سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆانىڭ توراعالىعىمەن پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. جيىن بارىسىندا قازاقستانداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قازىرگى جاعدايى جانە ونى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.
ءىس-شارادا وسى سالانى ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ وتكەن د.نازارباەۆا بۇل باعىتتا اتقارىلار جۇمىس وتە كوپ ەكەنىنە توقتالدى. سونداي-اق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ەل ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا زور ۇلەس قوساتىنىن ايتتى.
«جەڭىل ونەركاسىپ – قازاقستاننىڭ ونەركاسىبىندەگى ەڭ پروبلەمالى سەكتور دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى ەكونوميكادا وڭدەۋشى سالاعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەندىكتەن, بۇل باعىت ۇزاق ۋاقىت بويى نازاردان تىس قالىپ كەلدى. جەڭىل ونەركاسىپ ەكونوميكانى تۇرلەندىرۋگە, اسىرەسە پايدالى قازبالار قورىنىڭ ازايىپ, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەگەن كەزىندە داعدارىس تولقىنىنا قارسى تۇرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءبىرى», دەدى سەنات توراعاسى.
وسى ورايدا, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن ەسكە سالىپ, حالىقتىڭ, سونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتەتىنىن جەتكىزدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ بارلىق اكتيۆىنىڭ 44 پايىزىن ايەلدەر باسقارادى. ولار شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورىنداعى بارلىق جۇمىس ورنىنىڭ 31 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. جەڭىل ونەركاسىپتەگى ستارتاپتاردىڭ نەگىزگى ۇلەسى ايەلدەرگە تيەسىلى. ولاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا سالا جاندانا باستادى», دەدى د.نازارباەۆا.
جالپى, كەڭەس وكىمەتى قۇلاعانعا دەيىن جەڭىل ونەركاسىپ قازاقستان ءۇشىن ءداستۇرلى سالا سانالىپ كەلگەن. سول كەزەڭدە ەلىمىزدە 69 كاسىپورىن مەن بىرلەستىك 14 باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ, 2000-نان استام ءونىم ءتۇرى شىعارىلدى. ماسەلەن, 1985 جىلى 200 مىڭنان استام ادام وسى سالادا تەر توكتى. سول جىلدارى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى 15,2 پايىزدى قۇرادى. وسىنى ەسكە تۇسىرگەن سەنات توراعاسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل سالانىڭ كەنجە قالعانىنا قاراماستان, جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋعا بارلىق العىشارت بار ەكەنىن مالىمدەدى.
«جەڭىل ونەركاسىپ – قازىرگى زاماندا بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان سالا. تەك كيىم مەن اياق كيىم نارىعىنىڭ الەمدىك كولەمى 1,7 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى, بۇل كانادانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىمەن بىردەي. جىل سايىن بۇل تاۋارلاردى قايتا شىعارۋ كولەمى 210 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. 2019 جىلى الەمدىك تىگىن ونەركاسىبى نارىعىنىڭ كولەمى 961,5 ميلليارد اقش دوللارى دەپ باعالاندى. الەمدە جىلىنا 150 ميلليارد كيىم وندىرىلەدى, ياعني ءبىر ادامعا 20 كيىمنەن كەلەدى», دەدى د.نازارباەۆا.
پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارىسىندا سەنات توراعاسى جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋداعى بىرقاتار كەدەرگىنى اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, ءوندىرىستىڭ قىمباتتىعى. ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارى زاماناۋي جابدىقتار مەن ارزان جۇمىس كۇشىن قولدانىپ وتىرعان ازيالىق وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەسۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان ولارمەن سالىستىرعاندا ءونىم قاجەتتى مولشەردەن الدەقايدا از.
«ەكىنشىدەن, قاجەتتى جابدىقتار جوقتىڭ قاسى. كەڭەستىك داۋىردەن قالعان جابدىقتاردان باسقاسىنىڭ ءبارى يمپورتتىق, كوپشىلىگىنىڭ توزىعى جەتكەن. وتاندىق كاسىپورىندارداعى جابدىقتاردى جاڭارتۋ كوەففيتسيەنتى جىلىنا 3-4 پايىزدى قۇرايدى. جابدىقتاردى جاڭالاۋ كرەديتكە نەمەسە كاسىپورىننىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى, شەتەلدىك فيرمالاردا بۇل كورسەتكىش 15-17 پايىزدى قۇرايدى جانە كوبىنەسە مەملەكەت تاراپىنان ينۆەستيتسيالىق قولداۋعا بايلانىستى», دەدى د.نازارباەۆا.
سونىمەن قاتار شيكىزات تاپشىلىعى دا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ەلىمىزدە سينتەتيكالىق ماتەريالدار وندىرىلمەيدى, سوعان بايلانىستى شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەدى. قازاقستاندىق ونىمدەگى شيكىزاتتىڭ وزىندىك قۇنى 60 پايىزدى قۇرايدى. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن.
«جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى اينالىمعا قاراجات جەتپەگەندىكتەن جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ مەن قايتا قۇرىلىمداۋعا ارنالعان ينۆەستيتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن زارداپ شەگىپ وتىر. كاسىپورىندار كوبىنەسە بانكتەردەن كرەديت الا المايدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر بيزنەستەن تۇسكەن وتىنىمدەردى قاراعان كەزدە كەپىل مۇلكىن وتە تومەن مولشەرلەمە بويىنشا باعالايدى, كەلەشەكتەگى كەلىسىمشارتتاردى كەپىل مۇلكى رەتىندە قاراستىرمايدى. كرەديت العاننان كەيىن كاسىپورىندار عيماراتتى سالىپ بىتىرمەي, جابدىقتاردى الىپ كەلمەي تۇرىپ تولەم تولەۋدى باستاۋعا ءماجبۇر», دەدى سەنات توراعاسى.
سونداي-اق جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ كەلەشەگىنە كۇمانمەن قارايتىندار كوپ. ويتكەنى بىلتىر وسى سالانىڭ ونەركاسىپتىك وندىرىستەگى ۇلەسى نەبارى 0,4 پايىزدى قۇرادى. كاسىپكەرلەردىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن جوققا شىعاراتىن كولەڭكەلى يمپورت تا ەلەۋلى كەدەرگىگە اينالىپ وتىر. سالىق پەن باج تولەمدەرىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى, ساپاسىنىڭ تومەندىگى ەسەبىنەن ولاردىڭ قۇنى ارزانعا شىعادى.
«قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا 1071-دەن 40 ءىرى جانە ورتا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ياعني, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تيپتىك كاسىپورنى – تىگىن نەمەسە اياق كيىم فابريكاسى ەمەس, اتەلە جانە ارتەل. كەيبىر سالالاردا جالعىز عانا ءىرى نەمەسە ورتا كاسىپورىن بار. بۇل رەتتە بارلىق كاسىپورىننىڭ ورتاشا قۋاتتىلىعى 26 پايىزدان ءسال اسادى. سالاداعى قىزمەتكەرلەر ءتىزىمى 12 700 ادام, ال شىنايى تۇردە – 9 300 ادام. بۇل كورسەتكىش كەڭەس ۋاقىتىندا 200 000 بولعان», دەدى د.نازارباەۆا.
سەنات سپيكەرى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستان جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەكسپورتتاعاننان گورى, 17 ەسە كوپ يمپورتتايدى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپكە كوبىنە ۆەدومستۆولىق مەملەكەتتىك تاپسىرىستار ارقىلى قولداۋ جاسالىپ وتىر. سولاردىڭ ەسەبىنەن كاسىپورىندار جۇمىسىن جالعاستىرادى. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل كاسىپورىندارعا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامۋعا, اسسورتيمەنتتى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەيدى.
«مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا الىپ-ساتارلار كوپ قاتىسادى. تاپسىرىس بەرۋشى تومەن باعاعا قىزىعىپ, ساپاسىز يمپورتتىق تاۋار الادى. ناتيجەسىندە, بيۋدجەت قاراجاتى ەلدەن شىعارىلىپ, باسقا ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتادى», دەدى د.نازارباەۆا.
سەنات سپيكەرى جەڭىل ونەركاسىپ كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن سالا بولعاندىقتان, ونىڭ دامۋىن وسى سەكتوردا عانا ەمەس, ونىمەن بايلانىستى باسقا سالالاردا جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى رەتىندە قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. بۇل باعىتتا ايەلدەر مەن جاستاردى تارتۋعا شاقىردى.
«قازاقستاندا وتاندىق شيكىزات بازاسىن اگرارلىق كەشەنگە, اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ, ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي بار. تەك جايىلىمداردىڭ كولەمى بويىنشا ءبىز الەمدە 5-ورىندامىز. بۇگىنگى كۇنى جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ كوپشىلىگى ۇلكەن تاپسىرىستاردى ورىنداۋعا دايىن ەمەس, تاۋارلاردىڭ كوپ تۇرلەرىن شىعارا المايدى, ماۋسىم سايىن ءونىم تۇرلەرىنىڭ قاتارىن جىلىنا بىرنەشە رەت وزگەرتۋگە قاۋقارسىز. كاسىپورىندار ۇلكەن كولەمدە شيكىزات ساتىپ الا المايدى. سەبەبى ولاردا ۇلكەن تاپسىرىس جوق. وسىدان جوعارى باعا پايدا بولادى, ويتكەنى تاپسىرىستار كولەمى شاعىن, ال جەڭىلدىكتەر تومەن. وسى تۇيىقتالعان شەڭبەردى جارىپ شىعۋ كەرەك», دەدى د.نازارباەۆا.
جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى ونىمدەرىنە لايىقتى جارناما جاساۋ كەرەكتىگىنە توقتالعان سەنات توراعاسى وتاندىق ونەر ەسترادا جانە سپورت جۇلدىزدارىن قازاقستاندىق تاۋاردى ناسيحاتتاۋعا جۇمىلدىرۋدى ۇسىندى.
«ەگەر ديماش قۇدايبەرگەن تەك وتاندىق فابريكانىڭ اياق كيىمىمەن ساحناعا شىقسا, وتە جاقسى عوي. سونىمەن قاتار وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ كيىمدەرىن كيسە, وڭتايلى ناتيجە بەرەتىنى انىق. بۇعان قوسا, بىزدە وسى سالاداعى سپورتتىق ءونىمدى جارنامالاۋعا لايىق سپورتشىلار دا از ەمەس. وسى شارالارعا ۋاقىت پەن قارجى ءبولۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا ونەر جانە سپورت جۇلدىزدارى وزدەرىنىڭ ۇلەسىن قوسۋعا دايىن دەپ ويلايمىن», دەدى پالاتا سپيكەرى.
بۇدان بولەك, د.نازارباەۆا شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعىن رەتتەۋ ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپتىڭ شيكىزات بازاسىن دامىتۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قاراستىرۋدى تاپسىردى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان سەنات دەپۋتاتى ماناپ كوبەنوۆ وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا كونترافاكتىلىك ءونىمنىڭ كەلتىرىپ وتىرعان شىعىنى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
«جەڭىل ونەركاسىپ بۇگىندە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى, جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى, سونداي-اق شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىنا قولداۋ جاسايدى. سوندىقتان قازىرگى كەزدە جەڭىل ونەركاسىپتە ماكروەكونوميكالىق پروبلەما بايقالۋدا», دەدى م.كوبەنوۆ.
سەناتوردىڭ سوزىنە قاراعاندا, يمپورتتىڭ, كونتراباندا مەن كونترافاكتىلىك ءونىمنىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى ەلىمىزدەگى اتالعان سالا ءۇشىن قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. كونترافاكت پەن كونتراباندا شىن مانىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قۇنسىزداندىرىپ كەلەدى.
بۇدان بولەك, پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارىسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى امانياز ەرجانوۆ جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ءرولى مەن قازىرگى جاعدايى تۋرالى باياندادى.
«ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ قۇرىلىمىندا جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى – 0,1%, وڭدەۋ ونەركاسىبى كولەمىندە 1 پايىزدى قۇرايدى. سالادا 1071 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 96 پايىزى – شاعىن كاسىپورىندار, ولاردىڭ ناقتى سانى 9,5 مىڭ ادامدى قۇرايدى. 2019 جىلى جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى 197 ملن اقش دوللارى سوماسىنا ەكسپورتتالدى, ال 1,7 ملرد اقش دوللارى سوماسىنا يمپورتتالدى», دەدى ا.ەرجانوۆ.
بۇدان كەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ بايانداما جاساپ, جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسى سالاعا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك كومەك جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر.
سونداي-اق «Qaz Textile Industry جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ۇلتتىق بىرلەستىگى» ۇيىمى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ساۋلە شاۋەنوۆا, «قازاقستان تەرى جانە تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعى» ۇيىمىنىڭ توراعاسى بەيبىت راحىمعاليەۆ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى ليۋبوۆ حۋدوۆا, ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى بەرنارد مۋسيك ءسوز سويلەپ, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى.
جيىن سوڭىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسۋشىلار كوكەيىندەگى سۇراقتارىن ءتيىستى مەكەمە وكىلدەرىنە قويىپ, لايىقتى جاۋاپ الدى.