باقۋاتتى اۋىل – قۋاتتى قازاقستان

كىرىستەردىڭ جالپى وسىمىنە قاراماستان اۋىل ادامدارى داۋلەتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوق ەكەنىن ايتىپ ەشكىمدى تاڭعالدىرا المايسىڭ. مۇمكىن وسىدان ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تۇرالاپ تۇرعان شى­عار؟ بىراق بۇعان اۋىل ادامدارىنىڭ كىرىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى – سەبەپ ەمەس, بۇل تىكەلەي وتاندىق اگروونەركاسىپ كە­شە­نىن­دەگى پروتسەستەردىڭ سالدارىنان دەپ وي­لايمىن.

28 اقپاندا پارلامەنت سەناتىندا «اگ­روونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ما­سەلەلەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان پار­لامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. وعان دايىندىق با­رى­سىندا دەپۋتاتتار ۇيىمداستىرۋ جانە مازمۇندىق جاعىنان اۋقىمدى جۇمىس­تاردى اتقاردى. بەيىندى ۆەدومستۆو­لاردىڭ, مەملەكەتتىك كورپوراتسيالاردىڭ وكىلدەرىمەن, وڭىرلەردە اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ ادامدارىمەن جۇمىس ىستەيتىن اگرارلىق سالا ماماندارىنىڭ كاسىبي بىرلەستىكتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن ونداعان كەزدەسۋ وتكىزىلدى. سالا پروبلەمالارىن تەرەڭ تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريال­دار جينالدى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, قالىپتاسقان احۋال كاسىبي تۇرعىدا  قوعاممەن, اسىرەسە وڭىرلەردەگى اۋىل تۇرعىندارىمەن كەڭىنەن  تالقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. كەلەشەگى بار  نەمەسە كەلەشەگى جوق اۋىل دەپ تانۋ سياقتى اۋىلدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر كوپ جاعدايدا جەرگىلىكتى ماماندار مەن تۇرعىنداردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرمەستەن, مينيسترلىك كابينەتتەرىندە قابىلدانادى.

اتالعان جۇمىستاردىڭ كەيبىر قورى­تىندىلارىن تۇجىرىمداعىم كەلەدى.

 قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارى

ەلىمىزدىڭ باستى يگىلىگى – جەر.

قازاقستاننىڭ ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە جەر رەسۋرستارىنىڭ ۇلكەن قورىن قامتي العاندا ونىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى (ەل القاپتارىنىڭ 74%-ى ەگىنشىلىككە جارامدى), اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا جانە جاقىن ورنالاسقان ەل­دەرگە  ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءبىزدىڭ تابيعي ارتىقشىلىقتارىمىز:

– 30 ملن دەيىنگى شارتتى مال باسىن باعۋعا جارامدى 180 ملن گا تابيعي جايى­لىمداردىڭ بولۋى (قىتايدان, اۋستراليادان, اقش-تان, برازيليادان كەيىنگى 5-ءشى ورىن). اعىمداعى جۇكتەمە – 12 ملن شارتتى مال باسى;

– 10,6 ملن گا تىڭايعان جەرلەردى قوسا ال­عاندا 35,4 ملن گا (الەمدە 10-ورىن) ەگىستىكتىڭ بولۋى. استىق تۇقىم­داس­تاردى قايتا شىعارۋ, تەڭىزگە شىعۋسىز جاعدايدىڭ وزىندە استىقتىڭ ورتاشا جىل سايىنعى ەكسپورتى 7 ملن توننا;

– 4 ملن گا ەگىستىكتى سۋارۋ ءۇشىن سۋ رە­سۋرستارىنىڭ بولۋى;

– تابيعي وتكىزۋ نارىعىنىڭ جاقىن ورنالاسۋى: قحر, يران, رەسەي, پارسى شىعاناعى ەلدەرى, وزبەكستان, اۋعانستان.

ەگەر ستاتيستيكانىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە قاراساق, وندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جاعداي بىزدە جامان ەمەس. اوك-ءنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى تەك 2015 جىلى 3 307,0 ملرد تەڭگەدەن 2018 جى­لى 4 474,1 ملرد تەڭگەگە ءوستى. بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جال­پى وندى­رىسىندەگى وسىمدىك شارۋا­شى­لىعى ءونىمىنىڭ ۇلەسى 54 %, مال شارۋا­شى­­لىعى ءونىمىنىڭ جالپى ۇلەسى 46 %-دى قۇرادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمى­نىڭ تۇراقتى ءوسۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ين­فلياتسيانىڭ جانە اناعۇرلىم ءتيىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ء(داندi-بۇرشاقتىق, مايلى داقىلدارىن) وسىرۋگە كوشۋدىڭ ەسەبىنەن قالىپتاسادى.

ءىرى قارا مال (ىقم) باسى سانىنىڭ ءوسۋى ماردىمسىز – 2014 جىلى 6 032,7 مىڭ باستان 2019 جىلى 7 437,6 مىڭ باسقا دەيىن ءوستى. ۇساق قارا مال (قوي مەن ەشكى) باسىنىڭ سانى 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 19 092,0 مىڭ باستى, جىلقى سانى – 2 825,9 مىڭ باستى, قۇس سانى – 45 197,1 مىڭ باستى قۇرادى.

سوڭعى بەس جىلدا قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ 1,4 ەسەگە ۇلعايدى, اوك ءونىمىنىڭ جالپى ەكسپورتى 2018 جىلى 24,5 %-عا ارتتى, ونىڭ ىشىندە قايتا وڭدەۋ ءونىمىنىڭ ەكسپورتى 3,5 %-عا ءوستى.

سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ابسوليۋتتىك كورسەتكىشتەرى بول­ماشى دارەجەدە ءوسىپ, الەمدىك كور­سەت­كىشتەردەن ايتارلىقتاي ارتتا قالعان.

سىرتقى ساۋدادا ۇلكەن مولشەردە ديسپروپورتسيا بايقالادى. جىل سايىن تاۋار اينالىمىنىڭ تەرىس تەڭگەرىمى تىركەلەدى – 500 ملن اقش دوللارىنان – 1 ملرد اقش دوللارىنا دەيىنگى شامادا, ياعني ەلىمىزگە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى كوپ اكەلىنىپ, از اكەتىلەدى.

بۇل رەتتە قازاقستاندا وندىرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 80%-ى قايتا وڭدەلمەي شيكىزات تۇرىندە وتكى­زىلەدى (ياعني وتە تومەن قوسىلعان قۇن سالى­عىمەن ساتىلادى).

مۇنداي جاعداي اوك-ءنىڭ بارلىق سەگمەنتتەرىنە ءتان. مىسالى, مال شارۋا­شى­لىعى ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن رەنتابەلدىلىگى تومەن جانە كەيىننەن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن شيكىزات رەتىندە پايدالانىلاتىن ءتىرى مال قۇراپ وتىر.

بۇل رەتتە قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ ورتاشا باعاسى 1 تونناعا 200 اقش دوللارىن قۇرايدى, ال ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ جىلدىق باعاسى 1 000 اقش دوللارىنان اسادى. ءىرى قارا مال, كوكونىستى, جەمىس-جيدەكتەردى, ءسۇت ونىمدەرىن جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن اكەلۋدىڭ ەسەبىنەن يمپورت ءوسىپ وتىر.

 نەگە ءبارى بۇلاي؟

سەناتتا جۇرگىزىلگەن تالداۋ قا­لىپتاسقان احۋالدىڭ سەبەپتەرى جۇيەلى سيپاتقا يە ەكەنىن كورسەتىپ وتىر, دەمەك اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاعدايدى رەتتەۋ شارالارى دا جۇيەلى بولۋى كەرەك.

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋ, اگرارلىق ەكونوميكانى رەفورمالاۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ نارىقتىق مودەلىن قابىلداۋ سالانى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇبەگەيلى تۇردە ترانسفورماتسيالانۋىنا, ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورى مەن اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كۇرت قىسقارۋىنا الىپ كەلدى.

اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى رەفورمالار كەزەڭىندە ادام فاكتورى اناعۇرلىم ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەگىنىڭ قۇن­سىزدانۋىنان; دەموگرافيالىق جاع­دايدىڭ ناشارلاۋىنان; اۋىلداعى جۇمىس ورىندارى سانىنىڭ قىسقا­رۋى­نان جانە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تو­مەن­دەۋىنەن; ەڭبەكتىڭ اگرارلىق نارى­­عىنىڭ تومەندەۋىنەن جانە الاڭ­داۋ­شىلىق كوەففيتسيەنتىنىڭ ارتۋى­نان; الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىسان­دا­رىنىڭ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قىزمەت­تەردىڭ قىسقارۋىنان كورىندى.

تەك سوڭعى بەس جىلدا اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا جۇمىسپەن قامتۋ, 2015 جىلى 1 362,9 مىڭ ادامنان 2018 جىلى 1 228,2 مىڭ ادامعا دەيىن قىسقاردى.

سالا نەگىزگى كىرىس رەسۋرستارى – جەر مەن قارجىعا دەگەن قولجەتىمدىلىك بو­يىن­شا كەشەندى مەملەكەتتىك شەشىم­دەر­دىڭ جوقتىعىنان دۇرىس دامي الماي وتىر.

 جەر جانە اقشا

اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن بەرۋ­دىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبى جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندارعا سۋبەكتيۆتى دالەل­دەر مەن پىكىرلەردىڭ نەگىزىندە شەشىم قا­بىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (ياعني, بيلىكتى تەرىس پايدالانۋعا جانە سىبايلاس جەم­قورلىققا قولايلى ورتا). بۇل رەتتە جەر زاڭناماسىنىڭ تۇراقسىزدىعى تۇتاس­تاي العاندا جەرگە دەگەن قۇقىقتىڭ ساقتا­لۋىنا كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتپەيدى.

فەرمەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن بوس جەر تەلىمدەرى, ولاردىڭ ورنالاسقان جەرلەرى, اۋماعى, پايدالانىلاتىن جەرلەردىڭ قۇرامى, ساپالىق سيپاتتاماسى تۋرالى اقپاراتقا كەدەرگىسىز قول جەتكىزە الماي وتىر (بونيتەت بالى, تۇزدىلىعى, سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جانە باسقالار). بۇل ءوز كەزەگىندە بيلىكتى تەرىس پايدالانۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى.

جەر توڭىرەگىندەگى قۋلىق-سۇمدىق پەن ادىلەتسىزدىك, اسىرەسە, ول بيلىك وكىلدەرىنىڭ (نەمەسە ولارعا جاقىن قۇرىلىمداردىڭ) تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان جاعدايدا ادام­داردىڭ ساناسىندا ومىرگە دەگەن ادىلەت­سىزدىك سەزىمىن تۋدىرادى, الەۋمەتتىك تۇرعى­دان نارازىلىقتىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى.

وسى جەردە نە ىستەۋ كەرەك ەكەندىگى ايدان انىق. ادالدىق پەن جۇيەلىلىك. راسىمدەردىڭ اشىقتىعى. بارلىق جەردە تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ. بەلگىلەنگەن را­سىم­دەردى بۇزعانى ءۇشىن قاتاڭ ءارى مىن­دەتتى تۇردە جازالاۋ قاجەت. 

 اقشا قايدا؟

اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ مەن اوك كرەديتتەۋگە قاتىستى كوپ سۇراق تۋىندايدى. قولجەتىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى كرەديتتەردىڭ جوقتىعى اوك ءوسىمىن تەجەپ كەلەدى.

ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اگروونەر­كاسىپتىك كەشەنگە كرەديت بەرۋدى جىلدان جىلعا قىسقارتۋدا. سوڭعى 5 جىل ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تاماق ونەركاسىبىن قارجىلاندىرۋ ۇلەسى ورتاشا ەسەپپەن 40%-عا قىسقارعان. جىلدىق 6%-دىق مولشەرلەمە تىم جوعارى, باسەكەگە ساي ەمەس, ءتىپتى وتە قىمبات قارجىلاندىرۋ دەپ ايتۋعا بولادى.

شيكىزاتتىڭ باسىم بولىگى يمپورتتىق شيكىزات ەكەندىگىن جانە باعانىڭ حالىق­ارالىق بيرجالاردا بەلگىلەنەتىنىن ەسكەر­سەك, تەڭگە باعامى وزگەرگەن كەزدە اگرار­شىلارعا قاجەت اينالىم قاراجاتىنىڭ مولشەرى پروپورتسيونالدى تۇردە ءوسىپ شىعا كەلەدى, سايكەسىنشە سالاعا تۇسەتىن كرەديتتىك جۇكتەمە دە اۋىرلاي تۇسەدى.

سوڭعى جىلدارى «قازاگرو» ۇبح» اق-نىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ اوك-گە كرەديت بەرۋى 2 ەسەگە ۇلعايعانىمەن, ءالى دە قاراجات تاپشىلىعى سەزىلەدى. بۇدان باسقا, «قازاگرو» ۇبح» اق-نىڭ تاجىريبەسىنە تالداۋ جاسايتىن بولساق (سەناتورلار وسىنداي تالداۋ جۇرگىزدى), ول دامۋ ينستيتۋتىنان شارۋالارعا قاراجاتتى قايتارۋ ءۇشىن اقىلعا قونىمسىز قاتاڭ تالاپتار قويىپ وتىرعان كەزەكتى بانككە اينالعانى كورىنەدى.

ءبىزدىڭ شىعارعان قورىتىندىمىز – سالانى سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى تۇپكىلىكتى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى.

 مال شارۋاشىلىعى

پارلامەنتتىك تىڭداۋعا دايىندىق بارىسىندا ءبىز مال شارۋاشىلىعى جانە ەت-ءسۇت كەشەنىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزدىك.

ەڭ ءبىرىنشى جانە باستى پروبلەما: مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ۇزاقتىعى, اينالىم قاراجاتىنىڭ تاپشىلىعى جانە كرەديتتەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارى بولۋى ۇزاق مەرزىمدى جوسپار قۇرۋعا جانە ينۆەستيتسيا­لار سالۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر, ال مەملەكەت تاراپىنان سالانى جالپى قولداۋ دسۇ شەڭبەرىندەگى كەلىسىمدەردە رۇقسات بەرىلگەن دەڭگەيدەن اناعۇرلىم تومەن.

وتاندىق شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى مەن ساپاسىنىڭ تومەندىگى, لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ جوعارىلىعى, يمپورتتىق قاپتاما ماتەريالدارعا, ينگرەديەنتتەرگە, جابدىقتار مەن ولاردىڭ قوسالقى بولشەكتەرىنە تاۋەلدىلىك ءونىم وندىرۋشىلەر مەن وڭدەۋشىلەردى تىعىرىققا تىرەپ وتىر.

رەتتەۋشى ورگانداردىڭ ارەكەتتەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن كەدەرگى كەلتىرەتىن جاعدايلار دا ورىن الىپ وتىر, ولار كوبىنەسە يگى ماقسات كوزدەگەنىمەن, ديقاندارعا زالال كەلتىرىپ جاتادى.

وسى جىلى مال تەرىسىن ەكسپورتتاۋعا قويىلعان ءبىر عانا شەكتەۋ ەلىمىزدە جۇزدەگەن تەرى جيناۋ ورتالىقتارىنىڭ جابىلۋىنا الىپ كەلدى, مەملەكەت  ەكسپورتتان تۇسەتىن قوماقتى ۆاليۋتالىق تۇسىمنەن تىس قالدى.

سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءوز شەشىمدەرىن, نارىقتاعى ءىس-قيمىلداردى ەش تالقىلاۋسىز ءارى دايىندىقسىز كەنەتتەن وزگەرتۋگە بەيىم­دىگى تۋرالى قۇس وسىرۋشىلەر مەن وڭدەۋ­شىلەر دە ايتقان بولاتىن. جۇمىرتقا وندى­رۋگە بەرىلەتىن سۋبسيديانى الىپ تاس­تاۋ, اسىرەسە, جەم-ءشوپتى, جابدىقتى, اسىل تۇقىمدى قۇستى, دارۋمەندەر مەن ۆاكتسينانى شەتەلدەن ۆاليۋتاعا ساتىپ الىپ وتىرعان كوپتەگەن كاسىپورىنداردى قيىن جاعدايعا دۋشار ەتتى.

ەاەو شەڭبەرىندەگى ارىپتەستەرىمىزبەن قارىم-قاتىناستى جەكە تاقىرىپ رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. وتە قاراپايىم سۇراق: رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندى­رۋشىلەرىنە نەلىكتەن قولداۋ كورسەتەدى, ال ءبىزدىڭ مەملەكەت نەگە قولداۋ كورسەتپەيدى؟ رەسەي مەن بەلارۋستىڭ جۇمىرتقا شىعارۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋى قازاق­ستانعا قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى. ياعني ەۋرازيالىق وداققا ورتاق نارىقتاعى باسەكەلەستىك الدەقاشان مەملەكەتتىك سۋبسيديالار باسەكەلەستىگىنە اينالعان.

وسى باعىتتا – ۇلتتىق ءونىم ءوندىرۋشى مەن ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋشىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ىسىندە ءبىز قاتاڭ ءارى دايەكتى ۇستانىمدا بولۋعا ءتيىسپىز.

 ال استىقتىڭ جاعدايى قانداي؟

قازاقستان ءوزىنىڭ استىق وندىرىسىمەن دۇنيە جۇزىنە ايگىلى.

2019 جىلى استىق داقىلدارىنا ار­نال­عان جالپى ەگىس الاڭى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ بارلىق ەگىس الاڭىنىڭ (22,2 ملن گا) 80 %-دان استامىن (نەمەسە 18,3 ملن گا) قۇرادى.

بۇگىنگى تاڭدا استىق داقىلدارىنا ار­نالعان ەگىس الاڭدارى قۇرامىنىڭ شامامەن 82 %-ىن (نەمەسە 14,9 ملن گا) ءداندى دا­قىلدار, 16%-ىن (نەمەسە 2,9 ملن گا) ماي­لى داقىلدار, سونداي-اق 2 %-ىن (نەمەسە 470 مىڭ  گا) بۇرشاق ءداندى داقىلدار الىپ جاتىر.

وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپ­تان­دىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە بيداي سياقتى نەگىزگى داقىلعا ارنالعان ەگىس الاڭى سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە 25%-عا – 14,8 ملن گەكتاردان 11,4 ملن گەكتارعا دەيىن قىسقارتىلدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە مايلى داقىلدار الاڭى 2,5 ەسەگە, سونداي-اق بۇرشاقداندى داقىلدار الاڭى 7 ەسەدەن استام ۇلعايا ءتۇستى (65 مىڭ گەكتاردان 470 مىڭ گەكتارعا دەيىن).

سونىمەن قاتار وندىرىلەتىن استىقتىڭ ساپاسى 10 جىل بۇرىن بولعان ساپامەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما تومەن. ەگەر 2011 جىلى جينالعان استىقتىڭ 88%-ى 3-سىنىپقا جاتقىزىلعان بولسا, قازىر ونداي استىقتىڭ ۇلەسى 40-45%-دان اسپايدى, ياعني ساپاسى 2 ەسە تومەندەگەن.

اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى دۇ­رىس جۇرگىزبەۋ, اۋىسپالى ەگىستىڭ وڭ­تاي­لىلىعىن ساقتاماۋ, مينەرالدى تىڭايت­قىشتاردى قولدانۋدان باس تارتۋ, وسىم­دىكتەردى قورعاۋعا ارنالعان حيميالىق زات­تاردى جانە توپىراقتى مەحانيكالىق وڭدەۋ­دىڭ قارقىندى تۇرلەرىن ساۋاتسىز پاي­دالانۋ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن اۋ­ماق­تاردا جەردىڭ قۇنارلىلىعىن كۇرت تو­مەندەتىپ, ونىڭ ازىپ-توزۋىنا الىپ كەلدى.

 ۆەتەريناريالىق قاداعالاۋ

ارينە وتاندىق اوك-ءتىڭ بارلىق ماسە­لەلەرىن ءبىر ماقالا اياسىندا قام­تي المايمىز. الايدا بۇل سالانىڭ بىرنەشە نەگىزگى باعىتتارى بار, ولاردىڭ جاي-كۇيىمەن جەكەلەگەن وندىرىستىك سەگمەنتتەردىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى مەن پەرسپەكتيۆاسى تىعىز بايلانىستى.

ولارعا ۆەتەريناريالىق كومەك پەن وسى عىلىمنىڭ جاي-كۇيى جاتادى.

ۆەتەريناريا قازىرگى زامانعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى. مال دارىگەرلىك كومەكتىڭ ساپاسى جوعارى بولمايىنشا, ەكسپورت تا, ىشكى نارىقتىڭ ونىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى دە بولمايدى. بۇل ايدان انىق ماسەلە, الايدا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا مالدى نەمەسە جەم-ءشوپتى ساتىپ الۋعا ۇنەمى قاراجات بولىنەدى, ال ۆەتەريناريانى دامىتۋ ءىسى تىس قالا بەرەدى. نەلىكتەن بۇل سالاعا قارجى كوزدەلمەگەن؟

قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ زاڭناماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن تيىسىنشە سويۋ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋى ءۇشىن باقىلاۋ, قاداعالاۋ, سونداي-اق اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق كوزدەلگەن. بۇدان باسقا, «ۆەتەريناريا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 23-بابىنا سايكەس ەكسپورتتاۋشىلاردى (يمپورتتاۋشىلاردى) قوسا العاندا, جانۋارلار ءوسىرۋدى, جانۋارلاردى, جانۋارلاردان الىناتىن ونىمدەر مەن شيكىزاتتى دايىنداۋدى (سويۋدى), ساقتاۋدى, قايتا وڭدەۋدى جانە وتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن ءوندىرىس وبەكتىلەرىندە مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇرگىزىلۋى مىندەتتى.

الايدا ۆەتەريناريادا جۇرگىزىلگەن كوپتەگەن رەفورما وسى سالاعا باقىلاۋدى ەداۋىر السىرەتىپ جىبەردى. جانۋارلار اراسىنداعى قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ جيىلەپ كەتۋى وسىعان دالەل. بۇل ورايدا تەرىس قۇبىلىستاردىڭ ورىن الۋىنا وتاندىق مال دارىگەرلەرىنىڭ قۇرامى اسەر ەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وڭىرلەردە بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى.

سوعان قاراماستان, اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانە وندىرۋشىلەر اراسىندا ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ فۋنكتسيالارى ءۇش بولىككە بولىنگەن. ول قاداعالاۋ مەن باقىلاۋدىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرا ما؟ اۋىلدان كەل­گەن كوپتەگەن حاتتارعا جانە جەر-جەر­لەردەگى كەزدەسۋلەرگە قاراعاندا بىرلەس­كەن ۇيلەسىمدى تەتىكتىڭ بولماۋىنان ۆەتە­رينارلىق قاداعالاۋ وكىلەتتىكتەرىن جامىلعان, مالشىلاردى تونايتىن, الدايتىن الاياقتارعا جول اشىلىپ وتىر.

ۆەتەريناريانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى بۇل سالاداعى جالپى جاعدايدى كورسەتەدى. بۇل سالاداعى قالىپتاسقان جۇيەنى وزگەرت­پەيىنشە اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ونسىز دا كوپ ۋاقىتى­مىزدى جوعالتىپ الدىق.

ء بىز ءوزىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىمىزدى قامتاماسىز ەتە الامىز با؟

كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالا بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزىدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىن دامىتۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىنە تاۋەلدى.

رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ ماقساتىندا وسى سالانى دامىتۋدىڭ ءۇش بىردەي باعدارلاماسى قابىلداندى: «اگروبيزنەس-2020» سالالىق باعدارلاماسى, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەن­دى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاما» جانە قول­دانىستاعى «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى».

وسى ۋاقىت ىشىندە اوك سالالارىن سۋبسيديالاۋعا شامامەن 2 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. بۇدان باسقا, ۇلتتىق جانە سالالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك, اگرارلىق سەكتوردىڭ كەلەشەگى بار سالالارىن دامىتۋ ءبىرشاما ىنتالاندىرىلۋدا.

باعدارلاما كوپ, بىراق ولار جۇمىس جاساپ جاتقان جوق, قازىرگىدەي مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جاعدايىندا قوعامنىڭ لايىقتى قايتارىم كۇتۋى ورىندى.

باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسيديالاردى تومەنگى سالالار اراسىندا بىرىنەن الىپ بىرىنە بەرىپ, باسىمدىقتاردى ءجيى اۋىستىردى.

اسا قۋاتتى مەملەكەتتىك قولداۋعا جانە ينۆەستيتسيالار تارتىلعانىنا قاراماستان بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەنى جەتكىلىكتى قار­قىنمەن دامىماي كەلەدى. ەلى­مىز­دىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ ۇلەسى نەبارى 4,4 پايىزدى عانا قۇرايدى, ياعني 13 پايىزعا قىسقاردى جانە سوڭعى ون جىلدا 5 پايىزدان اسپاي وتىر. ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى دە كوپ ەمەس, سوڭعى ءۇش جىلداعى كورسەتكىش ورتاشا ەسەپپەن 4 پايىز عانا.

ستاتيستيكالىق ەسەپتەردىڭ ادىلدىگى مەن ناقتىلىعى – ءوز الدىنا جەكە ماسەلە. ەگەر ەكونوميكالىق ناتيجەگە قول جەتكىزىپ, ينۆەستيتسيانى قايتارعىڭ كەلسە, ءبىزدىڭ ستاتيستيكاعا سەنىپ قالۋعا بولمايتىنىن جەرمەن جۇمىس جاساپ جۇرگەن شارۋالار بۇرىننان-اق جاقسى بىلەدى. بۇل – مۇمكىن ەمەس. اكىمدىكتەر ورتالىق ورگاندارعا جالعان اقپارات بەرەدى, سوعان قاراپ رەسپۋبليكالىق ورگاندار نىسانالى باعدارلامالار مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت جوبالارىنا اوك-تەگى جاعداي بويىنشا سەنىمسىز ەسەپ-قيساپتى قوسادى. مۇنداي تۇيىقتالعان شەڭبەردى بۇزۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋديت جۇرگىزىپ, اقپاراتتى بۇرمالاۋعا جانە قوسىپ جازۋعا جول بەرگەن ستاتيستيكا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاجەت.

قازىر ءبىز 5 جىلدىڭ ىشىندە اگروونەر­كاسىپ كەشەنىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ جونىندە مىندەت قويدىق.

بىراق ءبىز وزىمىزگە قاجەت دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەيتىن باعدارلاما شىن­دىققا سايكەس كەلمەيتىن (ياعني جالعان جازبادان تۇراتىن) ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىك نەگىزىندە جۇمىس جاساساق, بۇل ماقساتقا قول جەتكىزە الامىز با؟

 نە ىستەۋ كەرەك؟

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» مەن «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋ ناتيجەلەرى اوك-ءنى دامىتۋ باعدارلامالارىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى سالادا ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى مەن توقى­راۋى انىق بايقالادى, قولدا بار رە­سۋرستار ءتيىمدى جۇمسالمايدى, ال كوپ­تەگەن شەشىم ەكونوميكالىق تۇرعىدا نەگىزدەلمەگەن.

اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە­تىن, اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتى مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەكسپورتىن ارتتىراتىن ءتيىم­­دى جانە باسەكەگە قابىلەتتى اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى ءوندىرىسىن قالىپتاستىرۋ بولۋى ءتيىس.

اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وندىرىستىك, قارجىلىق, ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ جانە نارىقتى باسەكەگە قابىلەتتى  ونىمدەرمەن تولىقتىرۋ ماقساتىندا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن ءوزارا شارتتى نىساندار مەن ادىستەردىڭ جۇيەسىن قامتيتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى ەكونوميكالىق تەتىگىن ازىرلەۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى.

اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋداعى نەگىزگى باسىمدىق بولاشاقتا ەكسپورت نارىعىنا  شىعا وتىرىپ يمورتتى الماس­تىرۋ بولۋى ءتيىس.

سەناتورلار وسى وتكەن تىڭداۋمەن شەك­تەلىپ قالمايدى – اۋىلشارۋاشىلىق تاقىرىبى الداعى ۋاقىتتا دا پار­لامەنت­تىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولادى.

پارلامەنت سەناتىنىڭ جانىنان اوك بويىنشا مامانداندىرىلعان كەڭەس قۇ­رىلادى, ول كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەستىك ورگان قىزمەتىن اتقارادى. كەڭەسكە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى پروبلەمالارىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وتە اۋقىمدى كاسىبي ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلەدى.

سەناتتا اوك-ءتى تۇراقتى دامىتۋدى قام­تاماسىز ەتۋ جانە اۋىل تۇرعىن­دارى­نىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىنشا كەشەندى شارالار توپتاماسى ازىرلەنۋدە.

ءبىزدىڭ كەيبىر ۇسىنىستارىمىزدى قازىر­دىڭ وزىندە اتاپ وتكىم كەلەدى.  

سالانىڭ جاعدايىنا تەرەڭ عى­لى­مي-زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ول اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە كە­شەندى دياگنوستيكا جاساۋ, رەسۋرس­تاردى – كادرلاردى, قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالاردى, تەحنيكالاردى تۇگەندەۋ, ساقتاۋ جانە وت­كىزۋ ينفراقۇرىلىمى. الدىڭعى جىل­دار­داعى جىبەرىلگەن كەم­شىلىكتەردى انىق­تاۋ. ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتىڭ ادىس­تە­مەسىن تولىعىمەن قايتا قاراۋ. باعدار­لاما دۇرىس مالىمەتتەردى نەگىزگە الۋى ءتيىس. مۇنداي زەرتتەۋلەر تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان قارجى­لان­دىرىلۋى كەرەك. باسىمدىقتارى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى ناقتى بەلگىلەنگەن, قاجەتتى قارجى رەسۋرستارىمەن قامتا­ماسىز ەتىلگەن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى مەم­لە­كەت­تىك باعدارلامانى ازىرلەۋ. مۇنداي قۇ­جات مەملەكەت قارجىلاندىراتىن بار­لىق باعدارلامالار جازىلعان زاڭنىڭ مار­تەبەسىنە يە بولۋى ءتيىس. ول – ەرەجەلەرى ەكى­ۇشتى مازمۇندا تۇسىندىرىلمەيتىن, ەگجەي-تەگجەيلى ناقتىلانعان, انىق ۇعىم­دار­دى قامتيتىن زاڭ. بۇل سۋبسيديا­لار بەرۋ پروتسەسىن بارىنشا اشىق جانە ايقىن ەتەدى.

مىسالى, اقش-تا مۇنداي زاڭدى كون­گرەسس ءار بەس جىل سايىن قابىلدايدى!

دامۋ باعدارلامالارى ءوڭىردىڭ ەرەك­شەلىگىنە, ولارعا قاجەت ماماندارمەن باي­لانىستىرىلعان بولۋى كەرەك.

مۇنداي زاڭنىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلدەمەسى – اگرارلىق سالانىڭ مەملەكەت قارجىلاندىراتىن عالىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋى جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋى بولىپ تابىلادى. عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ مەملەكەتتىڭ باس­تى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. سۋبسيديالار ۋاقىت تالاپتارىمەن بايلانىستىرىلۋى كەرەك.

نەگىزگى رەسۋرس – جەرگە قول جەت­كى­زۋدى وڭايلاتۋ جونىندە كەشەندى مەملە­كەتتىك شارالار قابىلداۋ.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن رەت­تەيتىن كوپتەگەن زاڭعا ءتيىمدى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە باقىلاۋ جاساۋ قا­جەت. ءىس جۇزىندە جايىلىمدار تۋرالى, كووپەراتسيا تۋرالى زاڭدار جانە پايدالا­نىلمايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن الىپ قويۋ تۋرالى زاڭ نورمالارى جۇمىس ىستەمەيدى. ءبىزدىڭ الدى­مىزدا وسىنىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جا­نە قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى جەرلەردەن ۇسى­نىستار جيناۋدى ۇيىمداستىرادى دەگەن ويدامىز.

ءبىز زاڭنامالىق تۇرعىدا فەرمەردىڭ ءوز پايلارىمەن كووپەراتسيادان تەز شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىستىمىز.

ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا مو­ني­تورينگتى دۇرىستاۋ كەرەك, جەر قورى­نا بەرۋ ءۇشىن پايدالانىلماي جاتقان جا­نە ەسەپ­كە الىنباعان جەرلەردى انىقتاۋ قا­­جەت.

بارلىق دەرەكتەر تسيفرلاندىرىلىپ, ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلۋى جانە جاريا­لانۋى ءتيىس.

بارلىق قولدانىستاعى ينسپەكتسيالارعا (جەر, ورمان, ۆەتەريناريالىق, ەكولو­گيا­لىق, بالىق, جانە ت.ب.) تالداۋ جاسالۋى جانە ولاردى قايتا قۇرۋ, رەفورمالاۋ جو­نىن­دەگى شارالار قابىلدانۋى قاجەت. ولار­دىڭ كوپشىلىگى ءتيىمسىز جانە رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيدى. 

مەملەكەتتىك ينسپەكتسيالاردى قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ولاردى ەداۋىر نىعايتۋ قاجەت دەپ ساناي­مىن.

باسقا ەلدەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا وسى ينسپەكتسيالاردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرەتىن (مىسالى, رەسەي فەدەراتسياسىندا – روس­پري­رود­نادزور) جەكە تاۋەلسىز قۇرىلىم قۇ­رۋ تۋرالى ماسەلە زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى.

جەر ۋچاسكەلەرى تۋرالى بارلىق دە­رەكتەردى قامتيتىن ەلەكتروندى جەر كاداسترىن ەندىرۋدى جەدەلدەتۋ كەرەك.

سەنات دەپۋتاتتارى وسى ماسەلەنى شە­شۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناماعا تۇزە­تۋلەر مەن وزگەرىستەر توپتاماسىن ەنگىزۋگە باستاما كوتەرەدى.

وڭىرلەر بولىنىسىندە جەرلەردى ناقتى ايقىنداي وتىرىپ, سۋارمالى جەرلەردى كەڭەيتۋ باعدارلاماسىن ەرەكشە باقىلاۋعا الۋ كەرەك. سۋ شارۋاشىلىعى, سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى ايماقتاردى دا­مى­تۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولۋى ءتيىس. سۋ وبەكتىلەرىن رەتتەۋ, ور­تالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى ءبولۋ ماسەلەلەرى شەشۋدى تالاپ ەتەدى.

جەردى جالعا الۋ قۇقىعى نارىقتىق قاتىناستاردىڭ تولىق نىسانىنا اينالۋى ءتيىس. 

قارجىعا, ۇزاق مەرزىمدى جانە ارزان كرەديتتىك رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ بويىنشا كەشەندى مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ.

ءارتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارىن تارتا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجى­لاندىرۋدىڭ تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.

جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ, ەڭ الدىمەن, تەحنيكانى جاڭارتۋعا, جەردىڭ قۇنار­لى­­لىعىن ارتتىرۋعا, زاماناۋي يرري­گا­تسيا­لىق جۇيەلەرگە, زاماناۋي اگرو­تەحني­كالىق جابدىقتاردى وندىرۋگە جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينا­لارىن جاساۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سا­لانى اۆتو­مات­تاندىرۋعا جانە كومپيۋتەر­لەندى­رۋگە, لوگيستيكانى, ءونىمدى جيناۋ, ساقتاۋ مەن وتكىزۋ ينفراقۇرىلىمىن دامى­تۋعا, وتاندىق ۆاكتسينالار مەن دارى­لەردى شى­عا­رۋ­دى دامىتۋعا, بيوكومبينات­تاردى سالۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بيوپرە­پارات­تاردى ساتىپ الۋ جۇيەسى جاڭا تاسىلدەرگە كوشۋدى تالاپ ەتەدى.

ماشينا مەن جابدىق جيناۋ جانە ءوندىرىستى تولىق وقشاۋلاۋدىڭ اراسىنداعى كەزەڭنىڭ ۋاقىتىن شەكتەۋ قاجەت.

سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى ءجيى وزگەر­تىلەدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالا­تاسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا سۋبسيديا­لاۋ قاعيدالارى سوڭعى 5 جىلدا 47 رەت وزگەرگەن. سۋبسيديالار ۋاقتىلى تولەن­بەيدى. ولار ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىك كورسەت­كىشتەرىن ەسكەرمەي بولىنەدى. سۋبسي­ديا­لاردى بەرۋ مەحانيزمى ايقىن ەمەس. سۋبسيديا بەرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى زاڭدا ناقتى جازىلۋى ءتيىس. وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەنى زاڭ اكتىلەرى دەڭگەيىندە رەتتەۋ قاتەلىك بولدى. وسى قاتەلىگىمىز ءبىز ءۇشىن تىم قىمباتقا ءتۇسىپ تۇر. سۋب­سيديالارعا سالىق سالىنباۋى كەرەك.

كرەديتتەر دە, سۋبسيديالار دا قازىرگى زامانعى ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ تولىققاندى جۇ­مىس ىستەۋىن ىنتالاندىرۋى ءتيىس. سون­داي-اق عالامتورعا قولجەتىمدىلىگى بار بول­سا, ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋعا كوشكەن شا­رۋ­ا­شىلىقتار مەن كاسىپورىندارعا عانا ءبولىنۋى كەرەك.

الەم نارىقتارىنداعى اۋىل شارۋا­شى­لىعىنداعى باسەكەلەستىك ءىس جۇزىندە «سۋب­سيديالار قاقتىعىسىن» بىلدىرەدى. سون­دىقتان سۋبسيديالاردى كوبەيتە ءتۇسۋ قاجەت.

قازاقستاندىقتار – ءبىزدىڭ باعا جەت­پەس ۇلتتىق بايلىعىمىز. اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندەگى كادر تاپشىلىعى تۋرالى بىزگە جەر-جەردە ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر ءبىلىمدى, كاسىبي دايارلىعى مىقتى جاستار ءوز بولاشاعىن اۋىلمەن بايلانىستىرسا, اۋىلداعى ءومىردىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى ايتارلىقتاي جاقسارعان بولار ەدى. ءبىز جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ مارتەبەسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتە­رۋىمىز كەرەك. اگرونومداردىڭ, زووتەح­نيك­تەردىڭ, ۆەتەرينارلاردىڭ, ماشي­نيس­تەردىڭ, مەحانيزاتورلاردىڭ, ەلەكتر مامان­دارىنىڭ, توكارلاردىڭ جاڭا لەگى كەلمەيىنشە, ءبىز اگرارلىق سالانى دامىتا المايمىز.

بەيىندى ينستيتۋتتاردىڭ جانە كول­لەدجدەردىڭ نەگىزىندە اۋىلداعى ماماندار مەن فەرمەرلەر ءۇشىن تۇراقتى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى قاجەت.

سۋبسيديالاردىڭ بەرىلۋىن فەرمەر­- لەردىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىمەن, ولاردىڭ مامانداردى تارتا بىلۋىمەن, ولاردى تۇراقتى وقىتۋمەن بايلانىستىرۋ كادر­لار دايىنداۋ سالاسىن ساپالىق جاعىنان جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

ۇزدىك تاجىريبەمەن ءبولىسۋ بويىنشا سالالىق ورتالىقتاردى قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ءبىز قولدايمىز.

سونداي-اق «بولاشاق» باعدارلاماسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان كاسىپ­تەر­دىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋگە ءتيىس. بۇل باعدار­لاما بويىنشا كەمىندە 300 مامان دايارلاۋ قاجەت.

اگرارلىق جوو-لار مەن كوللەدجدەر زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. مامانداردى ءتيىمدى دايارلاۋ ءۇشىن ولارعا بىرىگۋ كەرەك, تەوريالىق ساباقتاردان گورى پراكتيكالىق ساباقتاردىڭ كوبى­رەك بولۋى ءۇشىن ءوز جەر تەلىمدەرى مەن شا­رۋا­شىلىقتارى بولۋى قاجەت. سۋبسيديالار كاسىپكەرلەردى كادرلار  دايارلاۋعا بەلسەندى جاردەمدەسۋگە دە ىنتالاندىرۋعا ءتيىس. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن اكىمدىكتەر جانىندا كادرلاردى ماق­ساتتى دايارلاۋ ماسەلەلەرىن مونيتورينگ­تەۋ جانە رەتتەۋ جونىندەگى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيالار بولۋى مىندەتتى.  

ءونىم وتكىزەتىن تۇراقتى نارىقتى, ويلاستىرىلعان مەملەكەتتىك ساۋدا سايا­ساتىن, بيرجالىق ساۋدانى دامىتپاي اگرارلىق سەكتوردىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.

جىل سايىن بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ماسەلەسى كوتەرىلەدى. بۇل ەكسپورتتى شەك­تەۋگە, تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا جانە ون­دىرۋشىلەردىڭ اپتا سايىنعى جارمەڭ­كە­لەرىنە قاراماستان ورىن الىپ وتىر.

اۋىل شارۋاشىلىعىندا كوبىنە ۇساق تاۋار وندىرىلەتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, ونىمدەردى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قويما ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا قاراجات قاجەت. سوندا فەرمەرلەر ءونىم باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا الىپ كەلەتىن قايتا وڭدەۋ قاجەتتىگىنەن قاۋىپتەنبەيتىن بولادى جانە بىرتىندەپ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتادى.

باعانى رەتتەۋ تەك الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار ازىق-ت ۇلىكتەرگە قاتىستى بولۋى ءتيىس. باسقا ازىق-ت ۇلىكتەر بويىنشا مۇن­داي پراكتيكادان ساۋدا جانە يمپورت سالا­سىنداعى نەعۇرلىم ۇتىمدى ساياسات ەسەبى­نەن بىرتىندەپ باس تارتۋ قاجەت.

وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار ارا­سىنداعى دەلدالداردىڭ سانىن قىسقارتۋ بو­يىنشا شارالار قابىلداۋعا ءتيىسپىز. باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە لوگيستيكالىق ين­فراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى وندى­رۋ­شىگە تاۋاردى دۇكەنگە دەيىن ەڭ قىسقا جول­مەن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋ كەرەك.

ەۋرازيالىق تاۋار بيرجاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ  مول اسسور­تيمەنتىن ساتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, كوپتەگەن مامىلە بيرجادان تىس ءوتىپ جاتىر. مامىلەلەردىڭ جاريالىلىعىن ارتتى­رۋ جانە ۇسىنىمدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن نە­عۇرلىم وبەكتيۆتى باعا بەلگىلەۋ پروتسەسىن دامىتۋ ماقساتىندا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بيرجاعا شىعۋىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن دايىنداۋ قاجەت.

ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن بىزگە شەتەلدەردە جانە ءبىرىنشى كەزەكتە قىتاي مەن رەسەيدە كاسىبي ساۋدا وكىلدىكتەرى قاجەت. قحر-مەن ەركىن ساۋ­دا تۋرالى شارت جاساسۋ, ەكسپورتتى مەم­لە­كەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ كەرەك.

ىشكى نارىقتى قورعاۋ.

ءىس جۇزىندە بارلىق ەلدەر ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىن قورعاۋ ءۇشىن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ يمپورتىنا شەكتەۋ قويۋ مەحانيزمدەرىن قولدانادى. ءبىزدىڭ ەكسپورتتاۋشىلارىمىز بۇل پراكتيكامەن جاقسى تانىس. دسۇ-نىڭ ەرەجەلەرىنە قايشى كەلمەيتىن بارلىق ىقتيمال تەتىكتەردى, ونىڭ ىشىندە تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن پايدالانۋ كەرەك. ىشكى وندىرۋشىلەر ءتارتىبى جانە ىشكى نارىققا ساپاسىز تاۋارلاردىڭ ەنۋىنە بوگەت بولاتىن تاۋاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى توسقاۋىلدارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار ساۋلىعىنىڭ ستاندارتتارىن بەكىتەتىن, ولاردىڭ ساقتالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ قوياتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتەدى. وسى ماقساتتاردا مەملەكەتتىك باعدارلاما فەرمەرلەردى قولدايتىن اۋقىمى كەڭ شارالاردى قاراستىرۋى ءتيىس.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ

اۋىلدىق جەرلەردەگى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى  جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بازاسىندا ءتيىمدى شەشىلەتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جاڭا قارجى-ەكونوميكالىق ۇلگىسى قاجەت. ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى تازا اۋىز سۋعا, جاقسى جولدارعا, مەكتەپتەرگە, اۋرۋحانالارعا, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىنا قولجەتىمدىلىككە بايلانىستى. ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتىڭ تابىس بولىگىن ارتتىرۋ, اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, باسقارۋدىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتۋ – وسى باعىتتاعى قاجەتتى قادامدار.

اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسقارۋ مەن اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن تۇتاستاي قايتا قاراۋ قاجەت. باعا ينديكاتورلارىن تۇبىرىمەن وزگەرتۋ كەرەك.

اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن مەملەكەتتىك قولداۋ.

تەك جوعارىدا ايتىلعان بارلىق شارا­لاردى بەكىتكەننەن كەيىن سالانى مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن قويۋعا بولادى.

دسۇ شەڭبەرىندە قازاقستان سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىن ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن جەتكىزە الادى, بىراق قازىرگى تاڭدا 5 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەاەو بويىنشا سەرىكتەستەرىمىزدە ول 10-15 پايىزعا جەتكەن (رەسەي, بەلارۋس). ونى ۇسىنۋ تەتىكتەرى وبەكتيۆتى, ىنتالاندىرۋشى, ناتيجەگە جۇمىس ىستەيتىن جانە باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس.

 سالانىڭ ماسەلەلەرىن ەستۋ جانە وعان دەن قويۋ

سەناتتا پارلامەنتتىك تىڭداۋلارعا دايىندىق بارىسىندا فەرمەرلىك وداقتار مەن اگرارلىق قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ توپتاماسى وتكىزىلدى. مال وسىرۋشىلەرمەن جانە ەتتى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرىمەن, ءسۇت پەن قۇس ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن, استىق وندىرۋشىلەرمەن, كارتوپ پەن كوكونىس وسىرۋشىلەرمەن, ماي جانە بالىق شارۋاشىلىعى ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرىمەن, سۋ شارۋاشىلىعى مەن ينۆەستيتسيالىق كومپانيالاردىڭ, عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرىمەن جان-جاقتى  ماڭىزدى سۇحباتتار ءوتتى.

ءبىز ءوز سالاسىنىڭ ناعىز بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندارى, ءوز ەلىنىڭ ناعىز جاناشىرلارىمەن كەزدەستىك.  وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە دايىن قازاق­ستان­نىڭ ناعىز پاتريوتتارىمەن اڭگى­مە­لەستىك.

ولار سەناتقا شاعىمدانۋ ءۇشىن كەلگەن جوق, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن قازىرگى جاعدايدان شىعارۋ جولدارىن ىسكەرلىك تۇرعىدان تالقىلادىق.

بۇل كەزدەسۋلەر قاراپايىم اقيقاتقا تاعى دا كوزىمدى جەتكىزدى – مەملەكەت پەن بيزنەس, بيلىك پەن قوعام اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتپايىنشا, ءبىز ەلىمىزدە ەشتەڭەنى كوركەيتە المايمىز.

 * * *

اۋىل شارۋاشىلىعى – تەك قانا بيزنەس ەمەس, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى, اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەكپەن قامتۋ سالاسى عانا ەمەس, بۇل – ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى, ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى. سوندىقتان ءبىز بارلىق شەشىمدەردى مۇقيات سارالاۋعا ءارى تەرەڭ وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە ءتيىسپىز.

قازاقستان – ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز. بارشامىز ول ءۇشىن اتا-بابامىزدىڭ جانە بالالارىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپتىمىز.

بىزگە سىرتتان كەلەتىن جاۋ جوق. ءبىز ەشقاشان, ەشكىمگە ءبىر سۇيەم دە جەر بەرمەيمىز.

ءبىزدىڭ نەگىزگى جاۋىمىز – جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ جوقتىعى, ساۋاتسىزدىق, شە­شىم قابىلداۋداعى اسىعىستىق, قاعاز ەسەپتىلىكتە   ءىستىڭ ءمان-جايىنا دۇرىس باعا بەرە الماۋ جانە قازىرگى زامان­نىڭ كۇن­دەلىكتى سىن-تەگەۋرىندەرىنە يكەم­دى­لىكپەن جاۋاپ  بەرۋگە قابىلەتتىلىكتىڭ  بولماۋى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا وزگەرىستەر قاجەت.

اۋىلدارىمىز سول وڭ وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىر.

 

داريعا نازارباەۆا,

پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى