قارا جەردىڭ بوياۋى قالپىنا كەلگەندە قىس بويى جيعان اسىعىن دالاعا الا شىعاتىن اۋىل قارا دومالاقتارىنىڭ قۇلاعى وتە ساق كەلەدى. الىستان قۇستىڭ سايراعانى جەتسە اسىعىن تاستاي سالا القىنا شاباتىن ادەتى. قالتاسىنا ءبىر ۋىس بيداي تولتىرىپ العان ولاردىڭ سارىلا كۇتكەنى – سارىباۋىر ناۋرىزەك. «بالام, جىلقىشى قۇستى كورگەن ادامنىڭ جولى بولادى. ونى العاش كورگەندە جەم شاش», دەپ ۇيدەن شىعاردا ايتقان انا ءسوزى ويعا سالماق, كوڭىلگە دەمەۋ. ۇلكەندەر باقىت قۇسىنا بالايتىن سول ءبىر تىرشىلىك يەسىن كورۋگە قۇشتار بالا بىتكەننىڭ بار ارمانى بۇگىنگى ويىنداعى ۇتىسى-تۇعىن. ونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز.
باتىستان قىس بويى جاتقان كۇرتىك قاردىڭ كوبەسىن سوگەتىن التىن كۇرەك جەل ەسەدى. قار كەتكەن جەرلەرگە كوك قاۋلايدى. اق ۇلپا استىنان قىلتيىپ بايشەشەك شىعادى. بىلتىر كورگەن كىسىم ءالى ءجۇر ەكەن دەمەسىن دەپ, العاش كورىنگەن بايشەشەكتىڭ ءبىرىن ىرىمداپ ج ۇلىپ تاستايدى. سوسىن جىل قۇستارىنىڭ ىشىندە كوكتەمنىڭ حابارشىسىنداي بولىپ الدىمەن كەلەتىن سارىباۋىر كوكالا تورعايدى توسادى. ونى جاقسىلىقتىڭ نىشانى سانايدى. سول قۇسپەن ىلەسىپ قۋانىشقا تولى قۇتتى حابار كەلەردەي ساعىنا جول قارايدى. ءبىز بۇعان دەيىن قاراشا حالىقتىڭ بۇل جوسىنىنىڭ تۇپكى توركىنىن ىندەتىپ كورمەپپىز. سويتسەك, ىلكىدەن كەلە جاتقان نانىمنىڭ ىزگىلىگى كول-كوسىر ەكەن.
وسى ورايدا ناۋرىز جايلى بىرەر ءسوز بولسا. بەلگiلi ەتنوگراف, جازۋشى قاجىتاي Iلياسوۆتىڭ سوزiنە سۇيەنسەك, «ناۋرىز» اي ەمەس, مەرەكە اتاۋى بولۋى كەرەك. ارينە, سالماقتاپ ايتىلعان وي. تاڭiرلiك دۇنيەتانىمعا قۇلاق اسار بولساق, كۇن مەن ءتۇننiڭ تەڭەلۋi ماڭگiلiك ءومiردiڭ باستالۋى رەتiندە ايرىقشا ءمان بەرiلiپ, بiر جىلدا جەتi رەت تويلاناتىن بولعان.
بۇل ءداستۇردi تۋدىرۋشى كوشپەندiلەر ەكەندiگi دە نەگiزسiز ەمەس. كەيiننەن بۇل ءداستۇر پارسىلاردىڭ دا تابيعاتىمەن ۇشتاسىپ, كۇن مەن ءتۇننiڭ تەڭەلگەن مەرزiمi ولاردىڭ تiلiندە «ناۋرىز» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. وزدەرiڭiز بiلەتiندەي, پارسى تiلiندە ناۋ – جاڭا, رۇز – كۇن دەگەن ماعىنانى بiلدiرەدi. كەيiننەن وسى بiر ۇعىم دەندەپ سوزiمiزگە ەندi. ناۋرىز مەرەكەدەن اي اتى بولىپ قالىپتاسىپ كەتتi.
جەر-انانىڭ توڭ كەۋدەسi جiبiپ, ءتوس ەمشەگi يiگەن كەز. اينالادا قىبىر-جىبىر, تiرشiلiككە جان بiتەتiن مەرزiم بۇل. جۋاننىڭ جiڭiشكەرiپ, جiڭiشكەنiڭ ۇزiلەتiن شاعى دەپ تە كەلەتiن تۇستارى بار. نە دەسەك تە, ناۋرىز تۇركi الەمiندە جىل باسى اتاۋىنا يەلiك ەتiپ وتىر.
ءالi كۇنگە دەيiن باسقا حالىق سەكiلدi قازاق كوكتەمدi العاش كورگەن جىل قۇسىمەن بايلانىستىرادى. قالاي دەگەنمەن دە, قازاق ساناسىندا قارلىعاش پەن قارعا كيەلi قۇس بولىپ سانالاتىندىعى بەلگiلi. تiپتi, التاي تiلدiك توبىنان وربiگەن حالىقتارعا قاتىستى كيەتەكتiك ۇعىمعا يەلiك ەتكەن اققۋ, قاز, قارلىعاش, قىرعاۋىل, قارقارا, قارعا سەكiلدi قۇستار تiزiمi اۋزىمىزعا ورالادى وسىندايدا. ال باباتانىم باقىت قۇسىنا تەليتىن ناۋرىزەك نەگە ەسكە تۇسپەيدى؟ بۇل جونىندە كەزىندە بەلگىلى ەتنوگراف-جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ايتقان.
شىنىندا, و باستان ناۋرىز ايىنىڭ كەلگەندىگىن بىلدىرەتىن حالقىمىزدا جاندى-جانسىز نىشاندار بار. حالقىمىزدا «ناۋرىزدىڭ كەلگەنىن جاندىدا بالىق سەزەدى» دەگەن ءتامسىل جايىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى بىلاي جازادى: «ناۋرىزداما توي قىلاتۇعىن جۇرتتىڭ پاتشالارى ءتىرى بالىقتى كوپ قىلىپ ۇستاتىپ الىپ, ءبىر كەرسەن سۋعا سالىپ, كوپتىڭ القاسىنا قويدىرادى. وتىرعان كوپ الەۋمەت سول بالىقتارعا كوزدەرىن تىگىپ قاراپ وتىرادى. ءبىر مەزگىلدە بالىق بىتكەن ءبىرى قالماي تەپ-تەگىس شالقاسىنان جاتا قالادى. قارىندارى جارقىراپ, بالىقتار اۋناعان جاعىنان لەزدە ەكىنشى جاعىنا كاراي اۋناپ تۇسەدى. سودان سوڭ پاتشالار بارابان سوقتىرادى «ەسكى جىل شىقتى, جاڭا جىل كەلدى!» دەپ. بۇدان باسقا «سامارقاننىڭ كوك تاسى ەريدى» دەگەن دە اڭىزعا بەرگىسىز ءتامسىل تاعى بار. ال جاندى نىشاننىڭ ءبىرى – جىل قۇسى, ونىڭ اتى – ناۋرىزەك نەمەسە ناۋرىزكوك تورعايى. بۇل ناۋرىز كەلىسىمەن ەرەكشە سايرايتىن تورعايدىڭ ەرەكشە ءتۇرى.
جازدىڭ كوركى ەنەدى جىل قۇسىمەن,
جايراڭداسىپ جاس كۇلەر قۇربىسىمەن, – دەگەندە اباي كوكتەم شىعا جىلدىڭ كەلگەنىن حابارلايتىن ناۋرىزەك قۇسى تۋرالى ايتقانى دەپ ۇققانىمىز ءجون. حاكىمنىڭ بۇدان حابارى بولماۋى مۇمكىن ەمەس.
قۇستى ءبىرىنشى كورگەن ادام ونى جاقسىلىققا بالاپ, قولدا بارىن الدىنا جايادى. بۇل قۇستى كورگەندەر «ناۋرىزكوگىم كەلدىڭ بە؟» نەمەسە «ناۋرىزەك, قايتىپ كەلدىڭ بە, اناڭنىڭ كوزى جازىلدى ما؟» دەپ سۇرايدى ەكەن. اڭىز بويىنشا, مۇنداعى ناۋرىزەكتىڭ اناسى – جەر-انا. ياعني, جەر-اناعا كوكتەم كەلدى مە, تابيعات جاڭاردى ما دەگەن ماعىنا بەرەدى.
جەپ-جەڭىل, ۇشقالاقتاپ تۇراتىن كىشكەنتاي قۇس – ناۋرىزەكتىڭ قۇيرىعى ۇزىن. نانىم بويىنشا, ناۋرىزەك كەلگەننەن كەيىن كۇننىڭ قاتۋى سىنىپ, ايتارلىقتاي بوران, سۋىق بولمايدى. الەمدە بۇل قۇستىڭ 60 ءتۇرى بار كورىنەدى. ول ۇياسىن كوبىنە ءشوپ اراسىنا سالادى. سونداي-اق ادامنىڭ كوزىنەن تاسا جۇرگەندى ۇناتاتىنىمەن دە ەرەكشە.
اتالارىمىز اماناتتاپ كەتكەن جۇدىرىقتاي قۇستىڭ ءجۇزىن كورۋگە اسىققان قاراشانىڭ قاعيداسى سالتىمىزدىڭ سارقىتىنداي. ولاي بولسا ءار قازاقتىڭ شاڭىراعىنىڭ قاسىنان ناۋرىزەك قۇستىڭ شيقىلى شىقسىن دەگىمىز كەلەدى. جاقسىلىققا ىرىمداعان دانالارىمىزدىڭ ءبىر بىلگەنى بار شىعار.
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»