تولەۋتاي راقىمبەكوۆ: عالىمدار فەرمەردىڭ تاپسىرىسىن ورىنداۋى كەرەك

ەت وداعى جاقىندا بريفينگ وتكىزىپ, «ەكسپورتقا 63 مىڭ توننا ەت شىعاردىق» دەپ حابارلادى. قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعى تۇتىناتىن ەتتىڭ كولەمى – 1 ملن 200 مىڭ توننا. جاڭاعى 63 مىڭ توننا تۋرالى اڭ­گىمە راس بولعان كۇننىڭ وزىندە, بۇل ەلى­مىز­دە تۇتىنىلاتىن ەت كولەمىنىڭ بەس-اق پا­­يىزىن قۇرايدى. بۇل باعانىڭ وسۋىنە دە, تومەندەۋىنە دە اسەر ەتپەيتىن وتە از كور­­سەتكىش. ەكسپورت كولەمى 15-20 پايىز بول­عان كەزدە عانا ىشكى نارىقتاعى باعاعا ىق­پال ەتەدى. ياعني باعانىڭ قىم­باتتاۋىنا شەتەلگە ەكسپورتتالعان ەتتىڭ كولەمى ەمەس, داۋرىق­پا اڭگىمەلەر ىقپال ەتتى دەۋگە نەگىز بار.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 2018-2019 جىلدارى كۇز ايلارىندا ەت قىمباتتادى. 1995 جىلدان بەرگى ارالىقتاعى ازىق-ت ۇلىك نارىعىن باقىلاپ كەلەمىن. ادەتتە ازىق-ت ۇلىك جەلتوقسان ايىنىڭ ورتا شەنىنەن اسقاندا, ياعني جاڭا جىل قارساڭىندا قىمباتتايدى. قاڭتار, اقپان ايلارىندا باعا تۇراقتالا­دى. ناۋرىزدىڭ سوڭىنا قاراي ەت, كوك­ونىس, جەمىس-جيدەك باعاسى تاعى وسە باستايدى. سەبەبى حالىقتىڭ سو­­عىمى, ازىق-ت ۇلىك قورى سارقىلا باس­تاي­دى. ەرتە كوكتەمدە تۋعان مارقا ءالى جاس, كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتىڭ پىسۋىنە ەرتە. مامىردىڭ اياعى, ماۋسىمنىڭ باسىندا باعا تۇ­راقتانادى دا, بىرتىندەپ ارزانداي باستايدى. سەبەبىن ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرسىز: مارقا ەت جينايدى, وڭتۇستىكتەن كوك­ونىس كەلە باستايدى, نارىققا ءسۇت ونىم­دەرى شىعادى دەگەندەي. ونىڭ ۇستىنە كۇن ىسىعان كەزدە ادامنىڭ اعزاسى دا قۇ­نار­لى استى, ەت پەن مايدى قىستاعىداي قا­جەت­سىنە قويمايدى. تامىز ايىندا جۇرت مالىن سويىپ ساتىپ, بالالارىن وقۋ جىلىنا دايارلاۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى, ءسوي­تىپ ەت تاعى ارزاندايدى. جەمىس-جيدەك پىس­كەن كەزدە باعا تاعى ءتۇسىپ, جەلتوقسانعا دەيىن سول دەڭگەي ساقتالادى. مەن وسى قۇبىلىستى 25 جىل بويى باقىلاپ, انىق كوز جەتكىزگەنمىن. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ەكى جىل كولەمىندە قازان-قاراشا ايلارىندا ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاپ كەتەتىن بولدى. وعان جاڭا ايتىلعان «مال مەن ەتتىڭ ءبارىن شەتەلدىكتەر ساتىپ الىپ كەتىپ جاتىر» دەگەن داۋرىقپا اڭگىمەنىڭ دە اسەرى بار.

– ەت ءونىمىن ارتتىرۋدى اسىل تۇقىم­دى مال باسىن كوبەيتۋ ارقىلى شەشۋ قول­­­عا الىنعان ەدى. سول جوسپار نە بولدى؟

– 2013-2015 جىلدارى ەت ەكسپورتىنا قاتىستى باعدارلاما جاساۋشىلار «قازاقستاندا انالىق مال از, ونى شەتەلدەن يمپورتتاۋىمىز كەرەك» دەگەن باستاما كوتەرگەن-ءدى. 2018 جىلى «1 ميلليون انا­لىق ءمۇيىزدى ءىرى قارا اكەلۋ كەرەك» دەدى. وزىمىزدە انالىق مال جەتپەي جاتىر ەكەن, وندا ونى نە ءۇشىن شەتەلگە ەكسپورتتاپ جاتىرمىز؟ سول جاعى تۇسىنىكسىز.

سوڭعى ۋاقىتتا شەت مەملەكەتتەردەن 130 مىڭ سيىر اكەلىندى. ال 2019 جىلدىڭ وزىندە 156 مىڭ باس مال شەتەلگە ساتىلدى. جاڭاعى شەتەلدەن اكەلىنگەن 130 مىڭ باس مالدىڭ ارقايسىسىنا 225 مىڭ تەڭگەدەن, بارلىعى 30 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بەرىلدى. شەتەلدەن كەلگەن ءار سيىردىڭ قۇنى – 650-670 مىڭ تەڭگە. ال ءوزىمىز ەكسپورتقا شىعاراتىن مالدىڭ ورتاشا باعاسى 250 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. ياعني ايىرماشىلىق – 450 مىڭ تەڭگە. سوندا مينيسترلىك كىمدى, نە ءۇشىن سۋبسيديالادى؟ قازاقستاننىڭ فەرمەرىن بە, الدە وزبەكستاننىڭ فەرمەرىن بە؟

1994-1995 جىلدارى جەز­قازعان­دا­ قىز­مەت اتقاردىم. بۇل ايماقتا ءبىر كەڭ­شاردا ورتا ەسەپپەن 60 مىڭ قوي بولادى, 200 ادام جۇمىس ىس­تەيدى. جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە جۇرت­تىڭ ءبارىن فەرمەرگە اينالدى­راتىن بولىپ, 60 مىڭ قوي 200 ادامعا 300 تۇياقتان ءبولىپ بەرىلدى. فەرمەر دەگەن – كاسىپكەر, ال ەكىنىڭ ءبىرى كاسىپكەر بولا المايدى عوي. اقىن, كومپوزيتور, سۋرەتشى, جۋرناليست سياقتى, كاسىپكەر بولۋعا دا دارىن كەرەك. سودان از ۋاقىت ىشىن­دە كەڭشارلار جابىلدى, جۇمىس جوق, جالاقى جوق. حالىق ۇن, كۇرىش سياقتى ازىق-ت ۇلىكتى, اراق-شاراپتى, تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتىڭ ءبارىن قويعا ايىرباس­تاي باستادى. ەتى ءتىرى, پىسىق ازاماتتار قالادان ءۇي الىپ, كولىك ءمىنىپ ۇلگەردى. سوڭىندا الگى 200 ادامنان 5-6 فەرمەر عانا قالدى. ولار زامانعا بەيىمدەلدى, مال باسىن 5-6 مىڭعا جەتكىزىپ, تۇرمىسىن تۇزەپ الدى. ال قالعان مالدىڭ ءبارى بىرەر جىلدىڭ ىشىندە وڭتۇستىك قازاقستانعا كەتكەنىن كوزىمىزبەن كوردىك. ىسكەر جىگىتتەر قاربىز-قاۋىن تيەپ سولتۇستىك, ورتالىق وبلىستارعا اكەلىپ وتكىزدى دە, قايتاردا كولىكتىڭ تىركەمەسىن ەكى قابات قىلىپ تاقتايمەن ءبولىپ, جەكەنىڭ قولىنداعى قويدى تيەپ, وڭتۇستىككە الىپ كەتتى. ارادا بىر­­نەشە جىل وتكەننەن كەيىن جۇرت وڭتۇستىك قازاقستاننان قوي اكە­لىپ, جەزقازعان مەن سات­باەۆ­تىڭ بازارىندا ساتا باستادى. ەگەر مي­نيسترلىك مالدى تىرىدەي ەكس­پورت­تاۋعا شەكتەۋ قويماعاندا, ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن تۋرا وسى جاع­­داي قايتالانىپ, قازاقتار ەتتى وز­بەك­ستاننان اكەلە باستاۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قازىر 2 جارىم مىڭ تەڭ­گەنىڭ ەتىن قىمباتسىنىپ وتىرمىز,­ بولاشاقتا وزبەكستاننان 10 مىڭ­عا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولار ەدىك.

– ەكسپورتتى شەكتەۋ بيزنەسمەندەرگە سوققى بولدى دەگەن ءۋاج ايتىلىپ جاتىر. وعان نە دەيسىز؟

– مەن ءبىراز فەرمەرلەرمەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسىپ, پىكىرلەستىم. وزبەكستانمەن شەكاراعا مالدى­ سەمەيدىڭ, قاراعاندىنىڭ, اق­تو­بەنىڭ فەرمەرلەرى اپارعان جوق.­ فەرمەر شەكاراعا مال تاسىپ جۇرسە, اۋىلداعى مالىنا كىم قا­رايدى؟! شىندىعىندا, وزبەك­ستان­عا تىرىلەي ساتىلعان مالدى شارۋا قوجالىقتاردان دەلدالدار ارزانعا ساتىپ الىپ كەتتى. ەكس­پورتتالعان مالدان تۇسكەن تازا پايدا شارۋانىڭ ەمەس, دەل­دالداردىڭ قالتاسىندا كەتتى. قورىتا كەلگەندە, مالدى تىرىلەي ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالعاننان شارۋالار ۇتىلمايدى, ەكى ورتادا جۇرگەن دەلدالدار عانا ۇتىلادى. قازىر ەت كومبيناتتارىنىڭ شيكىزا­تى جوق, 40 پايىز قۋاتپەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ولارعا شيكىزات بەرسەك, بيزنەستىڭ ۇتقانى سول ەمەس پە.

– بىلتىر جىل سوڭىندا «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە اگروونەركاسىپ كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتىڭ قانداي ارتىقشى­لىعى, ءتيىمدى تۇستارى بار؟

– بۇل قۇجاتتى ازىرلەۋ 2016 جىلى باستالعان-دى. اگرووندىرىس كەشەنىنىڭ 5 جىلدىق دامۋ باع­دارلاماسىن جاساۋعا ساراپشى رەتىندە ءبىز دە قاتىستىق. ءسويتىپ 2016-2017 جىلدارى جاڭا زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ماجىلىسكە ۇسىنعان كەزدە 13 كودەكسكە, 30-عا تارتا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلدى. اگروونەركاسىپ كەشەنى جەر كو­دەكسى, سۋ كودەكسى جانە ورمان شا­رۋاشىلىعى كودەكسىمەن تىكەلەي بايلانىستى سالا. اسىل تۇقىم­دى مال شارۋاشىلىعى تۋرا­لى, استىق شارۋاشىلىعى, ماقتا شارۋا­شى­لىعى, اۋىلدىق ەلدى مە­كەندەردى دامىتۋعا جانە باسقا­لارى­نا قاتىستى 15-كە تارتا زاڭ دا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋمەن بايلانىستى. سونىڭ بارىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى.

– اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا عىلىمدى قارجىلان­دىرۋ جاعى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– جاڭا ءوزىڭىز ايتقان زاڭدا اگرارلىق عىلىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەسى دە قامتىلدى. ءيا, عىلىمعا بولىنگەن قاراجات ءبىر كەزدەرى 0,1 پايىزعا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن-ءدى. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا ءتۇرلى قارجى كوزدەرىنەن اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنا قاراجات ءبولۋ كورسەتكىشى 17,5 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 4 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن ءىجو-گە شاعاتىن بولساق, شامامەن 0,4 پايىز. ياعني قارجىلاندىرۋ كولەمى 3-4 ەسە ءوستى. 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 0,5 پايىزعا, 2030 جىلعا قاراي 1 پايىزعا جەتەدى دەگەن جوسپار بار.

اقش, ارگەنتينا, اۋستراليا سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەر­دىڭ تاجىريبەسى­نە سۇيەنسەك, سالانى قارجى­لاندىرۋعا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ قاجەت. ماسەلەن, اوك وكىلى ءوزىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن جاعدايدى ايتىپ, تيىسىنشە تالاپ قويادى, اقشاسىن تولەپ تاپسىرىس بەرەدى. ايتالىق اقش-تاعى فەرمەرلەر قاۋىمداستىعى, باسقا دا وداقتار عىلىمي ورتالىقتارعا بيدايدىڭ جاڭا تۇقىمىن ازىر­لەۋگە تاپسىرىس بەرەدى. ولار تەز ونەتىن, ءونىمى مول, ساپاسى جوعارى, كليماتقا ءتوزىمدى بولۋى كەرەك دەگەن سىندى تالاپ قويىپ, 5 ميلليون دوللار قاراجات اۋداردى دەلىك. قالعان قارجىنى عىلىمي ورتالىقتارعا مەملەكەت تولەيدى. ياعني تاپسىرىس ءبىرىنشى كەزەكتە وندىرىستەن تۇسەدى. ال ءوندىرىس وزىنە نە كەرەگىن جاقسى بىلەدى عوي, كوردىڭىز بە.

ال وسىعان دەيىن بىزدەگى جاع­داي باس­قاشا بولدى. مينيسترلىك بيۋدجەتتەن 2 ملرد تەڭگە قارا­جات بولەدى, عىلىمي ينس­تيتۋت­تار وعان 40-50 ءتۇرلى تاقىرىپتا زەرت­تەۋ جۇرگىزەدى. 2007 جىلى ءتىپتى 500 تاقى­رىپقا دەيىن عىلىمي جۇمىس جازىلىپ­تى. ول زەرتتەۋلەر وندىرىسكە كەرەك پە, جوق پا, بەلگىسىز. ارينە ودان بەرى زەرت­تەي­تىن تاقىرىپتاردى ازايتتىق. 2013 جىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا تاۋار ون­دىرۋ­شىلەردىڭ وزدەرى قاتىسۋعا ءتيىس ەكە­نىن ايتىپ ۇسىنىس جاسادىق. تاۋار ون­­دىرۋ­­شىلەردىڭ قاراجات بولگەنىن دە كور­دىك, بىراق وعان مەملەكەت قارجىلاي كومەك­تەسكەن جوق, سەبەبى ءتيىستى زاڭ ءالى شىق­پاعان بولاتىن. بىلتىر قازان ايىن­دا قابىل­دانعان قۇجاتتا العاش رەت ەكو­نومي­كا­نىڭ باسقا سالالارىنا قاراعاندا اگ­رار­لىق سەكتورداعى عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. تاۋار وندىرۋشىلەر عىلىمعا قان­شا قا­راجات بولسە, سونىڭ 80 پا­يىزىنا تەڭ سوما مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن سۋبسيديالانا­تىن بولدى. مىسالى, تاۋار ءوندىرۋشى عىلى­مي ينس­تيتۋتقا «ماعان وسىنداي تۇ­قىم دا­يى­نداپ بەر» دەپ 1 ميلليون تەڭگە بەرسە, ونىڭ 800 مىڭ تەڭ­گەسىن مەملەكەت وزىنە قاي­تارىپ بەرەدى. سوندا عالىمدار تىكەلەي ءوندىرىس تالاپ ەتكەن جۇمىسپەن اينالىسادى.

2015-2019 جىلدارى عالىمدار وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا 300-گە جۋىق, مال شارۋا­شىلىعىندا 200-گە تارتا جاڭالىق اشتى. وعان دەيىنگى جوبالار مەن وسى 500 يننوۆاتسيانى ىرىكتەپ الىنىپ, ەلەكتروندى پورتالعا سالىندى. وكىنىشكە قاراي تاۋار وندىرۋشىلەر ونى كادەگە جاراتۋعا ءازىر ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىر. وتاندىق عالىمدار شىعارعان بۋدانداستىرىلعان تۇقىم تۇرلەرى دە وتە كوپ. الاي­دا ەلى­مىزدەگى 18 ميلليون گەكتار ەگىس­تىك القابىنىڭ ۇشتەن ءبىر بو­لىگىنە عانا وتاندىق تۇقىم سەبىلەدى.

اگرارلىق سالا قارقىندى دامىعان ارگەنتينا, يزرايل سىندى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىمەن تانىسىپ كوردىك. بۇل ەلدە اگرارلىق عىلىمنىڭ قۇرىلىمى ءۇش بلوكتان تۇرادى ەكەن. ءبىرىنشى بلوگى – زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ۋنيۆەرسيتەتتەر. بۇل ءبىزدىڭ ەلدە بار. ەكىنشى بلوك – ءبىلىم تاراتۋ سالاسى, extension دەيمىز. ياعني جاڭا تەحنولوگيالار, جاڭا تۇقىمدار تۋرالى اقپاراتتار فەرمەرلەرگە جۇيەلى تۇردە جەتكىزىلىپ وتىرادى. 2008 جىلى قازاقستاندا وسىنداي ورتالىق اشىلدى, 2024 جىلعا دەيىن ولاردىڭ قاتارىن 200-گە دەيىن كوبەيتۋىمىز كەرەك. ءۇشىنشى بلوك – يننوۆاتسيالىق جۇيە­نىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالاسى. بۇل دەگەنىمىز, سالانى كوممەرتسيا­لاندىرۋ, ۆەنچۋرلىق قورلار, تەح­نوپاركتەر قۇرۋ. فەرمەر مەن­ عىلىمدى تىكەلەي بايلانىس­تى­را­تىن جۇيە وسى ءۇشىنشى بلوك. قا­زاقستاندا وسى ءۇشىنشى بلوك جوق, عالىمداردىڭ اشقان جاڭا­لىق­تارى وندىرىسكە جەتپەيدى. قا­زىر عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن اگرو­فەر­مالارعا تاراتۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز.

– اۋىلشارۋاشىلىق جەرلە­رىن عارىشتان مونيتورينگىلەۋ تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سو­نىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىڭىزشى.

– عارىشتىق مونيتورينگ – عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەمىسى, ونىڭ ارتىقشىلىعىن, پايداسىن مويىنداۋ كەرەك. دەگەنمەن كەڭىرەك ويلاستىراتىن جاقتارىن دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. مى­سالى, فەرمەر ءبىر القاپقا بيىل بي­داي ەكسە, كەلەر جىلى ونى تى­ڭاي­تۋ ءۇشىن مال ازىعىن ەكتى دەلىك. ول عارىشتان تۇسىرگەندە ءارامشوپ بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن «جەر يگەرىلمەي جاتىر» دەگەن جەلەۋمەن الىپ قويۋعا بولمايدى عوي.

مەديتسيناداعى ۋزي, توموگروف سياقتى قۇرىلعىلاردىڭ تۇسىرگەنىن دارىگەر عانا تۇسىنەدى عوي. كوسمومونيتورگ تە سول سياقتى, ونىڭ تۇسىرگەنىن وقيتىن مىقتى مامان كەرەك. ايماقتاردا ونداي مامان از. تىكەلەي كوسمومونيتورينگپەن اينالىساتىن مامان دايىنداپ جاتقانىمىزعا ءبىر-ەكى-اق جىل بولدى, ولاردى گەولوگيا, جول قۇرىلىسى سياقتى سالالار تالاپ اكەتىپ جاتىر. سوعان قاراماستان اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن ءتيىستى ماماندارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن

ارنۇر اسقار,

«Egemen Qazaqstan»