنىمىزدى كورسەتەدى. ەلدە بەي­بىت­­شىلىك ورناتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقا­رۋدى كوزدەيمىز», دەيدى ەو-نىڭ حا­لىق­ارالىق ىستەر جانە ساياسي قاۋىپ­سىز­دىك جونىندەگى جوعارعى وكىلى جوزەپ بوررەل.

كەيىنگى بىرنەشە كۇندە ليۆياداعى جاع­دايدىڭ ۋشىعا تۇسكەنىن ايتقان ج.بوررەل «كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى­نا جول بەرمەۋ ءۇشىن مامىلەگە كەلۋ تۋرالى ايتىلسا دا, اسكەري قيمىلدار ارتا تۇسكەنىنە وكىنەمىن. ەكى سوعىستى قاتار جۇرگىزە المايمىز», دەدى.

وسىعان دەيىن ليۆيا ۇلتتىق كەلى­سى­مى «اشۋ ۆۋلكانى» وپەراتسياسىن باس­تاپ, حاليفا حافتارعا قارسى اسكەري ءىس-قيمىلدارعا كىرىسكەن. ليۆيا ۇلت­تىق كەلىسىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇعان ح.حافتاردىڭ جاقتاستارى تري­پو­ليدەگى بەيبىت ايماقتاردى زىمىرانمەن اتقىلاپ, اتىستى توقتاتۋ كەلى­سى­مىن بۇزعانى سەبەپ بولىپ وتىر. ح.حافتاردىڭ جاقتاستارى ءتريپوليدىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان اين زارا ايماعىنداعى تۇرمەگە شابۋىلداپ 3 ساربازدى جاراقاتتادى. سونداي-اق 6 ادام قازا تاپتى.

يەمەندەگى جاعداي دا تۇراقتاماي تۇر. ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ءوزارا كيكىلجىڭى ناتيجەسىندە يەمەندەگى اتىستى توق­تاتۋ قيىنعا اينالدى. تاياۋدا عانا كوتەرىلىسشى حۋسيتتەر ساۋد ارا­بيا­سىنىڭ استاناسى ريادتى بال­ليس­تي­كا­لىق زىمىرانمەن اتقىلادى. سونىڭ سالدارىنان ەكى سارباز جاراقاتتاندى. بۇل ەلدەگى قارۋلى قاقتىعىس 2015 جىلى باستالعان-دى. سودان بەرى ازامات­تىق سوعىس سالدارىنان 100 مىڭ ادام قازا تاۋىپ, حالىق اراسىن اشار­شىلىق جايلاپ, 3,6 ميلليون تۇرعىن بوسقىنعا اينالدى. قىسقاسى, يەمەن­دەگى سوعىستىڭ ازىرگە اياقتالار ءتۇرى كورىن­بەيدى.

قورىتا ايتقاندا, كوروناۆيرۋستىڭ قاۋپى ساياسي باقتالاستىقتى توقتاتۋعا قاۋ­­قارسىز بولىپ تۇر. پاندەميا قار­قىن السا دا, قارۋلى قاقتىعىستار بۇگىن-ەرتەڭ توقتاي قالۋى ەكىتالاي. ساياسي امبيتسياسى باسىم باسشىلاردىڭ جاعدايعا سالقىنقاندى قاراۋىنا كوروناۆيرۋس تا كەدەرگى ەمەس.