تاربيە بەرۋدىڭ ەڭ كورنەكتى قۇرالىنىڭ ءبىرى, امال-ءتاسىلى ادەبيەت ۇلگىلەرى, كوركەم شىعارمالار بولعان. وندا كورىنىس تاباتىن اۆتورلىق سۋرەتتەمەلەر, جاسالعان وبرازدار وقىرماندى ويعا جەتەلەيدى, ءتۇرلى اسەرگە بولەيدى. تاعىلىمدىق, تانىمدىق قاسيەتتەر بوي كورسەتەدى. بۇل ورايدا ءوزىنىڭ اعارتۋشىلىق ماقساتىنا سايكەس ادەبي شىعارماعا تاربيە قۇرالى رەتىندە قالام تارتقان اباي ونەگەسى وراسان زور. بار سۇلۋلىقتى, ەستەتيكالىق كوركەمدىكتى بويىنا جيناعان ابايدىڭ ولەڭ جولدارى كىمدى دە بولسا رۋحاني بيىكتەرگە جەتەلەپ, بولاشاققا دەگەن قۇشتارلىققا ۇمتىلدىرادى, سانالىلىققا تاربيەلەيدى. بۇل قۇندىلىقتار دارىندى اقىننىڭ ءسوز شەبەرلىگى, دانالىق ويلارى, پاراساتتىلىعى ارقىلى ەرەكشە سۇلۋلانىپ, وزگەشە بيىككە كوتەرىلگەن. ءور ۇعىم, ءور قاعيدا بۇكىل ادامزاتتىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ, ەسىندە ماڭگى ساقتالاتىنداي قالىپقا كەلگەن.
ابايدىڭ قاي ولەڭىن, قاي قارا ءسوزىن الساق تا, استارلى ويى مەن يدەياسىنان ادامگەرشىلىككە ءتان اسىل قاسيەتتەردى (ار, ۇيات, نامىس, يمان, اقىل, ءبىلىم, عىلىم جانە ت.ب.) بويىنا دارىتا الماعان ەل-جۇرتىن سىناعاندا ونى جەك كورۋ تۇرعىسىنان ەمەس, كەرىسىنشە ادامي رۋحتى ءسىڭىرىپ ءوسۋ كەرەك دەگەن ويدى اڭعارتادى. بۇل اقىننىڭ كوپشىلىكتىڭ ءىس-قىلىعىنا كوڭىلى تولماعان شاراسىز كۇيىن بايقاتادى. ادال ەڭبەك, ماڭداي تەرمەن ەمەس, بايلاردى اڭدۋ, ونىڭ مالىنا سۇعاناقتىقپەن كوزىن قاداعان كەمشىلىكتى سىنعا الادى. قازاقى تىرشىلىكتەگى قايشىلىقتى ءومىر كوشىن, سول كەزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى سىناپ, مىنەيدى. ودان ارىلۋدىڭ جولى عىلىم, بىلىمدە ەكەنىن ەسكەرتىپ, ەل نازارىن سوعان اۋدارادى.
«عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىندە:
عالىم تاپپاي ماقتانبا,
ورىن تاپپاي باپتانبا,
قۇمارلانىپ شاتتانبا,
ويناپ بوسقا كۇلۋگە,
بەس نارسەدەن قاشىق بول,
بەس نارسەگە اسىق بول,
ادام بولام دەسەڭىز... – دەپ جاستاردى جاماندىقتان جيرەنىپ, جاقسىلىقتان ۇيرەنۋگە, ۇلگى تۇتىپ وسۋگە شاقىرادى.
ابايدىڭ بيىك تانىممەن كومكەرىلگەن وي-ورنەكتەرى, تەرەڭ گۋمانيستىك يدەياعا, جوعارى ەستەتيكالىق فيلوسوفياعا قۇرىلعان ادەبي مۇراسى قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, تۇركى الەمىنىڭ, ودان ءارى ادامزاتتىڭ اسىل قازىناسى دەسەك تە بولادى. ونىڭ دانالىعى – ۇلكەن ءىرى فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە, جانى تازا, ەستەتيكالىق تالعامى جوعارى وبرازدى سومداۋدا, سونىڭ العىشارتتارىن كورسەتۋدە الدىنا جان سالماس شەبەرلىككە قول جەتكىزۋى.
ابايدىڭ پايىمداۋىندا ادامنىڭ بويىنداعى بارشا ىزگىلىكتىڭ باسى وتباسىنان باستالادى. اقىن وتباسىندا اتا-انادان الىناتىن تاربيەنى وتە جوعارى باعالاعان. سوندىقتان دا ومىرگە كەلگەن ءار ادامدى ادالدىققا, پاراساتتىلىققا, ادامگەرشىلىككە, سۇلۋلىققا اپارار جول انانىڭ سۇتىنەن, اتا-انانىڭ پارمەندى ۇلگىسىنەن تامىر تارتادى دەگەن ويدىڭ جەلىسى اباي ولەڭدەرىندە ايقىن اڭعارىلادى.
ۇلى اقىن بالا تاربيەسىنە, جالپى بالا بولمىسىنا, قارتتار مەن قاريالاردىڭ تانىمدىق ەرەكشەلىگىنە قاتتى كوڭىل بولگەن. سوندىقتان ول:
ادامنىڭ ءبىر قىزىعى– بالا دەگەن,
بالانى وقىتۋدى جەك كورمەدىم, – دەيدى.
اباي ءومىر جولىن تانۋدى بىلىمگە, عىلىمعا نەگىزدەۋ كەرەك دەيتىن قاعيدانى ۇستانادى:
...دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى,
عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز.
اباي ءوز زامانىنداعى جاس ۇرپاققا, «كوكىرەگى سەزىمدى», كوڭىل كوزى قاراقتى, ويلى ادامدارعا ءۇمىت ارتىپ, ولاردى ءوزىنىڭ وزات ماقسات-مۇراتتارىنا تارتۋعا ۇمتىلدى. جاستاردىڭ ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ, عىلىم مەن بىلىمگە تالپىنۋى, العا قويعان ماقساتقا جەتۋدە تاباندىلىق كورسەتۋى, مىنە وسىنداي اسىل قاسيەتتەردى ۋاعىزداۋ ابايدىڭ بۇكىل شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى يدەيالىق-تاقىرىپتىق ۇزىلمەس جۇيەسىنىڭ ءبىرى بولدى.
اباي تاربيەلىك باعىتتاعى ولەڭدەرىندە ادامنىڭ نەگىزگى ەستەتيكالىق بولمىسىنىڭ باستاۋ كوزى عىلىمدى يگەرۋدە جاتىر, سونىڭ پايداسىن بىلۋگە نەگىزدەلگەن دەگەندى مەڭزەيدى. سەبەبى كوكىرەگى اشىق, تانىمى تەرەڭ ادامنىڭ قابىلداۋى دا جان-جاقتى, ءار نارسەگە كوڭىل بولگىش, بايقاعىش, وي تۇيگىش بولاتىنى انىق. اباي ءوز ولەڭدەرىندە بالا تاربيەسىنەن باستاپ تۇتاس ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ساناسىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىنداعى ويلارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ تاربيەلىك باعىتتاعى ويلارى كەڭ اۋقىمداعى اعارتۋشىلىق يدەيالارعا ۇلاستى. بۇل تۇرعىدا اباي ۇلتتىڭ ءبىر عانا بەلگىلى توبىنىڭ تىلەك-مۇددەسىنە وراي يدەيالىق ماقسات ۇستانعان جوق, تۇتاس ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ بولاشاعى تۋرالى, كۇندەلىكتى مۇڭ-مۇقتاجى, قاجەتتى ءىس-ارەكەتى تۋرالى وي قوزعادى. حالىقتىڭ بىردە-ءبىر توبىن جەكەلەپ الىپ قاراماي, تۇتاس ءسوز قىلدى. ياعني اباي ءوز حالقىنىڭ بويىنداعى جامان مىنەز-ق ۇلىقتى, ەڭبەكسىزدىكتى, عىلىمنان ماقرۇمدىقتى سىنادى. ول حالقىن ەڭبەك ەتۋگە, عىلىمدى مەڭگەرۋگە, ادامگەرشىلىكتى بولۋعا ۇندەدى. «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەپ باستالاتىن ولەڭىندەگى:
قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان.
شوشيمىن كەيىنگى جاس بالالاردان.
تەرىن ساتپاي, تەلمىرىپ, كوزىن ساتىپ,
تەپ-تەگىس جۇرتتىڭ ءبارى بولدى الارمان, –
دەگەن جولداردا ەڭبەكسىزدىكتىڭ جاعىمسىز كورىنىسىن بەتكە باسىپ, اشىنا سىناسا, «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» دەگەن ولەڭىندە:
جاماندار قىلا الماي ءجۇر ادال ەڭبەك,
ۇرلىق, قۋلىق قىلدىم دەپ قاعار كولبەك.
ارامدىقتان جاماندىق كورمەي قالماس,
مىڭ كۇن سىنباس, ءبىر كۇنى سىنار شولمەك, –
دەپ جالقاۋلىق جايلاعان ەلدىڭ ادال ەڭبەك ەتۋدىڭ ورنىنا ۇرلىق-قارلىققا اۋەستەنۋىنىڭ ءتۇبى بايانسىز ەكەنىن ەسكەرتىپ, جاماندىقتان جيرەندىرۋگە تىرىسادى. «اش قارىن جۇبانا ما مايلى اس جەمەي» اتتى ولەڭىندە ەڭبەكسىز بوس جۇرگەن كەدەيدى بىلاي دەپ ەڭبەك ەتۋگە شاقىرادى:
جالعا ءجۇر, جات جەرگە كەت, مال تاۋىپ كەل,
مالىڭ بولسا, سىيلاماي تۇرا الماس ەل.
قارۋىڭنىڭ بارىندا قايرات قىلماي,
قاڭعىپ وتكەن ءومىردىڭ ءبارى دە – جەل, – دەي وتىرىپ, قاراپايىم حالىق ءۇشىن جاماندىقتان ارىلۋدىڭ, ادال ەڭبەك ەتۋ ارقىلى تابىس تابۋدىڭ جولىن نۇسقايدى. بۇل تۇرعىداعى اباي ۇسىنىپ وتىرعان تاعىلىمنىڭ ومىرشەڭدىگى – بۇگىنگى تىرشىلىك مازمۇنىمەن ساباقتاسىپ جاتۋىندا. اباي ايتقان تاعىلىمنىڭ زامان ىرعاعىمەن سايكەستەنىپ, جاڭا ءداۋىر الەمىنەن كورىنىس تابا باستاۋى اقىننىڭ دانالىق قاسيەتىنىڭ جارقىن ۇلگىسى دەمەسكە ءاددىمىز جوق. وعان اقىن ولەڭىندەگى «جالعا ءجۇر, جات جەرگە كەت, مال تاۋىپ كەل, مالىڭ بولسا, سىيلاماي تۇرا الماس ەل» دەگەن جولدار ايعاق بولىپ تۇرعانىن كورەمىز.
مۇندا اباي بايدى, بايلىقتى سىنامايدى, كەرىسىنشە كەدەيگە: «بايعا جالعا ءجۇر, ەڭبەك ەت, بوس جۇرمە, ءسويتىپ مال تاپ, ماعىنالى تىرشىلىك ەت», دەيدى. الايدا ابايدىڭ «جالعا ءجۇر» دەگەنى – بايعا قامقور بولىپ وتىرعانى ەمەس, كەدەي ادال ەڭبەگى ارقىلى بايعا جەتسىن دەۋى. جاستىق شاقتا ءارتۇرلى ونەر ۇيرەنۋگە تالپىنۋدىڭ كەرەكتىگى, بۇل ورايدا كۇنشىل بولماي تاتۋ بولۋدى, ىنتىماق-بىرلىكتى ساقتاي ءبىلىپ, ۋاقىتتى بوس وتكىزبەۋدىڭ جولى «جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات» ولەڭىندە بىلايشا تۇسىندىرىلەدى:
كەرەك ءىس بوزبالاعا – تالاپتىلىق,
ءارتۇرلى ونەر, مىنەز, جاقسى قىلىق.
كەيبىر جىگىت جۇرەدى ماقتان كۇيلەپ.
سىرتقا پىسىق كەلەدى, كوزگە سىنىق.
ابايدىڭ تاربيەلىك سيپاتتاعى مازمۇنىنا ءتۇرى ساي, ەڭ ءبىر كۇردەلى دە كوركەم ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى – «سەگىز اياق». اباي ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ دەرتى بولعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەڭىنەن تولعايدى. سول قوعامنىڭ, سول ورتانىڭ ىندەتىنە اينالعان جات قىلىق, جامان مىنەز, ق ۇلىقسىزدىق, جالقاۋلىق, ارىزقويلىق سياقتى حالىققا پايداسى جوق ارەكەتتەردى قاتتى سىناي كەلىپ, ادال ەڭبەكپەن مال تابۋعا, ار-ۇياتتى ويلاپ بىرلىك ەتۋگە, دوستىق-باۋىرلىق قارىم-قاتىناستا بولۋعا ۇندەيدى.
ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس
كورمەسەڭ – ءىستىڭ ءبارى بوس,
– دەپ ەلدى بىرلىككە, اۋىزبىرشىلىككە, ىنتىماققا شاقىرادى. تاربيەلىك ءمانىنىڭ, وي قۋاتىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ولەڭدەگى مىنا جولداردىڭ ماقال-ماتەل سياقتى ناقىلعا اينالىپ كەتكەنىن ايتۋعا بولادى:
ەڭبەك قىلساڭ ەرىنبەي,
تويادى قارنىڭ تىلەنبەي.
ابايدىڭ جىل مەزگىلدەرىنە ارنالعان «جازعىتۇرىم», «جاز», «قىس», «كۇز» ولەڭدەرىندە قازاقتىڭ دالالىق ءومىرىنىڭ كورىنىسى سۋرەتتەلەدى. تابيعات اياسىندا سول تابيعاتتىڭ رايىنا ۇندەسە تىرشىلىك ەتەتىن حالىقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى, مىنەز-قۇلقىنداعى, ادەت-عۇرپىنداعى ۋاقىتتىڭ دەمىمەن قانىنا ءسىڭىستى قاسيەتى كوركەمدىك بيىك دەڭگەيدە جىرلانۋى اقىندىق دارالىقتى ايقىنداپ تۇر. قوڭىراۋلاتىپ كەلەر كوكتەمدە تابيعاتپەن بىرگە تۇلەپ, جاڭارىپ-جاسارىپ, جازعىتۇرىم كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن اسەرلەنىپ جۇرگەن دالا پەرزەنتتەرىنىڭ تىرلىك-تىنىسى ناعىز رومانتيكا ەكەنىن جۇرەكپەن سەزدىرىپ, لاززاتقا بولەيدى. بويىڭىزدى بيلەپ العان بۇل سەزىم, «جازعىتۇرىمدى» وقىعان سايىن اباي داۋىرىندەگى قازاق اۋىلىنىڭ سۇلۋ تابيعي كەلبەتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى. سوزبەن ورنەكتەلگەن بۇل تابيعات كورىنىسىندەگى وزگەشە الەمدى جۇرەگىڭىزبەن ىنتىعا قابىلداپ, جەتەگىندە كەتەسىز. سەبەبى سۋرەتتەلەتىن دەتالداردىڭ بارلىعى, ەڭ الدىمەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ كەلە جاتقان سانامىزعا, ۇلتتىق پايىمداۋىمىزعا جاقىن. ەكىنشىدەن, كوشپەلى قازاق تۇرمىسىنا عانا ءتان دۇنيەلەر بولعاندىقتان, ءاربىر وبرازدى سۋرەت بويىمىزدى ەلىتپەي قويمايدى:
تۇيە بوزداپ, قوي قوزداپ, قورادا شۋ,
كوبەلەك پەن قۇستار دا سايدا دۋ-دۋ.
گۇل مەن اعاش مايىسىپ قاراعاندا,
سىبدىر قاعىپ سىلاڭداپ اعادى سۋ.
وسى ءبىر عانا شۋماقتاعى مامىراجاي, جايماشۋاق «ەلجىرەگەن كۇننىڭ كوزى», «كىلەمنىڭ تۇگىندەي», «ماساتىداي قۇلپىرعان جەردىڭ ءجۇزى» – ۇلكەن سۋرەتتىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگى دەسەك, «گۇل مەن اعاشتىڭ مايىسىپ قاراۋى», «سۋدىڭ سىلاڭداپ اعۋى» – وسى سوزدەردىڭ بارلىعى قوسىلىپ سۇلۋ تابيعاتتىڭ اسەم بەينەسىن – وبرازدى سۋرەتىن بەرىپ تۇر. اقىن ءوز كوزىمەن كورىپ, اسەر العان تابيعات كورىنىسىن شەبەر سۋرەتتەي وتىرىپ, تابيعاتتى جالاڭ كۇيىندە ەمەس, ونىڭ اياسىنداعى قازاقى ءومىردى ونىمەن قيۋلاستىرا بەينەلەپ, سوزبەن سۋرەت جاساعان. تابيعاتتى سول داۋىردەگى قازاقى مىنەز-ق ۇلىقتاعى ادام كەيپىنە سالىپ بەينەلەۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن «قىس» دەگەن ولەڭىنەن كورۋگە بولادى.
اباي شىعارمالارىنداعى تاربيەنىڭ ءبىر ارناسى جاستىق ماحاببات, عاشىقتىق سەزىم يىرىمدەرى ارقىلى سۇلۋلىقتى سەزىنە بىلۋگە باۋلۋ تاسىلدەرى دە ءار حالىقتىڭ وزىندىك ۇلتتىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل, كوزبەن كور دە ىشپەن ءبىل» دەگەن اباي انىقتاماسى دا سول ۇلتتىق كوزقاراس ارناسىنان تامىر تارتادى. اباي «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى», «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا», «قىزارىپ, سۇرلانىپ», «جىگىت ءسوزى», ت.ب. ولەڭدەرىندە عاشىقتىق سەزىمنىڭ تاعىلىمدى ۇلگىلەرىن سيپاتتايدى. كوركىنە مىنەزى, اقىلى ساي جاندى كورە ءبىلۋ, جىگىت جۇرەگىن جاۋلاپ الار حاس سۇلۋلاردى باعالاي ءبىلۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. جاس جىگىتتىڭ قىزدى كورگەندەگى العاشقى ماحاببات سەزىمىن وياتاتىن بويجەتكەننىڭ سىرتقى كەلبەتىن اباي بىلايشا سۋرەتتەيدى:
بىلەكتەي ارقاسىندا ورگەن بۇرىم,
شولپىسى سىلدىر قاعىپ جۇرسە اقىرىن.
كامشات بورىك, اق تاماق, قارا قاستى,
سۇلۋ قىزدىڭ كورىپ پە ەڭ مۇنداي ءتۇرىن؟!
كيگەن كيىمى, تاعىنعان اشەكەي بۇيىمى تازا قازاقى بولمىستىڭ, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتىڭ كورىنىسى. اقىن ودان ءارى سۇلۋ قىزدىڭ الاسى از قارا كوزىن, ۇلبىرەگەن اپپاق ەتىن, ادەمى ءتىسىن, بۇراڭ بەلىن اسەرلى كەيىپتە كوز الدىعا كەلتىرەدى. الايدا قىزدىڭ سىرتقى كەلبەتىن ىنتىزارلىقپەن سۋرەتتەيتىن اقىن ەكى جاستىڭ وتباسىن قۇرىپ, وتاۋ تىككەننەن كەيىنگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وزىندىك ورىندارى, ءۇي تۇتقاسى بولاتىن ايەلدىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگى, نەندەي جامان قىلىقتان اۋلاق بولىپ, نەندەي جاقسى ادەتتى بويىنا ءسىڭىرۋى ءتيىس ەكەندىگى جونىندە وي تاستايدى. «جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات» ولەڭىندە:
اقىل كەرەك, ەس كەرەك, مىنەز كەرەك,
ەر ۇيالار ءىس قىلماس قاتىن زەرەك.
سالاق, ولاق, ويناسشى, كەرىم-كەربەز,
جىرتاڭ-تىرتاڭ قىزىلدان شىعادى ەرەك...
...ۇيىڭە تاتۋ قۇربىڭ كەلسە كىرىپ,
سىزدانباسىن قاباقپەن يمەندىرىپ.
ەرى سۇيگەن كىسىنى و دا ءسۇيىپ,
قىزمەت قىلسىن كوڭىلى تازا ءجۇرىپ, – دەيدى.
بۇل ءۇشىن:
جاساۋلى دەپ, مالدى دەپ بايدان الما,
كەدەي قىزى ارزان دەپ قۇمارلانبا.
ارى بار, اقىلى بار, ۇياتى بار
اتا-انانىڭ قىزىنان عاپىل قالما,
– دەپ جار تاڭداۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن ۇسىنادى.
اباي ءوزىنىڭ ولەڭدەرىندە ەرەكشە ءمان بەرگەن تاربيەلىك ويلارىن قارا سوزدەرىندە دە جالعاستىرىپ, دامىتا تۇسەدى. ەستەتيكالىق اسەرى مول ولەڭ ورنەگىمەن جەتكىزۋگە تىرىسقان ونەگەلىك تۇجىرىمدارىن اقىن قارا سوزدەرىندە قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ, حالىق ساناسىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى. ومىردە كورىپ-بىلگەن, تانىپ-سەزگەن جايلاردان شىعارعان قورىتىندىسى ەسەبىندەگى دانالىق ويلارعا قۇرىلعان بۇل تۋىندىلارىندا اباي ناداندىق جايلاعان حالىقتىڭ بويىنداعى جامان قىلىق, جاعىمسىز مىنەزدى اشىنا كورسەتىپ, سول قاسىرەتتەن قالايدا قۇتىلماي ەل بولا المايتىنىمىزدى ەسكەرتەدى. قارا سوزدەردىڭ قايسىسىن الساڭىز دا بىرىنەن ءبىرى وتكەن اششى شىندىقتى الدىعا تارتادى. بۇل ورايدا ءتورتىنشى, جەتىنشى, ونىنشى, ون ەكىنشى, ون جەتىنشى, ون توعىزىنشى, وتىز ءبىرىنشى, وتىز ەكىنشى, وتىز ءۇشىنشى, وتىز جەتىنشى, قىرىق ءتورتىنشى قارا سوزدەرىنىڭ تاربيەلىك ءمانى قاي زاماندا دا جويىلمايتىنى, بۇگىندە دە وزەكتى ەكەنى كامىل. ءمانسىز ءىس-ارەكەتكە بوي الدىرماي, كورە الماستىق, قىزعانشاقتىق, الاۋىزدىق, وسەكقۇمارلىق, ت.ب. ءتارىزدى جاماندىق جولىنا تۇسپەي, كەرىسىنشە بار جاقسىلىق جولىندا ۇمتىلۋ, ياعني ادال ەڭبەكپەن شۇعىلدانۋ, ءبىلىم الۋعا, كاسىپ-ونەر ۇيرەنۋگە, عىلىم يگەرۋگە تالپىنۋ كەرەكتىگىن نۇسقايدى.
قارا سوزدەرىندە اباي قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مىنەزىندەگى, دۇنيەتانىمى مەن كوزقاراستارىنداعى كەلەڭسىز مىنەز-ق ۇلىقتىق سيپاتتار مەن تار ماعىنادا عانا ۇعىنىلاتىن ۇعىم-تۇسىنىكتەردى سىنعا الا وتىرىپ, ولاردىڭ ماقال-ماتەلدەردەگى ءمانىن اشۋدى ماقسات ەتەدى. ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزداعى ۇلگىلى قاسيەتتەردى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرەتىن ءسوز مايەگى – ماقال-ماتەلدەردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ونەگە قالىپتاستىرۋعا كولەڭكە تۇسىرەتىن شىنايى ماعىناسىنا وي جىبەرە قاراۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. اباي ءوز ولەڭدەرىندە بالا تاربيەسىنەن باستاپ تۇتاس ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ساناسىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىنداعى ويلارىن ورتاعا سالعانىن جوعارىدا ايتقامىز. بۇل ورايدا اقىن ءوزى ورنىقتىرعان كوركەمدىك ولشەم, دانالىق تاعىلىم, ونەگەلىك سيپات بويىنشا كەيىنگى بۋىن قالامگەرلەردىڭ دە تاربيە تاقىرىبىنا تۋىندىلار جازۋىنا وزىندىك ىقپال ەتكەنىن كورەمىز.
اباي شىعارمالارىندا جان-جاقتى كورىنىس تاپقان تاربيەلىك باعىتتاعى وي نىسانالارى ماعجان جۇماباەۆ تۋىندىلارىندا دا كوپ قامتىلادى. «ونەر-ءبىلىم قايتسە تابىلار» دەگەن ولەڭىندە ەر جىگىتتىڭ ونەردى ۇيرەنىپ, كاسىپتى مەڭگەرۋگە كەدەرگى بولاتىن قۇبىلىستاردى سانامالاپ كورسەتەدى, كەرەك جايلاردى ناقتىلاپ ۇسىنادى. ەر جىگىت ونەر تابۋى ءۇشىن ەرتە ۇمتىلۋى كەرەك ەكەنىن, تىنىم الماي ىزدەنۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە وتىرىپ, جاقسى ازامات بولىپ وسۋدە, دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋ جولىندا مىنانداي نارسەلەردەن بويىن اۋلاق سالۋدى نۇسقايدى. ەرىنشەك بولماسا, العان بەتىنەن قايتپاسا, ىرتىڭ-جىرتىڭ نارسەلەرگە كوڭىل بولمەسە, وسەك-اياڭعا اۋەس بولماسا, ت.ب. جاماندىق اتاۋلىدان الىس جۇرسە عانا كوزدەگەن ماقساتقا جەتەتىندىگىن ناقتىلاپ كورسەتەدى.
تاربيە بەرۋدىڭ ماڭىزدى ارناسىنىڭ ءبىرى جاستاردى ەلجاندىلىققا باۋلۋ بولسا, بۇل تاقىرىپتى ارقاۋ ەتپەگەن, شىعارمالارىندا اباي تاعىلىمىن ساباقتاستىرماعان اقىندار كەمدە-كەم. سولاردىڭ ىشىنەن ماعجان جۇماباەۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆ شىعارمالارى قازاقى بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەدى. سان ءتۇرلى تاقىرىپقا قالام تەربەپ, جان سەزىمدى باۋرايتىن شىعارمالارىمەن حالىق جۇرەگىنە بەرىك ۇيالاعان قوس ءدۇلدۇل وزدەرىنىڭ كوپتەگەن ولەڭ, پوەماسىندا وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا وتانسۇيگىشتىك قاسيەت سىڭىرۋگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. م.جۇماباەۆ «الىستاعى باۋىرىما», «جەر جۇزىنە», «ورال تاۋى», «ورال», «تۇراننىڭ ءبىر باۋىنا», «قازاق ءتىلى», «تەز بارام», «مەن جاستارعا سەنەمىن», «جاۋىنگەر جىرى», «تۇركىستان», ت.ب. ولەڭ, تولعاۋلارىندا حالىقتىڭ بولاشاعى رەتىندە جاستارعا ءۇمىت ارتا وتىرىپ, ولاردىڭ كوكىرەگىندە تۋعان ەل مەن جەرگە دەگەن ماحاببات وتىن قوزدىراتىن, جان سەزىمىن تولقىتاتىن وي تاستايدى. «مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەي كەلىپ, جاستاردىڭ بويىنان كوزدەرىندە وت ويناعان قالىپتى, سوزدەرىندە جالىن, جۇرەكتەرىندە تازالىق بارىن, اردى جاننان ارتىق كورەتىن قاسيەت تابىلۋىن تىلەپ, ەل بولاشاعى رەتىندە ولاردىڭ جىگەرىن قايراي تۇسەدى, زور ءۇمىت ارتادى. بۇل ورايدا اقىن تاربيە نەگىزىن بۇكىل تۇركىلىك تۇتاستىق اۋقىمىندا قاراستىرىپ, تۇركى تاريحى باستاۋلارىنان ىزدەيدى.
شىعارمالارىندا قازاقى بولمىس, ۇلتتىق تاربيە كورىنىستەرىن بارىنشا وزەك ەتەتىن م.ماقاتاەۆ «وتان», «ەي, باۋىرىم! نەگە سونشا سارعايدىڭ؟», ء«ۇش باقىتىم», «ارناۋ» ءتارىزدى ت.ب. ولەڭدەرىندە ەر ازامات ءۇشىن وتانىن سۇيۋدەن ارتىق مىندەت جوق ەكەنىن الدىعا تارتادى. «وتان» اتتى ولەڭىندە كىم-كىم دە اكەسىز, اناسىز دا, ايەلسىز, بالاسىز ءومىر سۇرەر, كۇن كورەر, ال وتانسىز بولۋ ناعىز پاناسىز سورلىلىق بولاتىنىن ەسكە سالادى. «وتان – انا» ءسوزىنىڭ ءمانىن ۇعىنۋعا جەتەلەيدى. ال وتان كۇزەتىندە جۇرگەن ۇلدىڭ اناسىنا ءوزىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن ءتۇسىندىرۋدى ماقسات ەتكەن جايى سۋرەتتەلەتىن «ارناۋ» اتتى ولەڭىندە كەز كەلگەن ازامات ءۇشىن وتان مۇددەسىنەن ارتىق مۇددە جوعىن ەسكەرتە وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە قارا باستىڭ تىنىشتىعى ەمەس, وتان تىنىشتىعىن جوعارى قويادى. وتانشىلدىق, ەلشىلدىك تاربيە باعىتىنداعى وي تۇجىرىمدارى «ەي, باۋىرىم! نەگە سونشا سارعايدىڭ؟», ء«ۇش باقىتىم» ولەڭدەرىندە ودان ءارى جالعاسىپ, تولىعا تۇسەدى.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق وتباسىلىق تاربيە داستۇرلەرىنىڭ قاسيەت تۇتار ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى اتا مەن اجەنىڭ ورنى, اتا مەن اجەگە دەگەن نەمەرە, شوبەرەلەردىڭ كوزقاراسى قالاي بولۋ كەرەكتىگى تۋرالى تاعىلىم. م.ماقاتاەۆتىڭ «توقتا, بوتام! اتاڭ كەلەدى ارتىڭدا!» دەپ باستالاتىن ولەڭىندە بالاسىنا ايتقان اكە وسيەتى ارقىلى وسى ۇعىمنىڭ جاقسى ءبىر تاعىلىم بولار ۇلگىسى بەينەلەنگەن. ولەڭ استارىندا وتكەن ءومىر قايتا ورالمايتىنى, بۇگىنگى جاستىق شاق الداعى كۇندەردە قارتتىققا اينالاتىنى, ءومىر باسپالداعى وسىلايشا كەزەگىمەن كەلىپ وتىراتىنى پايىمدالىپ, سوعان وراي ۇرپاق الدىنداعى قاسيەتتى پارىزدىڭ ءبىرى كەيىنگى بۋىننىڭ قارتتارعا دەگەن كوزقاراسى ءتۇزۋ بولىپ, ولاردى كەيىتىپ الماي, كەرىسىنشە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتۋ كەرەكتىگى تۇيىندەلەدى.
قۇنىپيا الپىسباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور